Ortalyq Aziia elderi arasyndaǵy mádeni-rýhani bailanys jańa qarqynmen damyp jatyr. Sebebi, memleketaralyq saiasi dialog jańa deńgeige kóterildi.
Dáiekpen aitsaq, sońǵy bes jylda óńirishilik saýda ainalymy 80 protsentke ósip, jalpy somasy 10 milliard dollardan asqan. Ortalyq Aziia elderi qaýipsizdik keńesteri hatshylaryn qabyldaǵan Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev mańyzdy basqosýda osyndai derekterdi keltirdi.
«Memleketaralyq saiasi dialog ta múlde jańa deńgeige kóterilip keledi. Óńir elderi arasyndaǵy ózara saýda-ekonomikalyq yqpaldastyq belsendi túrde keńeiýde. Sońǵy bes jylda óńirishilik saýda-sattyq kórsetkishi 80 paiyzdan astam artyp, 10 milliard dollardan asqan.
Bul rette elder arasyndaǵy eksporttyq-importtyq operatsiialardy josparly túrde ulǵaitý, taýarlardyń nomenklatýrasyn kóbeitý máseleleri sheshilip jatyr. Biznes arasyndaǵy bailanys kúsheiip, birlesken kásiporyndardyń sany arta tústi.
Aimaqtyq iri jobalar bárimizge aitarlyqtai paida ákelip qana qoimai, Ortalyq Aziia ekonomikasynyń búkil qurylymyn da ózgertedi. Kólik-logistika áleýetiniń eselenýi óńirdiń qarqyndy damýy úshin berik negiz bolady. Sondai-aq mádeni-gýmanitarlyq bailanystar jandanyp, Ortalyq Aziia memleketteri arasyndaǵy qatynastardyń odan ári nyǵaia túsýine yqpal etedi», – dedi Memleket basshysy.
Ortalyq Aziia elderi qaýipsizdik keńesi hatshylarynyń Prezident Toqaevpen kezdesýine qatysty sarapshylar óz pikirin bildirýde. Saiasattanýshy Jomart Simtikovtiń aitýynsha, bul kezdesý - syrtqy jáne ishki syn-qaterler men qaýiptiń aldyn alý úshin kúsh-jiger biriktiretin, sondai-aq qaterlerge qarsy turýǵa qajetti sharalardy ázirleitin tiimdi alańǵa ainalýdyń alǵasharty.
«Bul kezdesýdiń mańyzy zor, sebebi bul jiyn Ortalyq Aziiada kórshiles otyrǵan memleketterdiń ózara dostyǵyn, yntymaqtastyǵyn nyǵaitatyn jáne ishki-syrtqy syn-qaterlerdiń aldyn alýdyń izgi sharalaryn qarastyrýǵa negizdelgen. Ortalyq Aziia qaýipsizdik keńesi asa tiimdi ishki saiasatta bolsyn, syrtqy saiasatta bolsyn, tiimdi alańǵa ainalýǵa tiis jáne ainalyp jatyr dep te aita alamyn.
Sonymen qatar, aimaqtyq yntymaqtastyq, mádeniet, saýda, ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń damyp kele jatqandyǵy sońǵy on jyldyqtyń jaqsy kórsetkishi bolyp otyr. Uzaq ýaqyttan beri Ortalyq Aziia elderiniń integratsiialyq protsesteri jóninde aitqanymyzben is júzinde kóp dúnie iske asyp jatpaǵandyǵy baiqaldy. Degenmen ishki jáne syrtqy qaýipsizdikti eskere otyryp aimaqtyq yqpaldastyqtyń naqty kórinisiniń kepili ekenin de kórýimizge bolady», - dedi Jomart Simtikov.
Saiasattanýshy ǵalymnyń aitýynsha, bul basqosýdyń bolashaqqa berer yqpaly zor. Óitkeni sheteldik seriktestermen jan-jaqty bailanys nyǵaiyp keledi. Qazir álemdik oiynshylar úshin «Ortalyq Aziia +» formaty óte tartymdy bolyp tur.
«Ortalyq Aziia elderi qaýipsizdik keńesi hatshylyǵy shyndyǵynda álemdik geosaiasi oiynshylardyń Ortalyq Aziia+ nemese Aýǵanstandy Ortalyq Aziiamen, ne bolmasa Eýroodaqty nemese basqa da Qytai Halyq Respýblikasy syndy túrli memlekettermen qosyp qarastyrýǵa Amerika Qurama Shtattary bastaǵan iri geosaiasi oiynshylardy qarastyrǵan kózqaras desek bolady.
Budan Ortalyq Aziiaǵa degen úlken qyzyǵýshylyqtyń bar ekendigin kórip otyrmyz. Osy sebepti Ortalyq Aziia memleketteriniń ózderindegi qaýipsizdik problemasy, ásirese kórshiles eldermen, sonymen qatar óńirdegi qaýipsizdikti saqtaý úlken syn bolyp tur», - dedi Jomart Simtikov.
Keleli kezdesýde Qasym-Jomart Toqaev zamanaýi syn-qaterlerdiń kóbi transshekaralyq sipatqa ie ekenin aitty. Sondyqtan olarǵa qarsy turý úshin kúsh-jiger biriktirý qajet.
«Bul jerde, eń áýeli, halyqaralyq ekstremizm men terrorizmge, esirtki tasymalyna, qarý-jaraq saýdasyna qarsy kúres týraly sóz bolyp otyr. Osy oraida Aýǵanstanǵa basa mán berýimiz kerek. Bul elde kúrdeli ári túrli baǵyttaǵy protsester júrip jatyr. Onda belgili bir deńgeide turaqtaný, ekonomikalyq jaǵdaidyń jandaný belgileri bar ekenin moiyndaý qajet.
Ekinshi jaǵynan, halyqaralyq terroristik uiymdardyń belsendiligine bailanysty qaýip-qaterdiń joǵary deńgeii saqtalyp otyr. Buǵan Máskeý oblysynda jurtty qanǵa bóktirgen lańkestik áreket dálel bola alady. Bizdiń oiymyzsha, Aýǵanstandy óńirlik bailanystarǵa belsendi tartý – dál qazirgi kezdegi strategiialyq mindetterdiń biri. Munda kóp nárse bizdiń elderimizdiń úilesimdi ustanymyna bailanysty. Qazaqstanda Ortalyq Aziia men Aýǵanstan úshin BUU-nyń Ornyqty damý jónindegi aimaqtyq ortalyǵyn ashý ózekti másele dep sanaimyz», – dedi Prezident Toqaev.
Qazaqstannyń strategiialyq zertteýler institýty halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń basshysy Dáýren Ábenniń pikirinshe, kez kelgen tolyqqandy memleket siiaqty, syndarly jáne salmaqty qazaq diplomatiiasynyń negizgi basymdyǵy - ulttyq múddeni qorǵaý, al ol eń aldymen Qazaqstannyń qaýipsizdigin, egemendigin, táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qamtamasyz etýden turady.
«Basqa sózben aitqanda, Qazaqstannyń syrtqy saiasaty basqa memleketterdiń kóńilin nemese tilekterin emes, eń aldymen elimizdiń damýy men órkendeýi úshin qajet nárseni basshylyqqa alady. Soǵan qaramastan, Qazaqstan strategiialyq áriptesterimizdiń, odaqtastarymyzdyń jáne kórshilerimizdiń múddelerin múmkindiginshe eskerýge umtylady», - dedi Dáýren Áben.
Sarapshynyń paiymdaýynsha, sońǵy jyldary Qazaqstan kórshiles Ortalyq Aziia memleketterimen jan-jaqty yntymaqtastyqty damytýǵa erekshe kóńil bóle bastady. Óńirdegi elder basshylarynyń konsýltativtik kezdesýlerimen qatar, bizdiń elimiz óńirlik yntymaqtastyqqa tyń serpin berýge umtylyp, túrli salalardaǵy birlesken jobalardy ilgeriletýde.
«Prezident Toqaevtyń aitýynsha, Ortalyq Aziia memleketteri bir-birimen orynsyz básekelestikten aýlaq bolyp, asa mańyzdy halyqaralyq máseleler boiynsha ortaq ustanymǵa jetýge tyrysýy kerek. Bul negizi durys ustanym. Alaida, ár eldiń ózindik erekshelikteri, múddesi baryn eskersek, ondai úilesimdikke jetý ońai sharýa emes. Ol úshin ýaqyt, saliqaly saiasat, ózara senimdilik, tabandylyq jáne turaqtylyq qajet. Bul turǵyda Ortalyq Aziia, Ázerbaijan jáne Túrkiia syndy baýyrlas elderdiń saiasi, ekonomikalyq jáne mádeni yntymaqtastyǵyn jańa deńgeige shyǵaratyn túrki áleminiń odan ári integratsiialaný úderisiniń mańyzy zor. Túrki memleketteri uiymyna tóraǵalyq etetin Qazaqstan qazirgi kúrdeli geosaiasi jáne ekonomikalyq jaǵdaiǵa qaramastan Túrki áleminiń birligin nyǵaitýǵa bar kúsh-jigerin salyp jatyr», - dep óz oiyn bildirdi sarapshy.
Dáýren Ábenniń pikirine súiensek, biz ózimizdi halyqaralyq quqyqtyń ústemdigin jáne barlyq múddeli taraptarmen ózara tiimdi bailanystardy keńeitýdi jaqtaityn, beibitshilikti súietin, is-qimyldaryn boljaýǵa bolatyn jaýapty memleket retinde pozitsiialaýdy jalǵastyramyz.
«Qazaqstannyń syrtqy saiasaty elimizdiń jahandyq jáne óńirlik saiasat sýbektisi retindegi rólin nyǵaitýǵa baǵyttalǵan. Saiasi sýbektiligimizdiń artýy memlekettigimizdi odan ári nyǵaitý úshin qolaily jaǵdaidy qamtamasyz etýge kómektesedi. Almatyda Ortalyq Aziia men Aýǵanstan elderi úshin turaqty damý maqsattary boiynsha BUU-nyń aimaqtyq habyn qurý, halyqaralyq biologiialyq qaýipsizdik agenttigin qurý siiaqty bastamalardy dál osy turǵydan qarastyrý qajet», - dep oi túiindedi Dáýren Áben.
Sarapshylardyń sózine súiensek, dostyq, tatý kórshilik jáne odaqtastyq rýhyndaǵy óńirlik yqpaldastyqtyń deńgeii joǵary, iaǵni yntymaqtastyq tek óńir ishinde ǵana shektelip qalmaidy. Iaǵni Ortalyq Aziia elderi qaýipsizdik keńesteriniń hatshylarymen ótken jiyn - Ortalyq Aziia elderiniń qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn nyǵaitýǵa yqpal etetin mańyzdy shara bolyp otyr. Aita ketelik, bul basqosý - Ortalyq Aziia memleketteri basshylarynyń altynshy Konsýltativtik kezdesýine daiyndyqtyń mańyzdy kezeńi. Ol jiyn biyl 2024 jyly 9 tamyzda Astanada ótedi. Memleket basshysy Q.K Toqaevtyń aitýynsha, bul otyrys Ortalyq Aziia memleketteri basshylarynyń altynshy Konsýltativtik kezdesýine daiyndyqtyń mańyzdy kezeńi bolyp tabylady. Sonymen qatar Qazaqstan Respýblikasy uiymnyń biylǵy tóraǵasy retinde aldaǵy sammittiń áleýetin nyǵaitý úshin arnaiy jumystar júrip jatyr.
