Sáýir aiynda Qazaqstanda tutynýshylyq senimdilik indeksi (SSI) naýryz aiynda aitarlyqtai kúrt qulap, tórt ai qatarynan tómendegennen keiin aitarlyqtai qalpyna keldi. Degenmen indeks tolyq qalpyna kelgen joq, ol 100 tarmaqty quraityn deńgeiden tehnikalyq túrde odan ári tómendeýde. Iaǵni, teris jaýaptardyń úlesi orta eseppen alǵanda oń jaýaptardan basym bolyp otyr, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Bul rette sáýir aiynda CCI indeksi 99,4 tarmaqqa jetti, bul beitarap shekaradan sál tómen. Kóp jaǵdaida indekstiń qalpyna kelýi iri kólemdi saýda jasaý úshin qazirgi jaǵdailardyń qolailylyǵy jáne jeke materialdyq jaǵdaidyń ózgerýi máseleleri boiynsha nátijelerdiń jaqsarýyna bailanysty boldy.
Jyldyq mánde CCI indeksi byltyrǵy jylǵy sáýirdegi indeksten 2,9 tarmaqqa joǵary boldy. Bul jerde qazaqstandyqtardyń ekonomikalyq jaǵdaidyń keleshegine degen neǵurlym optimistik kútýleri negizgi faktor bolyp tabylady.
Iri kólemdi saýda jasaý úshin qazirgi jaǵdailardyń qolailylyq qosalqy indeksi 6,5 tarmaqqa ulǵaiyp, 70,6 tarmaqqa jetti. Degenmen, bul byltyrǵy jylǵy sáýir aiymen salystyrǵanda 3,3 tarmaqqa az bolyp otyr. Qazaqstandyqtardyń 29,4%-y qazirgi ýaqytty iri kólemdi shyǵystar men saýda jasaý úshin qolaily jaǵdailar dep sanaidy. Naýryz aiynda mundai adamdardyń úlesi 3 paiyzdyq tarmaqqa tómen boldy. Al respondentterdiń 60,9%-y qarama-qarsy pikir bildirip, olardyń úlesi naýryz aiymen salystyrǵanda 4 paiyzdyq tarmaqqa azaidy. Bul rette, oryndardyń ornalasýy ózgerissiz qaldy, iaǵni respondenttiń jasy neǵurlym úlken bolsa, jaýaptar soǵurlym nashar boldy. 60 jastan asqan aǵa býyn arasynda respondentterdiń tek 18,9%-y bul suraqqa oń jaýap berdi.
Al óńirler boiynsha kórsetkishke qatysty, bes oblysta nátije naýryz aiyna qaraǵanda nasharlady. Olardyń ishinde Mańǵystaý oblysy erekshe kózge túsedi, onda oń jaýaptardyń úlesi 41,9-dan 27,5%-ǵa deiin tómendegenedi. Qalǵan oblystarda kórsetkishtiń aitarlyqtai jaqsarǵany baiqalady.
Sáýir aiyndaǵy eń joǵary kórsetkishti 32,6% nátijemen (naýryz aiynda tek 14,8%) Aqtóbe oblysy kórsetti. Sondai-aq, Túrkistan (+10 paiyzdyq tarmaq), Qostanai (+10 paiyzdyq tarmaq), Atyraý (+8 paiyzdyq tarmaq) oblystarynda jáne Shymkentte (+7 paiyzdyq tarmaq) oń ósim baiqaldy. Nátijesinde sáýir aiynda kóshbasshy orynǵa Shymkent qalasy jaiǵasty, onda oń jaýaptardyń úlesi 39%-ǵa jetti, al 20%-dy quraityn eń nashar kórsetkish Abai oblysynda baiqalady.
Jeke materialdyq jaǵdaidaǵy ótken ózgeristerdiń qosalqy indeksi sońǵy jyly sáýir aiynda 6,1 tarmaqqa ulǵaiyp, 101,9 tarmaqqa jetip, oń aimaqqa oraldy. Bul nátije ótken jylǵy kórsetkishten 2,9 tarmaqqa joǵary boldy. Saýalnamaǵa qatysqan qazaqstandyqtardyń 31,8%-y ózderiniń jeke materialdyq jaǵdaiy jaqsardy dep esepteidi. Bul teris jaýap bergen respondentterge qaraǵanda 4,2 paiyzdyq tarmaqqa kóp bolyp otyr. Naýryz aiynda oń jaýaptardyń úlesi 29,4%-dy qurady.
Óńirler boiynsha nátijelerdiń aitarlyqtai nasharlaǵany (aldyńǵy suraq siiaqty) baiqalmaidy. Bul jerde eń úlken kórsetkish Ulytaý oblysynda tirkeldi, onda oń jaýaptardyń úlesi 24,4-ten 43,5%-ǵa deiin ósti. Bul óńir sáýir aiynda kóshbasshy orynǵa jaiǵasty, oǵan jaqyn kórsetkish Mańǵystaý oblysynda baiqalady, onda oń jaýaptardyń úlesi 39,9%-ǵa deiin ósti (naýryz aiyndaǵy 30,3%-dan). Sondai-aq, Atyraý, Abai jáne Aqtóbe oblystarynda aitarlyqtai kórsetkishtiń jaqsarǵany baiqalady. Sáýir aiynda Qostanai oblysy aýtsaider boldy, onda respondentterdiń tek 19,4%-y byltyrǵy jyly jeke materialdyq jaǵdaiynyń jaqsarǵanyn sezedi.
Jalpy alǵanda Qazaqstan turǵyndarynyń infliatsiialyq kútýleri men sezimderi qaitadan tómendedi jáne kóp jaǵdaida rekordtyq tómen kórsetkishterdi jańartty. Ótken aida turǵyndardyń 43,4%-y (aqpan aiynda 44,2% boldy) baǵanyń qatty óskenin baiqady. Bul nátije júrgizilgen búkil zertteý barysynda eń tómen kórsetkish boldy. Mundai úrdis byltyrǵy jyl deńgeiinde baǵanyń qatty ósýi máselesinde de baiqalady. Baǵalardyń neǵurlym jyldam óskenin erterek baiqaǵandardyń úlesi 58,8-den 56,3%-ǵa deiin tómendedi, bul da jańa rekord bolyp tabylady.
Infliatsiialyq kútýler de tómen nátije kórsetti. Bir ai deńgeiinde baǵalardyń qatty ósýin kútip júrgen adamdardyń úlesi 17,5-ten 15,8%-ǵa deiin tómendedi. Bul nátije qańtar aiyndaǵy eń tómengi deńgeiden tek 0,1 paiyzǵa tómen boldy. Kelesi 12 ai deńgeiinde baǵalardyń ósýin kútip júrgenderdiń úlesi 21,2-den 20,5%-ǵa deiin tómendedi, bul joǵaryda atalǵan úsh kórsetkish siiaqty rekordtyq tómen bolyp tabylmaidy.
Jekelegen taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń ishinde saýalnamaǵa qatysqan qazaqstandyqtardyń kópshiligi taǵy da azyq-túlik baǵasynyń aitarlyqtai óskenine alańdaýshylyq bildiredi. Atap aitqanda, «Et jáne qus eti», «Sút jáne sút ónimderi», «Nan jáne nan ónimderi» jáne «Kókónister men jemister» sanattaryna baǵalar aitarlyqtai ósti. Bul azyq-túlik respondentter úshin sońǵy jarty jylda alǵashqy tórt orynda tur. Bul rette, taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń ataýlarynyń sany ótken aidaǵy 13-ten osy aidaǵy 10-ǵa azaidy. Sondai-aq TKSh qyzmetterine baǵalardyń óskenin baiqaǵan adamdar úlesiniń naýryz aiyndaǵy 22%-dan sáýir aiyndaǵy 15%-ǵa deiin kúrt tómendegenin atap ótemiz.
Sáýir aiynda qazaqstandyqtardyń devalvatsiialyq kútýleri naýryz jáne aqpan ailarymen salystyrǵanda aitarlyqtai tómendedi. Bul jerde teńgeniń odan ári nyǵaiýy sheshýshi faktor boldy, ol sáýir aiynda 1,3%-dy qurady. Saýalnama nátijelerine sáikes, bir jyl deńgeiinde teńgeniń álsireýin kútip júrgen qazaqstandyqtardyń úlesi 52,7-den 48,2%-ǵa deiin tómendedi, al bir ai deńgeiinde teńgeniń álsireýin kútip júrgen qazaqstandyqtardyń úlesi 29,3-ten 27,2%-ǵa deiin tómendedi. Sońǵy kórsetkish zertteýdiń sońǵy 11 aiyndaǵy eń tómengi kórsetkish bolyp tabylady, oǵan 27,1%-dan sál tómen nátije kórsetken qańtar aiy kirmeidi. Bir jyl deńgeiine qatysty máselede kórsetkish sońǵy 10 aidaǵy ekinshi eń tómengi kórsetkish bolyp shyqty, bul da halyqtyń ulttyq valiýtaǵa degen senimin kórsetedi.
Qazaqstanda CCI indeksi tórt ai qatarynan qulaǵannan keiin ony qalpyna kelýi jaǵymdy jańalyq boldy. Indeks 100 tarmaqty quraityn beitarap shekaradan resmi túrde aspasa da, barlyq qosalqy indeks boiynsha aitarlyqtai jaqsarǵany baiqalady. Onyń ústine, 2023 jyldyń sáýir aiymen salystyrǵanda CCI indeksi shamamen 3 tarmaqqa joǵary boldy. Sáýir aiynda qazaqstandyqtardyń az bóligi jeke materialdyq jaǵdailarynyń nasharlaǵanyn baiqai bastady, sondai-aq respondentterdiń kóp bóligi iri kólemdi saýda jasaý úshin qazirgi jaǵdailardyń qolaily ekenin atap ótti. Ortalyq Aziia elderiniń turǵyndarynyń infliatsiialyq baǵalary men kútýleri sáýir aiynda aitarlyqtai tómendegenin kórsetedi, oǵan Ózbekstan kirmeidi. Qazaqstanda eki infliatsiialyq parametr júrgizilgen búkil zertteý ýaqytynda rekordtyq tómen mánderge deiin tómendedi, al qalǵan ekeýi rekordtarǵa jaqyn boldy. Bul rette sońǵy ailarda infliatsiia draiverleri bolyp tabylatyn TKSh qyzmetteri baǵalarynyń qatty óskenin baiqaǵandardyń úlesi kúrt tómendedi. Ortalyq Aziia elderindegi devalvatsiialyq kútýler de infliatsiiaǵa uqsas serpindi kórsetti. Qazaqstan men Qyrǵyzstanda devalvatsiialyq kútýlerdiń kúrt tómendegeni baiqalady.
Bul rette, kórsetkishter kóbinese júrgizilgen búkil zertteý ýaqytynda rekordtyq tómen mánderge jaqyn boldy. Bul, eń aldymen, osy elderde ulttyq valiýtanyń nyǵaiýy aiasynda oryn alýy múmkin. Qazaqstanda byltyrǵy jyldyń qazan aiynan bastap ulttyq valiýtanyń birtindep nyǵaiýy tirkelýde.
"Jalpy, 2024 jyldyń sáýir aiy Ortalyq Aziia elderi úshin beitarap boldy, biraq turǵyndardyń jeke baǵalaýy boiynsha ár túrli boldy. Eger Qazaqstanda tutynýshylyq senimdilik indeksi (CCI) tórt ai qatarynan tómendegennen keiin onyń qalpyna kelýi baiqalsa, onda Ózbekstanda CCI indeksi aqpan aiyndaǵy mánderge qaita oralyp, kúrt tómendeýdi kórsetedi. Joǵaryda atalǵan elderdegi jaǵdai qalai bolǵanda da ár túrli, sebebi Qazaqstan tehnikalyq jaǵynan teris jaýaptardyń úlesi oń jaýaptardan basym bolýymen odan ári teris aimaqta jatyr, al Ózbekstan Tájikstannan keiingi ekinshi oryndy saqtap otyr. Sonymen birge Tájikstan men Qyrǵyzstanda CCI indeksiniń ózgerýi asa mańyzdy bolmady. Degenmen Qyrǵyzstan Ózbekstanǵa jaqyndady jáne osy serpin jalǵasqan jaǵdaida batystaǵy kórshisin basyp ozýy múmkin", - deidi Freedom Finance Global kompaniiasynyń taldaýshysy Daniiar Orazbaev.
Taldaýshylar zertteý júrgizilgen elderdegi halyq sanyna sáikes Qazaqstan men Ózbekstanda ai saiyn 3 600 saýalnama, Qyrǵyzstanda 1600, Tájikstanda 1200 saýalnamadan jinap otyrady. Zertteýler álemniń kóptegen elinde tutynýshylyq senimdilik indeksterin alý úshin qoldanylatyn jáne United Research Technologies Group zertteý kompaniiasy jergilikti mindetterge beiimdegen ádisnamaǵa negizdeledi. Derekterdi jinaý ádisi – telefon arqyly saýalnama júrgizý. Saýalnama jergilikti halyqtyń tilinde júrgizildi: zertteý respondentterdiń ana tilinde júrgiziledi.
