Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Prezident laýazymyna kiriskennen keiingi alǵashqy sózinde: «Elimizdiń damý jolyndaǵy osy mańyzdy mezette búkil qoǵam bolyp, órkendegen, demokratiialyq, Ádiletti Qazaqstandy qurý ideiasynyń tóńiregine toptasýy kerek» degen edi. Sodan beri Prezident «ádildik» uǵymyn eki (2019 jyly jáne 2022 jyly) sailaýaldy tuǵyrnamasyna negiz etip alyp, óz saiasatynyń basty qaǵidaty retinde ustanyp keledi.
Ádiletti memleket qurý ideiasy qasiretti qańtar oqiǵasynan keiin memlekettik saiasattyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń ideologiialyq temirqazyǵyna ainaldy. Óitkeni ol qoǵamnyń suranysyna da, memlekettiń ustanymyna da tolyq sai keledi.
Sondyqtan memlekettik deńgeide kóptegen sheshimder qabyldandy. Máselen, eki jyl buryn júrgizilgen konstitýtsiialyq reformaǵa sai halyqtyń jerge jáne onyń qoinaýyndaǵy bailyqqa, janýarlar jáne ósimdikter álemine, basqa da barlyq tabiǵi resýrstarǵa qatysty menshik quqyǵy Konstitýtsiiaǵa engizilip, bekitildi. Bul qaǵidat is júzinde «Ulttyq qor-balalarǵa» atty baǵdarlama arqyly iske asyryldy. Biyl birinshi aqpan kúni kámeletke tolmaǵan nemerelerimniń báriniń esepshotyna aqsha túsip, shat-shadyman boldyq.
Bul jyl saiyn jalǵasyn tabatyny qýantady. Sondai-aq ádildik qaǵidatynyń naqty júzege asyrylyp jatqanyn kezinde zańsyz alynǵan, jalpy sommasy 1 trillion teńgeden asatyn aktivterdiń elge qaitarylǵanyn, paidalanylmai kelgen 5 million gektardan astam jerdiń memleket menshigine ótkenin, sondai-aq, «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qorynyń qurylýy men osy qorǵa jyl saiyn «Samuryq qazyna» qorynyń taza tabysynyń kem degende 7 paiyzy atalǵan qordyń esep shotyna aýdaryla bastaǵanyn atap kórsetýge bolady.
Shyn máninde Ádiletti Qazaqstan báz bireýler aityp júrgendei, biliktiń oilap tapqan jasandy ideiasy emes, Prezidenttiń strategiialyq baǵdarlarynyń ideialyq negizi. Qasym- Jomart Toqaev óziniń eń negizgi missiiasy – Ádiletti Qazaqstandy qurý ekenin únemi aityp, saiasi ekonomikalyq jáne áleýmettik-mádeni salalarda júrgizilip jatqan júieli reformalardyń bári, saiyp kelgende osy strategiialyq maqsatty júzege asyrýǵa arnalǵan. Bul máselede Memleket basshysynyń jyl saiynǵy Joldaýlarynyń mańyzy erekshe. Sol Joldaýlarǵa qysqasha toqtalsaq, 2020 jyly jariialanǵan «Jańa jaǵdaidaǵy Qazaqstan: is-qimyl kezeńi» atty Joldaýda Memleket basshysy kásibi bilim berýdiń mańyzyn atap ótti. «Kásibi bilim berýdiń búkil júiesin memleket naryǵynda suranysqa ie bilikti mamandar qalyptastyrýǵa baǵyttaǵanymyz jón»,- degen edi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident osy tapsyrmasyn júzege asyrý úshin Úkimet jastardy kásibi bilimge yntalandyrý maqsatynda qarajatty úiip-tógip bólip, osy baǵytta bilim alǵysy keletin jastardy memlekettik grant arqyly tegin oqytyp, jataqhanamen tegin qamtamasyz etip, shákirtaqy da bóldi. Bul qadam jastar arasynda úlken qulshynys týǵyzyp, bolashaqqa degen senimin arttyrdy. Jergilikti jerdegi (aýdan,qala,oblys) ákimderi aimaqtaryndaǵy óndiris oryndarynda, kásipkerlik qurylymdarda,
aýylsharýashylyǵy salasynda, qurylysta qajetti mamandyqtardyń tizbesin jasap, jergilikti kásiptik bilim berýshi oqý oryndarynyń mamandyqtar boiynsha atqaratyn jumystaryn retke keltirip, tiisti sheshimder qabyldanyp, az ýaqytta jumys jolǵa qoiyldy
2021 jylǵy Joldaýynda Prezident: «Qazaq tilin damytý memlekettik saiasattyń basym baǵyttarynyń biri bolyp qala beredi» dedi. Al, oǵan deiin memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdar jaýapty «Til saiasatyn iske asyrýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama» qabyldandy. Qyzylorda oblysynda til mártebesin kóterý úshin qoǵam men bilik birlese qimyl jasaýda.
Osy jyldyń 11 sáýirinde oblysta «Memlekettik tildiń qoldanys aiasyn keńeitý» jáne «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy til týraly» zań talaptarynyń saqtalýyn qamtamasyz etýdiń oblystyq is-sharalar jospary belgilengen. Osy qujatqa sáikes, oblysta «Memlekettik til saiasatyn odan ári jetildirý máseleleri taqyrybynda oblystyq qoǵamdyq damý basqarmasynyń uiymdastyrýymen arnaiy júrgizý tapsyrylǵan.
Memleket basshysynyń byltyr Túrkistan qalasynda, biyl Atyraý qalasynda ótken Ulttyq quryltai otyrystarynda memlekettik til máselesine toqtalyp, tilimizdiń tuǵyryn nyǵaityp, ony ǵylym men bilimniń tili etý jaily tapsyrmalaryn oryndaý jaiy talqylanyp, qatysýshylarǵa ózderi jetekshilik jasaityn salada, salaǵa qarasty menshik nysanyna qaramastan barlyq mekemelerde, uiymdarda, kásiporynda memlekettik tildiń qoldanylýyna zor mán berilýi tiis ekendigi tapsyrylǵan. 2023 jyly 4 joba, iaǵni «Aimaqtaǵy memlekettik til saiasatyn iske asyrý», «Qoǵamdyq tamaqtaný oryndaryndaǵy as máziriniń lingvistikalyq bazasyn qalyptastyrý», kásipkerlik nysandardyń kórneki aqparattarynda til týraly zannamalarynyń saqtalýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan «Korneki» jáne «Qaz test» sertefikattyq testileý ótkizý jobasy qolǵa alyndy. «Korneki» áleýmettik jobasy aiasynda 1223 kásipkerlik nysanǵa til týraly zańnamalardyń saqtalýyna zerdeleý jumystary júrgizilip,kemshilik anyqtalǵan 138 nysan iesine usynyp hat joldanǵan. Onyń 128 -inde anyqtalǵan kemshilikter joiylǵan,
2022 jyly jariialanǵan «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam atty Joldaýynda: «Qandastardyń kóship kelýine jáne ishki kóshi-qonǵa qatysty saiasat túbegeili ózgeredi. Bul oraida demografiialyq jáne ekonomikalyq úrdisterdi eskerý kerek.Sondai-aq jalpyulttyq múddeni basshylyqqa alý óte mańyzdy» degen bolatyn. Osydan keiin qandastardyń kóship kelýi men elde turaqtaýyna barlyq jaǵdai jasala bastaǵany belgili. Osy máseleni túbegeili sheshýge qatysty Úkimettiń arnaiy qaýlysy men eldiń kóshi-qon saiasatynyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy bekitildi.
Elimizde sońǵy bes jylda kishigirim ózgerister emes, kerisinshe kóptegen salada túbegeili ári júieli bet burys jasaldy.Tipti, sońǵy úsh jyldyń ishinde búkil saiasi júieniń qurylymy qaita jasaqtalǵanyn kóresiz. 2019-2021 jyldardaǵy saiasi reformalar 2022 jylǵy konstitýtsiialyq reformaǵa ulasyp,sonyń nátijesinde elimizdegi memlekettik institýttardyń mártebesi men róli edáýir artty.
Konstitýtsiialyq sot jumys istei bastady. Prezidenttiń quzyryna kiretin máseleler azaiyp, kerisinshe Parlamenttiń quzyreti keńeidi, aralas sailaý júiesi engizilip, saiasi partiialardy tirkeý rásimi jeńildedi. Tuńǵysh ret aýyl ákimderi tikelei sailanatyn boldy. 2021-2023 jyldardaǵy sailaý qorytyndysynda aýyl ákimderiniń úshten ekisi jańardy. Byltyr alǵash ret aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderin sailap kórdik. Mundai sailaýlar 2025 jyldan bastap turaqty ótkiziletin bolady.
Saiasi reformalarmen shektelip qalmai,ekonomikalyq jáne áleýmettik-gýmanitarlyq salalarda da mańyzdy ózgerister jasalýda. Halyqtyń turmysyn jaqsartý úshin baǵaly bastamalar men naqty jobalar iske asyrylýda. Osyndai júieli ári keshendi jumystar qazirdiń ózinde óz jemisin berýde. Eń tómengi eńbekaqy kólemi eki esege artty, nátijesinde 1,8 adamnyń tabysy ósti.Ustazdar men dárigerlerdiń, ǵalymdardyń jalaqysy kóbeiip, olardyń áleýmettik qorǵaý sharalary kúsheidi.
Memleket basshysynyń bastamasymen jurtqa turǵyn úi jaǵdaiy men densaýlyǵyn jaqsartý úshin zeinetaqy jinaǵynyń bir bóligin alýǵa múmkindik berildi. Bul múmkindikti millionǵa jýyq azamattar paidalandy. «Jaily mektep», «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańartý» sekildi aýqymdy ulttyq infraqurylymdyq júzege asyrylyp jatyr. Eń bastysy– reformalar qoǵamdyq qatynastardyń sipatyn birjolata ózgertip, ulttyń saiasi mentaliteti ósti, azamattyq belsendiligi artyp, turǵyndardyń eldik máselelerge erkin aralasýy júzege asýda.
2023 jyly jariialanǵan «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomikalyq baǵdary atty Joldaýynda Memleket basshysy elimizde «Kúshti Prezident–yqpaldy Parlament–esep beretin Úkimet» tujyrymdamasy barynsha ornyqty. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵidatyn naqty iske asyrýymyz qajet. Bul jerde Parlament róli erekshe atap kórsetildi.
El ekonomikasynyń negizi – indýstriia, elektr energetikasy, agrarlyq óndiris, ǵylym jáne innovatsiia. «Kúshti Prezident – yqpaldy Parlament-esep beretin Úkimet» Ádiletti Qazaqstannyń institýtsionaldyq aýqymyn aiqyndaidy, iaǵni «Ádiletti Qazaqstan»qandai bolýy kerek?» degen suraqqa jaýap beredi.
2019-2021 jyldardaǵy saiasi reformalardyń tórt toptamasy men 2022 jylǵy saiasi jańǵyrý baǵdarlamasy osy joldaýdy naqty júzege asyrýǵa arnaldy.Sonyń nátijesinde bilik tarmaqtary arasynda tiimdi tepe-teńdik júiesi bar memlekettik qurylymnyń jańa institýtsionaldyq úlgisi qalyptasty. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵidaty «ádildik qalai ornaidy?» degen saýalǵa «el-jurtpen tyǵyz bailanysta bolyp, olardyń muń-muqtajyn tyńdai bilý arqyly ornyǵady» dep jaýap berýge negizdelgen. Degenmen «halyq únine qulaq asatyn memleket» uǵymy azamattardyń kúndelikti túitkilderin shuǵyl túrde ári tiimdi etip sheshýdi ǵana kózdemeidi.
Sonymen qatar, bul qaǵidat elimizdi damytýǵa qatysty basty máseleler boiynsha qoǵamnyń barlyq ókiliniń pikirin eskere otyryp, baiypty ári ortaq sheshim qabyldanatynyn bildirdi. «Halyq únine qulaq astyn memlekettiń» jarqyn mysaly Konstitýtsiiaǵa ózgerister engizý úshin ótkizilgen referendým bolyp tabylady.
Qyzylorda oblysynyń ákimi N.Nálibaev bir sózinde álemdegi geosaiasi ahýaldyń ýshyqqanyna qaramastan,
2023 jyl memleketimiz úshin jaqsy, nátijeli bolǵanyn, elimizdiń sońǵy jyldary saiasi reformalar arqyly túbegeili jańǵyrý jolyna qadam basqanyn, Konstitýtsiialyq ózgeristerge sáikes Prezident sailaýynan keiin Senat, Májilis jáne máslihattar sailaýynyń sátti ótkenine toqtalǵan edi. Mańyzy zor saiasi sharalarda jerlesterimiz birlik pen tatýlyqtyń jarqyn úlgisin kórsetip, aldyńǵy qatardan kórindik. Alǵash ret ótkizilgen aýdan ákimderiniń sailaýynda Shieli men Syrdariia aýdandarynyń halqy óz tańdaýlaryn jasap, memleketti basqarý isine úlesterin qosty.
Prezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly aimaqqa jumys saparymen kelip, óńirdiń damýyna oń baǵasyn berdi. Oblys boiynsha mańyzdy máselelerge qatysty tarihi sheshimder qabyldandy. Óńirler arasynda alǵashqy úshtikten kórinip, úzdikter qataryndamyz. Aimaq biýdjeti 609 mlrd teńgege jetip, oblystyń damý biýdjeti 2,5 ese artty. Ekonomikanyń barlyq salasynda 45myńǵa jýyq azamattar jumyspen qamtylǵan. Jastar arasyndaǵy jáne jalpy jumyssyzdyq kórsetkishi tómendedi. Oblystaǵy jaqsy jaǵdaidaǵy joldyń úlesi 87,5% jetti. Syrboiylyqtardyń 98,4 paiyzy ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtylǵan.
Óńirde gazben qamtý kórsetkishi 75paiyzdy quraidy. Aimaqta 2500 astam páter tabystalyp, 11000 turǵynnyń baspana máselesi sheshilgen. Oblys biýdjetiniń 61 paiyzy áleýmettik salaǵa baǵyttalǵan, 30 jańa úlgidegi avtobýs alynyp, shalǵaidan qatynaityn 4 myńnan astam oqýshynyń tasymaldaý jumystary sheshimin tapqan. 25 myńnan astam turǵynǵa qyzmet kórsetetin 15 dárigerlik ambýlatoriia ashyldy.Ulttyq qundylyqtar men salt-dástúrdi nasihattaýǵa arnalǵan «Anaǵa taǵzym», «Otbasy» ortalyqtary qyzmetin bastady - dep Prezident Joldaýyn júzege asyrýdaǵy birqatar sharalardy atap kórsetti.
Ergeshov Abai Jomartuly,
QR Bilim berý isiniń úzdigi,ardager-ustaz
