“Qala men Dala» gazetiniń osy jáne ózge de saýaldaryna elimizge belgili sarapshylar men saiasattanýshylar jaýap berip, óz oilaryn ortaǵa saldy.
Kamal Álpeiisova, QR Prezidenti janyndaǵy Áielder isteri jáne otbasylyq-demografiialyq saiasat jónindegi ulttyq komissiia sarapshylyq keńesiniń hatshysy:
"Otbasy qundylyǵy joiylǵan joq"
"Otbasy institýty eń ejelgi qurylymnyń biri, bile bilsek. Adamzattyń ózi osy otbasy institýtynan ótý arqyly qalyptasqan. Jalpy otbasy degenimiz ne, onyń qundylyǵy nede, onyń dástúrleri qandai? Mine, osy baǵytta táýelsizdik alǵaly beri elimizde otbasy úlgisin jetkizý boiynsha aýqymdy jumystar júrgizilip jatyr.
Iá, daǵdarys bar. Ázirgi kúni álemniń kóptegen elderinde otbasylyq daǵdarys baiqalyp otyr. Ony jasyrýdyń qajeti joq. Muny sheteldiń kinolarynan da baiqaýǵa bolady. Batysta, AQSh-ta otbasyn qajetsinbeitin erkin qarym-qatynastar ornyqqan. Munyń shalyǵy bizge de jetýi múmkin. Jetti de. Aitalyq, ajyrasýdyń kóptigi dabyl qaqtyrýda. Bul kórsetkish boiynsha bizdiń el TMD boiynsha tómengi orynda. Buǵanshúkirshilik etip otyra bermeý kerek, otbasy institýtyn saqtaý úshin shetelge eliktemei, óz elimizdiń, halqymyzyń qundylyqtaryn sińirý boiynsha jumys júrgizý qajet
Al bul úshin ne istelýi kerek? Birinshisi, áke men shesheniń arasyndaǵy qarym-qatynas jaqsy bolǵany jón. Bala áke-sheshesine qarap ósedi. Áke-sheshesi tatý bolsa, ósken soń balanyń boiynda otbasyn qurýǵa degen ynta mol bolady.
Al eger kúndi ydys-aiaq synyp, aiǵai-shýdan arylmasa mundai balanyń sana-seziminde otbasy jaman uǵym retinde qalyptasady.
Bul rette QR Prezidenti janyndaǵy áielder isteri jáne otbasylyq-demografiialyq saiasat jónindegi ulttyq komissiianyń qurylǵan durys bastama boldy. Qazir komissiianyń elimizdegi 14 oblysta jáne Astana, Almaty qalalarynda ókildikteri bar. Ulttyq komissiianyń 2020 jylǵa deiin otbasylyq saiasatty damytý, urpaqqa úlgili tárbie berý jónindegi jospary bekitilip, óńirlerge taratylǵan. Sony negizge alyp, oblystar óziniń óńirlik erekshelikterin eskere otyryp, is-sharalar josparyn jasady.
«Ulttyq komissiianyń ulttyq otbasyny nasihattaý jónindegi úlken is-sharasy – «Mereili otbasy» ulttyq baiqaýy. Baiqaýǵa qatysýǵa tilek bildirgen otbasylardyń sany qazir eki ese ósti. Osynyń ózi respýblikada otbasyǵa degen kózqarastyń qandai ekenin kórsetip otyr. Munyń barlyǵy elimizde otbasy qundylyǵynyń joiylmaǵanyn kórsetedi.
Edýard POLETAEV, saiasattanýshy:
"Otbasy institýtyn jetildirý baǵytynda irgeli ister atqarylýda"
Buǵan dálel bolatyn mysaldar da jetkilikti. Atap aitar bolsam, 2013 jyldan bastap qyrkúiek aiynyń ár jeksenbisinde Qazaqstanda otbasy kúni ótkiziledi.
Al byltyrǵy jyldyń aqpan aiynda Qazaqstanda Bala quqyǵy boiynsha ókiletti institýt qurylyp, dál sol jyldyń aiaǵynda Qazaqstannyń 2030 jylǵa deiingi Otbasylyq jáne genderlik saiasatqa qatysty tujyrymdamasy qabyldandy.
Bul ǵana emes. Kúlli TMD keńistigi boiynsha biylǵy jyl Otbasy jyly dep atalyp otyr. Bul bastama óz kezeginde Dostastyq elderi arasyndaǵy áriptestikke bailanysty odan ármen arttyra túserine senimim mol.
Jalpy bizdiń elimizde otbasylyq qundylyqtar máselesi eshqashan da nazardan qalys qalǵan emes. Tipti aýmaly-tókpeli 90-shy jyldardyń ózinde birqatar mańyzy jobalar jasalyndy.
Atap aitar bolsam 1995 jyly Qazaqstan Prezidenti janyna Otbasy, áielder jáne demografiialyq saiasat máselesi boiynsha keńes quryldy.
1998 jyly bul uiym resmi túrde Qazaqstan Prezidenti janyndaǵy Otbasy jáne áielder isi boiynsha ulttyq komissiiasy bolyp ózgerdi. Tiisinshe, onyń shekarasy keńeidi, quqyqtyq quzireti ósti.
Sonymen qatar otbasy qundylyǵyn arttyratyn baiqaýlar da turaqty túrde ótkizilip otyrady. Aitalyq, «Mereili otbasy» ulttyq baiqaýyna qatysatyn januialardyń sany jyl saiyn artyp kele jatyr. Demek, osy baiqaý arqyly jas otbasy ózin-ózin tárbielep jatyr, aldyndaǵy aǵa-apa býynnan úlgi alyp jatyr deýge ábden negiz bar.
Juldyz OMARBEKOVA, «Nur Otan» partiiasy Almaty qalasy boiynsha filialynyń tóraǵasy, «Baýyrjan» qaiyrymdylyq qorynyń prezidenti:
«Qazaqstanda 400 myńnan asa jalǵyzbasty ana bar»
Ǵasyrlardan beri otbasy árbir qoǵamnyń urpaqtan-urpaqqa jalǵasqan salttary men ulttyq dástúrlerdiń saqtaýshysy bolyp otyr. Sondyqtan otbasyny qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik saiasat júieli ári jaýapty bolýy tiis.
«Memlekettik otbasy qundylyǵyn arttyrýda atqaryp jatqan jumystary óte kóp. Búgin bolmasa da, aldaǵy ýaqytta bul jumys óz nátijesin berýi kerek.
2012 jyly Qazaqstanda 47 598 ajyrasý tirkelgen. 2013 jyly — 51 305, 2014 jyly — 54 438, 2015 — 53 007 ajyrasý jaǵdaiy tirkelipti. Bul degenimiz elimizdegi árbir tórtinshi otbasy aqyr aiaǵy ajyrasyp tynady degen sóz. Mine, biz máseleni retke keltirýimiz qajet.
Qazaqstandaǵy otbasylyq qundylyq máselesi týraly aitqanda aldymen ajyrasý kórsetkishin azaitqanymyz jón. Sebebi, talqandalǵan otbasynyń artynda bala qalady. Ainalyp kelgende, bul jaǵdaida bala baǵýdyń bar mashaqaty anasynyń moinyna túsedi.
Qazirgi kúni Qazaqstanda 400 myńnan asa jalǵyzbasty ana bar. Al jalǵyzbasty ákelerdiń sany 60 myń.
Memleket otbasy institýttaryn qurýda, otbasy qundylyqtaryna qatysty túrli baiqaýlar ótkizýde.
Osyǵan bailanysty shamamen 10 jyl buryn men de zertteý uiymdastyrǵanmyn. Ajyrasý týraly sheshimge kelgen úsh myń juptyń arasynda saýalnama júrgizgenmin. Sol kezde «ne sebepti ajyrasý týraly sheshim qabyldadyńyzdar?» degen suraǵyma kópshiligi «minez-qulqymyz sai kelmedi» dep jaýap bergen edi. Ekinshi orynda «ata-anasymen syiysa almadym, týysqandary aralasa beredi, dostary nashar» degen pikirler aityldy.
Al úshinshi orynda turmystyq problemalar turdy.
Evgenii PASTÝHOV, Tuńǵysh Prezident qory-Ult kóshbasshysy janyndaǵy Álemdik ekonomika jáne saiasat institýtynyń ǵalym hatshysy:
«Bul memlekettik múdde bolýy tiis»
Qazirgi tańdaǵy basty maqsat – jastardyń sanasyna otbasy týraly qundylyqtardy, onyń qadiri men qasieti týraly maǵynaly dúnielerdi kóbirek sińirý. Iá, bul baǵytta memleket tarapynan aýqymdy ister atqyrylyp jatyr.
Jalpy otbasy, onyń probelmalary men qundylyǵy týraly aitqanda onyń túp-tamyryna úńilý kerek siiaqty. Neke qurýdaǵy maqsat ne? Bul belgili bir qundylyqty tabý jáne oǵan jetý bolyp tabylady ǵoi?!
Aitalyq, neke qurý arqyly balaly bolasyz, aldyńyzdan aqsha tabý máselesi, otbasyn asyraý, qudai qosqan qosaǵyńmen til tabysý problemalary shyǵady. Anyǵynda, bular da qundylyqtar. Osy qundylyqtardyń qadiri ketkende otbasynyń shańyraǵy qulaidy.
Ǵylymda «durys neke» degen túsinik bar. Bul neni bildiredi? Sizderge mynadai saýal qoiaiyn: «Hristiandyq mádeniettegi memleketterde eki áiel alý derekteri boldy ma? Bolǵan. Aitalyq, 1650 jyly 30 jylǵa sozylǵan soǵystan keiin Germaniia 5 mln. adamynan aiyrylady. Mine, sol tustaǵy nemis biligi er-azamattarǵa 10 jyl boiyna eki áiel alýyna ruqsat beredi.
Bul ne úshin kerek boldy? Árine, halyq sanyn, adam kapitalyn kóbeitý úshin. Bul jalqy emes, jalpynyń – memlekettiń múddesi boldy.
Al qazir? Iá, qazir basqa zaman. Basqa dáýir. Biraq otbasy qundylyǵy degen túsinikti irgeli intstitýtqa ainaldyrý áli de ózekti.
Aitaiyn degenim neke, otbasylyq qundylyǵy týraly túsiniktiń ózi memlekettik deńgeidegi dúnie. Bul moral máselesi. Al moral máselesine kez-kelgen memlekette sol eldiń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiy áser etedi.
Zámir QARAJANOV, saiasattanýshy:
«Demografiialyq ósimniń birden bir tetigi – otbasy»
Qazirgi tańda biz ýrbanizatsiia máselesimen betpe-bet kelip otyrmyz. Bul óz kezeginde otbasy qundylyqtaryna óte úlken áserin tigizýde.
Meniń oiymsha memleket aldaǵy ýaqytta otbasy qundylyǵyn nasihattaityn jańa tetikter oilap tapqany jón siiaqty. Aitalyq, Qazaqstanda otbasymen birge demalatyn saýda oiyn-saýyq ortalyqtaryn nege qurmasqa?
Muny nege aityp otyrmyn? Almatyda ótken Ýniversiada oiyndary elimizde otbasylyq demalysqa degen suranystyń joǵary ekenin kórsetip berdi. Saiyp kelgende, bul árbir otbasyly adamnyń aldynan shyǵatyn saýal. Otbasyńmen birge qaida baryp demalýǵa bolady? Saiyp kelgende, otbasylardy qoldaityn áleýmettik infraqurylym jasalǵan degen usynys bar.
Otbasy qundylyǵy degen ne? Jalpy bul uǵym, bul túsinik demografiia máselesimen tyǵyz bailanysyp jatyr. Bul rette sizderge «demografiialyq dúmpýge» áserin tigizgen Amerika tájiribesin aityp bereiin.
Amerikada bul máseleni deýrbanizatsiia jolymen sheshti. Bilik qalanyń shetinde jeke úilerde turatyn otbasylarǵa kómektese bastady. Bul amal óz kezeginde kóp balaly otbasylardy saqtap qalý sebep boldy. Bálkim, bizge de bul tásildi paidalanyp kórgen jón shyǵar.
Osy arqyly shet eldi-mekenderde turatyn otbasylardy qoldap, qolpashtaý jobasy jasalsa tamasha emes pe?
Sosyn joǵaryda ajyrasý máselesin tilge tiek ettińizder. Iá, onyń sebepteri kóp. Sonymen qatar meniń oiymsha meditsina qyzmetin sapaly qylý kerek. Perzenthanalardaǵy meditsinalyq qyzmettiń sapasyn jaqsartsaq bul bizdiń otbasy qundylyqtaryn damýǵa qosqan úlken bastama bolar edi.
Sergei DOMNIN, ekonomist:
«Qiynshylyq kez-kelgen otbasynda bolady»
«Anyǵynda, biz nárseni moiyndaýymyz kerek. Biz otbasy týraly tym az bilemiz. Sońǵy halyq sanaǵy qashan júrgizilgeni esterińizde me? 2009 jyly. Osydan 8 jyl buryn…
Demek, qazirgi kúni Qazaqstanda 4 mln. otbasy bar degen derek 2009 jyldyń málimeti degen sóz. Menińshe, odan beri kóp dúnie ózgerdi, sondyqtan atalǵan derekti naqty dep aita almaimyn.
Joǵaryda Juldyz hanym myna bir derekterdi alǵa tartty. «Ajyrasý týraly sheshimge kelgen úsh myń juptyń arasynda saýalnama júrgizgenmin. Sol kezde «ne sebepti ajyrasý týraly sheshim qabyldadyńyzdar?» degen suraǵyma kópshiligi «minez-qulqymyz sai kelmedi» dep jaýap bergen edi. Ekinshi orynda «ata-anasymen syiysa almadym, týysqandary aralasa beredi, dostary nashar» degen pikirler aitaldy. Al úshinshi orynda turmystyq problemalar turdy» dedi ol.
Menińshe, bul zertteýlerdiń ózi qaita qarap shyǵýdy qajet etedi jáne «minez-qulqymyz sai kelmedi, syiysa almadyq» degen sóz bul arada ajyrasýdyń basty sebebi emes.
Bul arada tek qana nasihat qajet. Qiynshylyq kez-kelgen otbasynda bolady. Otbasyǵa qundylyq retinde qaraǵan adam shańyraǵyn shaiqaltpaýǵa tyrysady.
Aitalyq, jas otbasy ipotekaǵa úi aldy delik. Tólei almady. Qinaldy. Otbasynda urys-keris shyqty. Jastar eki jaqqa tarap tyndy.
Bolmasa taǵy bir mysal. Ailyq az. Otaǵasynyń tapqan tabysy otbasyǵa jetpeidi. Taryǵý bastaldy. Munyń arty nege alyp keleri belgili ǵoi. Taǵy da urys-keris. Jastar eki jaqqa tarap tyndy. Iá, bul arada ajyrasýdyń negizgi sebebi turmys bolyp tur. Onyń ishinde baspana.
Bul rette qýantarlyq jaqsy tendentsiia bar. Memleket jas otbasylardy baspanamen qamtýda úlken jumystar atqarýda. Bul óz kezeginde ajyrasý kórsetkishin de azaitady degen senimdemin. Sebebi, turmys túzý bolsa, ydys-aiaq ta sirek syldyrlaidy.
Daiyndaǵan, Aiaýlym ShAIMARDAN
