ورتالىق ازييا ەلدەرٸ اراسىنداعى مەدەني-رۋحاني بايلانىس جاڭا قارقىنمەن دامىپ جاتىر. سەبەبٸ, مەملەكەتارالىق ساياسي ديالوگ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ.
دەيەكپەن ايتساق, سوڭعى بەس جىلدا ٶڭٸرٸشٸلٸك ساۋدا اينالىمى 80 پروتسەنتكە ٶسٸپ, جالپى سوماسى 10 ميلليارد دوللاردان اسقان. ورتالىق ازييا ەلدەرٸ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەستەرٸ حاتشىلارىن قابىلداعان قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ماڭىزدى باسقوسۋدا وسىنداي دەرەكتەردٸ كەلتٸردٸ.
«مەملەكەتارالىق ساياسي ديالوگ تا مٷلدە جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. ٶڭٸر ەلدەرٸ اراسىنداعى ٶزارا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىقپالداستىق بەلسەندٸ تٷردە كەڭەيۋدە. سوڭعى بەس جىلدا ٶڭٸرٸشٸلٸك ساۋدا-ساتتىق كٶرسەتكٸشٸ 80 پايىزدان استام ارتىپ, 10 ميلليارد دوللاردان اسقان.
بۇل رەتتە ەلدەر اراسىنداعى ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسييالاردى جوسپارلى تٷردە ۇلعايتۋ, تاۋارلاردىڭ نومەنكلاتۋراسىن كٶبەيتۋ مەسەلەلەرٸ شەشٸلٸپ جاتىر. بيزنەس اراسىنداعى بايلانىس كٷشەيٸپ, بٸرلەسكەن كەسٸپورىنداردىڭ سانى ارتا تٷستٸ.
ايماقتىق ٸرٸ جوبالار بەرٸمٸزگە ايتارلىقتاي پايدا ەكەلٸپ قانا قويماي, ورتالىق ازييا ەكونوميكاسىنىڭ بٷكٸل قۇرىلىمىن دا ٶزگەرتەدٸ. كٶلٸك-لوگيستيكا ەلەۋەتٸنٸڭ ەسەلەنۋٸ ٶڭٸردٸڭ قارقىندى دامۋى ٷشٸن بەرٸك نەگٸز بولادى. سونداي-اق مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار جاندانىپ, ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ ودان ەرٸ نىعايا تٷسۋٸنە ىقپال ەتەدٸ», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
ورتالىق ازييا ەلدەرٸ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ حاتشىلارىنىڭ پرەزيدەنت توقاەۆپەن كەزدەسۋٸنە قاتىستى ساراپشىلار ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرۋدە. ساياساتتانۋشى جومارت سٸمتٸكوۆتٸڭ ايتۋىنشا, بۇل كەزدەسۋ - سىرتقى جەنە ٸشكٸ سىن-قاتەرلەر مەن قاۋٸپتٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن كٷش-جٸگەر بٸرٸكتٸرەتٸن, سونداي-اق قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋعا قاجەتتٸ شارالاردى ەزٸرلەيتٸن تيٸمدٸ الاڭعا اينالۋدىڭ العاشارتى.
«بۇل كەزدەسۋدٸڭ ماڭىزى زور, سەبەبٸ بۇل جيىن ورتالىق ازييادا كٶرشٸلەس وتىرعان مەملەكەتتەردٸڭ ٶزارا دوستىعىن, ىنتىماقتاستىعىن نىعايتاتىن جەنە ٸشكٸ-سىرتقى سىن-قاتەرلەردٸڭ الدىن الۋدىڭ ٸزگٸ شارالارىن قاراستىرۋعا نەگٸزدەلگەن. ورتالىق ازييا قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ اسا تيٸمدٸ ٸشكٸ ساياساتتا بولسىن, سىرتقى ساياساتتا بولسىن, تيٸمدٸ الاڭعا اينالۋعا تيٸس جەنە اينالىپ جاتىر دەپ تە ايتا الامىن.
سونىمەن قاتار, ايماقتىق ىنتىماقتاستىق, مەدەنيەت, ساۋدا, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دامىپ كەلە جاتقاندىعى سوڭعى ون جىلدىقتىڭ جاقسى كٶرسەتكٸشٸ بولىپ وتىر. ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ينتەگراتسييالىق پروتسەستەرٸ جٶنٸندە ايتقانىمىزبەن ٸس جٷزٸندە كٶپ دٷنيە ٸسكە اسىپ جاتپاعاندىعى بايقالدى. دەگەنمەن ٸشكٸ جەنە سىرتقى قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ەسكەرە وتىرىپ ايماقتىق ىقپالداستىقتىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸنٸڭ كەپٸلٸ ەكەنٸن دە كٶرۋٸمٸزگە بولادى», - دەدٸ جومارت سٸمتٸكوۆ.
ساياساتتانۋشى عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل باسقوسۋدىڭ بولاشاققا بەرەر ىقپالى زور. ٶيتكەنٸ شەتەلدٸك سەرٸكتەستەرمەن جان-جاقتى بايلانىس نىعايىپ كەلەدٸ. قازٸر ەلەمدٸك ويىنشىلار ٷشٸن «ورتالىق ازييا +» فورماتى ٶتە تارتىمدى بولىپ تۇر.
«ورتالىق ازييا ەلدەرٸ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ حاتشىلىعى شىندىعىندا ەلەمدٸك گەوساياسي ويىنشىلاردىڭ ورتالىق ازييا+ نەمەسە اۋعانستاندى ورتالىق ازييامەن, نە بولماسا ەۋرووداقتى نەمەسە باسقا دا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى سىندى تٷرلٸ مەملەكەتتەرمەن قوسىپ قاراستىرۋعا امەريكا قۇراما شتاتتارى باستاعان ٸرٸ گەوساياسي ويىنشىلاردى قاراستىرعان كٶزقاراس دەسەك بولادى.
بۇدان ورتالىق ازيياعا دەگەن ٷلكەن قىزىعۋشىلىقتىڭ بار ەكەندٸگٸن كٶرٸپ وتىرمىز. وسى سەبەپتٸ ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٶزدەرٸندەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك پروبلەماسى, ەسٸرەسە كٶرشٸلەس ەلدەرمەن, سونىمەن قاتار ٶڭٸردەگٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ ٷلكەن سىن بولىپ تۇر», - دەدٸ جومارت سٸمتٸكوۆ.
كەلەلٸ كەزدەسۋدە قاسىم-جومارت توقاەۆ زاماناۋي سىن-قاتەرلەردٸڭ كٶبٸ ترانسشەكارالىق سيپاتقا يە ەكەنٸن ايتتى. سوندىقتان ولارعا قارسى تۇرۋ ٷشٸن كٷش-جٸگەر بٸرٸكتٸرۋ قاجەت.
«بۇل جەردە, ەڭ ەۋەلٸ, حالىقارالىق ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە, ەسٸرتكٸ تاسىمالىنا, قارۋ-جاراق ساۋداسىنا قارسى كٷرەس تۋرالى سٶز بولىپ وتىر. وسى ورايدا اۋعانستانعا باسا مەن بەرۋٸمٸز كەرەك. بۇل ەلدە كٷردەلٸ ەرٸ تٷرلٸ باعىتتاعى پروتسەستەر جٷرٸپ جاتىر. وندا بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە تۇراقتانۋ, ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ جاندانۋ بەلگٸلەرٸ بار ەكەنٸن مويىنداۋ قاجەت.
ەكٸنشٸ جاعىنان, حالىقارالىق تەرروريستٸك ۇيىمداردىڭ بەلسەندٸلٸگٸنە بايلانىستى قاۋٸپ-قاتەردٸڭ جوعارى دەڭگەيٸ ساقتالىپ وتىر. بۇعان مەسكەۋ وبلىسىندا جۇرتتى قانعا بٶكتٸرگەن لاڭكەستٸك ەرەكەت دەلەل بولا الادى. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, اۋعانستاندى ٶڭٸرلٸك بايلانىستارعا بەلسەندٸ تارتۋ – دەل قازٸرگٸ كەزدەگٸ ستراتەگييالىق مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ. مۇندا كٶپ نەرسە بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸزدٸڭ ٷيلەسٸمدٸ ۇستانىمىنا بايلانىستى. قازاقستاندا ورتالىق ازييا مەن اۋعانستان ٷشٸن بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ جٶنٸندەگٸ ايماقتىق ورتالىعىن اشۋ ٶزەكتٸ مەسەلە دەپ سانايمىز», – دەدٸ پرەزيدەنت توقاەۆ.
قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى دەۋرەن ەبەننٸڭ پٸكٸرٸنشە, كەز كەلگەن تولىققاندى مەملەكەت سيياقتى, سىندارلى جەنە سالماقتى قازاق ديپلوماتيياسىنىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىعى - ۇلتتىق مٷددەنٸ قورعاۋ, ال ول ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن, ەگەمەندٸگٸن, تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدەن تۇرادى.
«باسقا سٶزبەن ايتقاندا, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى باسقا مەملەكەتتەردٸڭ كٶڭٸلٸن نەمەسە تٸلەكتەرٸن ەمەس, ەڭ الدىمەن ەلٸمٸزدٸڭ دامۋى مەن ٶركەندەۋٸ ٷشٸن قاجەت نەرسەنٸ باسشىلىققا الادى. سوعان قاراماستان, قازاقستان ستراتەگييالىق ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ, وداقتاستارىمىزدىڭ جەنە كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ مٷددەلەرٸن مٷمكٸندٸگٸنشە ەسكەرۋگە ۇمتىلادى», - دەدٸ دەۋرەن ەبەن.
ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, سوڭعى جىلدارى قازاقستان كٶرشٸلەس ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸمەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلە باستادى. ٶڭٸردەگٸ ەلدەر باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋلەرٸمەن قاتار, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىققا تىڭ سەرپٸن بەرۋگە ۇمتىلىپ, تٷرلٸ سالالارداعى بٸرلەسكەن جوبالاردى ٸلگەرٸلەتۋدە.
«پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ بٸر-بٸرٸمەن ورىنسىز بەسەكەلەستٸكتەن اۋلاق بولىپ, اسا ماڭىزدى حالىقارالىق مەسەلەلەر بويىنشا ورتاق ۇستانىمعا جەتۋگە تىرىسۋى كەرەك. بۇل نەگٸزٸ دۇرىس ۇستانىم. الايدا, ەر ەلدٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ, مٷددەسٸ بارىن ەسكەرسەك, ونداي ٷيلەسٸمدٸككە جەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ول ٷشٸن ۋاقىت, ساليقالى ساياسات, ٶزارا سەنٸمدٸلٸك, تاباندىلىق جەنە تۇراقتىلىق قاجەت. بۇل تۇرعىدا ورتالىق ازييا, ەزەربايجان جەنە تٷركييا سىندى باۋىرلاس ەلدەردٸڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني ىنتىماقتاستىعىن جاڭا دەڭگەيگە شىعاراتىن تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ودان ەرٸ ينتەگراتسييالانۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ ماڭىزى زور. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنا تٶراعالىق ەتەتٸن قازاقستان قازٸرگٸ كٷردەلٸ گەوساياسي جەنە ەكونوميكالىق جاعدايعا قاراماستان تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ بٸرلٸگٸن نىعايتۋعا بار كٷش-جٸگەرٸن سالىپ جاتىر», - دەپ ٶز ويىن بٸلدٸردٸ ساراپشى.
دەۋرەن ەبەننٸڭ پٸكٸرٸنە سٷيەنسەك, بٸز ٶزٸمٸزدٸ حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ٷستەمدٸگٸن جەنە بارلىق مٷددەلٸ تاراپتارمەن ٶزارا تيٸمدٸ بايلانىستاردى كەڭەيتۋدٸ جاقتايتىن, بەيبٸتشٸلٸكتٸ سٷيەتٸن, ٸس-قيمىلدارىن بولجاۋعا بولاتىن جاۋاپتى مەملەكەت رەتٸندە پوزيتسييالاۋدى جالعاستىرامىز.
«قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ەلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق جەنە ٶڭٸرلٸك ساياسات سۋبەكتٸسٸ رەتٸندەگٸ رٶلٸن نىعايتۋعا باعىتتالعان. ساياسي سۋبەكتٸلٸگٸمٸزدٸڭ ارتۋى مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸ ودان ەرٸ نىعايتۋ ٷشٸن قولايلى جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋگە كٶمەكتەسەدٸ. الماتىدا ورتالىق ازييا مەن اۋعانستان ەلدەرٸ ٷشٸن تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا بۇۇ-نىڭ ايماقتىق حابىن قۇرۋ, حالىقارالىق بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك اگەنتتٸگٸن قۇرۋ سيياقتى باستامالاردى دەل وسى تۇرعىدان قاراستىرۋ قاجەت», - دەپ وي تٷيٸندەدٸ دەۋرەن ەبەن.
ساراپشىلاردىڭ سٶزٸنە سٷيەنسەك, دوستىق, تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە وداقتاستىق رۋحىنداعى ٶڭٸرلٸك ىقپالداستىقتىڭ دەڭگەيٸ جوعارى, ياعني ىنتىماقتاستىق تەك ٶڭٸر ٸشٸندە عانا شەكتەلٸپ قالمايدى. ياعني ورتالىق ازييا ەلدەرٸ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەستەرٸنٸڭ حاتشىلارىمەن ٶتكەن جيىن - ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتٸن ماڭىزدى شارا بولىپ وتىر. ايتا كەتەلٸك, بۇل باسقوسۋ - ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ التىنشى كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋٸنە دايىندىقتىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸ. ول جيىن بيىل 2024 جىلى 9 تامىزدا استانادا ٶتەدٸ. مەملەكەت باسشىسى ق.ك توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل وتىرىس ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ التىنشى كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋٸنە دايىندىقتىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇيىمنىڭ بيىلعى تٶراعاسى رەتٸندە الداعى سامميتتٸڭ ەلەۋەتٸن نىعايتۋ ٷشٸن ارنايى جۇمىستار جٷرٸپ جاتىر.
