[caption id="attachment_9987" align="alignleft" width="106"]
Ásiia BAǴDÁÝLETQYZY, jýrnalist
Bári jattandy pikir túzip, daiyn formýlaǵa qushtar zamanda ózi bolýǵa batyly jetken adamdy kórsek qýanamyz. Gollivýdtyq shablondar jas rejisserlerdi qursaýlap tastaǵan kezde, óz jolymen júrgisi keletinderdi tabý úlken tabys. Al sol noqtaǵa basyn salǵysy kelmeitin azdyń arasynan shyn máninde maqsatyna jetken sýretkerdi kezdestirý (jáne onyń bizdiń zamandasymyzdan bolýy) – Táńirdiń jarylqaýy siiaqty áser etedi. Mikelandjelo Antonioniǵa kezinde «Ózindik kino tilin tapqany úshin» degen syilyq bergen. Maǵan salsańyz, Ádilhan Erjanovqa «Ómirdi ózgeshe kóre biletini úshin jáne ony kino tilimen kórsete bilgeni úshin» degen syilyq tabystar edim.
Astanada qoǵamnyń sanaly degen ókilderiniń aldynda ótken press-kórsetilimde sol sanaly azamattardyń qoiǵan suraǵy: “Nege kinońyzdy bulai aiaqtaisyz?” boldy («Bulai aiaqtaýǵa qandai quqyńyz bar?» degendei áser etti). “Siz nege qýanyshty film túsirmeisiz?” degender de tabyldy. Ainalaiyndar-aý, bul bala ómirdi osyndai rakýrstan kórse, oǵan basqasha túsir dep qaitip aitýǵa bolady? Basqasha túsirý úshin ekinshi ret, basqa adam bolyp dúniege kelý kerek. Eshkimge uqsamaityn rejisser qalyptasyp keledi dep qýanýǵa tiis biz, “Sen nege ózgeshe bolasyń?” dep dúrse qoia berdik. Ol ol ma, “Sizdiń ultyńyzǵa janyńyz ashymaidy, qazaqty mansuqtap jatyrsyz, satqynsyz” degender de tabyldy
[caption id="attachment_9988" align="alignright" width="687"]
Ras, shyn ónerdiń baǵasyn, shyn talanttyń qunyn biletin qoǵam bolsa, baiaǵyda-aq súiinshilep, “Dúniege sýretker keldi” dep shattanatyn edi. Biraq bizde, ókinishke qarai, ondai óre bolmai tur. Bir-eki synshy jazdy, basqalar súlesoq qaldy. Astanada qoǵamnyń sanaly degen ókilderiniń aldynda ótken press-kórsetilimde sol sanaly azamattardyń qoiǵan suraǵy: “Nege kinońyzdy bulai aiaqtaisyz?” boldy («Bulai aiaqtaýǵa qandai quqyńyz bar?» degendei áser etti). “Siz nege qýanyshty film túsirmeisiz?” degender de tabyldy. Ainalaiyndar-aý, bul bala ómirdi osyndai rakýrstan kórse, oǵan basqasha túsir dep qaitip aitýǵa bolady? Basqasha túsirý úshin ekinshi ret, basqa adam bolyp dúniege kelý kerek. Eshkimge uqsamaityn rejisser qalyptasyp keledi dep qýanýǵa tiis biz, “Sen nege ózgeshe bolasyń?” dep dúrse qoia berdik. Ol ol ma, “Sizdiń ultyńyzǵa janyńyz ashymaidy, qazaqty mansuqtap jatyrsyz, satqynsyz” degender de tabyldy. Ainalyp keteiinder, qazir ultyna jany ashymaityn adamdar kóp. Jáne olar áste de kino túsirýmen ainalyspaidy. Nemese túsirse de, Ádilhan siiaqty janaiqai emes túsiretinderi. Kórermendi aldaityn, ózin aldaityn, “bizde bári tamasha” degen jyltyr kino túsiredi. Jany ashityn adam ǵana eshkimge unamaityn shyndyqty aitady.
Taǵy bireýler boldy, “Nege bulai aiaqtai saldyńyz kinony, odan da sol problemadan shyǵý jolyn kórsetpedińiz be?” degen. Túsinesiz be, óner eshqashan da retseptiler usynbaidy. Ol qoǵamda jara bolsa, onyń betin tyrnap kórsetýge mindetti. “Qarańdar, nazar salyńdar, erteń irińdep ketpesin” deidi. Adamdardyń uiyqtap ketken ar-uiatyn oiatady. Kózin ashady. Eger osy kinony kórip bolǵan soń bir adam ózin túzeýge asyqsa, para alýdan bas tartsyn demeimiz, janyndaǵylarǵa bir shókim meiirim syilasa, sol da jetip jatyr.
Sonymen, «Úkili kámshat» ne jaily? Adamgershilikten maqurym júie jaily. Adamdardyń tamyrynan ajyrap qalǵany týraly. Jaryqty, sáýleni sebemin degen adamnyń aqyry jutylyp ketetini týraly. Qoǵamnyń bezbúirektigi men nemquraidylyǵy týraly.
[caption id="attachment_9989" align="alignleft" width="561"]
Filmniń fabýlasyna keleiik. Jetim qalǵan Djon (Aidyn Sahamanov), Erbolat (Erbolat Erjanov), Áliia (Áliia Zainalova) degen úsh aǵaiyndy qaladan kóship keledi. Qalada kún kóre almai, aýylǵa, ata-anadan muraǵa qalǵan eski úilerine oralǵan. Qujattary bar, zańdy iesi osylar. Biraq olar munda tura almaidy. Turǵyzbaidy. Bul úide shiettei bala-shaǵasy bar Jýba (Baýyrjan Qaptaǵai, rólin tamasha jetkizgenin qosa keteiik) on jyldan beri turyp keledi eken. Biraq másele qaida. Andrei Zviagintsevtiń «Elenasyndaǵy» Elenanyń otbasy siiaqty, Jýbanyń otbasy da masyl. Qoǵamǵa paidasy joq, eshteńe istemeidi, eńbek etpeidi, biraq baspanaly bolǵysy keledi. Olardyń sanasynda: «Biz bul jerdiń iesimiz, sondyqtan maǵan úi berýge mindettisiń» degen senim bar. Al qaladan kelgen jetimderdiń bir kinaraty bar – olar zańǵa senedi. Jáne ózderi alystap ketken aýylda olar sheteldikter siiaqty. Eshteńe túsinbeidi, eshkimmen til tabysa almaidy. Aýyl olarǵa beimálim, sanaǵa syimaityn tylsym zańdarmen ómir súredi eken. Bul teketiresten belgili kinosynshy Gúlnar Ábikeeva qalalyq qazaqtardyń tamyrynan ajyrap qalǵanyn, jáne álemdi sharlap kelip týǵan jerge oralsa da bóten bolyp qalatynyn kórdi. Biraq mynany qarańyz, aýyl qazaǵynyń ómir formasy da jetisip turǵan joq. Aýyl ómiri bizdi qutqara almaidy, óitkeni ol da – kisilikti, esti adamnyń qabyldaýy múmkin emes júie retinde kórsetilip tur. Bul aýylda (búkil qoǵamymyzda dep túsiný kerek) politsei de, prokýror da, eń sońǵy qańǵybas Jýba da týǵan-týystar. Tipti, «máshinemdi qaitar» deitin alqash orystyń da olarmen bailanysy bar. Sondyqtan zań qorǵaidy, ádildik bar degen – ańǵal balanyń esekdámesi. Bul aýyldyń zańdaryn qabyldai almaǵandar oǵan syimaidy. Endi ómirimizge oralaiyqshy. Shyndyǵynda bizde olai emes dep aityp kórińizshi? Menińshe, Ádilhan qospasyz shyndyqty túsirgen jáne sondyqtan da “Úkili kámshatty” kórgennen keiin boiyńdy sumdyq jalǵyzdyq pen muń bileidi.
Filminde eýropalyq kino tiliniń mádenieti men aziialyq kino tiliniń kóńil aýany bar. Ádilhan ómir týraly kózqarasyn jetkizýde ózinshe kórkemdik joldar izdeidi. Mysaly, bilikti rejisserlerdiń kópshiligi jumys barysynda áigili kinokartinalardy paidalanatyny belgili. Ol turǵyda Ádilhan Erjanov ta álemdik mádenietti boiyna sińirgen, asa intellektýal da sezimtal sýretker ekenin kórsetti. Mysaly, politseidiń týǵan kúni ótetin kórinisti alyńyz. Ústeldiń bir jaǵyna ǵana jaiǵasqan qonaqtardyń kórinisi birden Leonardo Da Vinchidiń áigili “Qupiialy keshin” eske túsiredi. Uly sýretshiniń jumysynda Isa Paiǵambardyń shákirtterimen ótkizgen sońǵy keshi beinelengen bolatyn. Isany satyp keterdiń aldynda kimniń kim ekenin bilý úshin, kórýshilerge árqaisysynyń bet-júzi anyq kórinsin degen nietpen, sýretshi olardyń bárin bir qatarǵa otyrǵyzǵan. Sol shyǵarmada Isany satyp ketetin Iýda Iskariot bolsa, Erjanovta Erbolatty, iaǵni áljýazdyq pen adamgershilikti - búkil aýyl jutyp qoiýǵa daiyn otyr.
Filminde eýropalyq kino tiliniń mádenieti men aziialyq kino tiliniń kóńil aýany bar. Ádilhan ómir týraly kózqarasyn jetkizýde ózinshe kórkemdik joldar izdeidi. Mysaly, bilikti rejisserlerdiń kópshiligi jumys barysynda áigili kinokartinalardy paidalanatyny belgili. Ol turǵyda Ádilhan Erjanov ta álemdik mádenietti boiyna sińirgen, asa intellektýal da sezimtal sýretker ekenin kórsetti. Mysaly, politseidiń týǵan kúni ótetin kórinisti alyńyz. Ústeldiń bir jaǵyna ǵana jaiǵasqan qonaqtardyń kórinisi birden Leonardo Da Vinchidiń áigili “Qupiialy keshin” eske túsiredi. Uly sýretshiniń jumysynda Isa Paiǵambardyń shákirtterimen ótkizgen sońǵy keshi beinelengen bolatyn
Sońǵy kezde bizdiń keńistikte qorǵansyzdyq máselesi ózekti siiaqty. Álemdi shýyldatyp, “Oskardyń” qysqa tizimine deiin ilikken “Leviafanda” da osy másele kóteriledi. Zviagintsev dúniedegi eshkim jeńe almaityn alyp qubyjyq (leviafan) retinde bilikti nusqaityn. Osy máseleni Ádilhan Erjanov tereńdete túsken. Búkil filmniń boiynan kóktei ótetin taǵy bir problema bar. Ol –nemqurailylyq. Isa Paiǵambardy aiqyshqa kerip jatqan kezde halyq kóp jinalypty deidi. Sonda bireý jany ashyǵan, bireý tabalaǵan, al kópshilik jai ǵana qyzyqtap qaraǵan. Olar beitaraptar, olar nemquraidylar. Bir ańyz boiynsha, sondai qyzyqtaýshylar eki dúniede de baqytqa kenelmeidi eken. Erjanovtyń filmindegi myna bir kórinisti alyńyz. «Meni óz úiimde sabap ketti» dep politseilerge shaǵym aita barǵan Djondy sol politseidiń ózi soqqyǵa jyqpai ma? Nemese Erbolat: «Qaryndasym naýqas, maǵan dóńgelek kerek” dep janushyrǵan sátin alyńyz. Satýshy qyz: “Eki myń teńge” deidi jai ǵana. «barym osy, qalǵanyn erteń ákep berem». – «Eki myń teńge». Jertólede kezdesken orys ta Erbolattyń qolyna tapanshany nemquraily ǵana ustata salady. Balanyń politseige kelgen sátin alyńyz: «Mynany ustai turshy» - «Aǵamdy qashan jiberesizder?» - «Aǵań ólip qalǵan». Sotqa aryz berýge barǵanda qýyqtai terezeniń arǵy jaǵynan kórinetin galstýk iesi de “Aǵań kelsin” deidi beitarap. “Aityp turmyn ǵoi, ol túrmede, men bolsam kámeletke tolmaǵam” - “Sledýiýshii” - “Qalai túsinbeisiz siz, biz úisiz qalaiyn dep turmyz, qaryndasym naýqas” - “Sledýiýshii”... Filmniń keiipkerleri qabyrǵaǵa basyn soqqylap turǵandai elesteidi. Rasynda, bul qoǵamda eshkim eshnársege jaýap bermeidi.
Oryndalý ereksheligi sol, Erjanovtyń túsirý estetikasy súisindiredi, filmde barlyq detaldar oilastyrylǵan. Mysaly, Djonnyń taiaq jep kelgen kórinisin alyńyz. Móp-móldir aspandy kóresiz. Birtindep, onyń – sýdyń betindegi aspan beinesi ekenin baiqaisyz. Sosyn... Sosyn sol tazalyqtyń betine shyp-shyp qan tamady. Bir tamshy, eki, úsh... Sý lailanyp sala beredi. Adam balasynyń ińkár dúnieni osylai lailap júrgeni ótirik pe? Nemese mynaǵan qarańyz. Politseidiń jumys ústeliniń joǵary jaǵynda birese Van Gogtyń “Daýyldy aspan astyndaǵy bidai alańy”, birese balda bilep júrgen saýyqshylardyń beinesi ilinip turady. Sol politsei namaz oqidy, sol kabinette Leninniń sýreti qasqaiyp tur. Politsei Erbolatqa tesik 500 teńgelik bergen. Keiin onyń «aram» qanynyń ústinde sol jyrtyq 500 teńgelik qalqyp bara jatady... Abaidy perefrazalaǵanda, kinonyń tili – tilsiz til, kózben kór de, ishpen bil. Politseidiń arqasyndaǵy qarǵalardyń beinesi – Erbolatttyń basyna bult úiirilgeli turǵanyn habarlaidy. «Saýyqshylar» – Djondy túrmege qamap qoiyp, ózderi týǵan kún toilaǵaly jatqandary nemquraidylyǵyn kórsetedi. Leninniń beinesi qoǵamnyń áli de sol keńestik sanadan shyǵa almaǵanyn aityp tur. Namaz oqyp alyp, jainamazyn jinaýǵa erinetin politseidiń musylmandyǵyna da kúmánmen qaraisyz. Nemese Jýbanyń esi aýysqan ulyn alyńyz. Politsei ekeýi mýltfilm kórip otyrady – áli de balalyq shaqtan shyqpaǵan, infantildi, meshel qoǵamǵa nusqaidy. Filmdegi adam jasaǵan dúnieniń bári – úi, keńse, mashina – jupyny, suryqsyz. Tabiǵat – jaiqalyp tur. Jap-jasyl, jelkildek. Iaǵni mynaý minsiz dúniede súreńsiz ómir súrip júrip jatqanymyzǵa ózimiz ǵana kinálimiz. Bul tusta film sýretshisiniń jumysyn erekshe atap ótý kerek. Mýzyka – kerek kezinde ǵana qosylady, A. Iniarittýdyń «Berdmeninen» keiin barabandy osynshama dál qoldanǵan rejisser osy Ádilhan ekenin moiyndaǵan jón shyǵar.
ýyl ómiri bizdi qutqara almaidy, óitkeni ol da – kisilikti, esti adamnyń qabyldaýy múmkin emes júie retinde kórsetilip tur. Bul aýylda (búkil qoǵamymyzda dep túsiný kerek) politsei de, prokýror da, eń sońǵy qańǵybas Jýba da týǵan-týystar. Tipti, «máshinemdi qaitar» deitin alqash orystyń da olarmen bailanysy bar. Sondyqtan zań qorǵaidy, ádildik bar degen – ańǵal balanyń esekdámesi.
Ádilhan Erjanovtyń ereksheligi, kamerasy keiipkerlerdiń kózimen qarai alady. Mysaly, aýyl adamdary aǵalaryn tepkilep jatqanda, Áliia terezeden qaraidy. Qaraidy da ózi siiaqty beikúná, sál aýytqýy bar “jaý balasyn” kóredi. Oǵan qarap kúlimsireidi. Mynaý jyrtqysh álemniń teketiresteri olarǵa jat siiaqty. Olardy dúnieaýi máselelerdiń eshqaisysy mazalamaidy. Al Djondy jerlep jatqan kezde aýyldyń adamdary kenetten bilei bastaǵan sátin alyńyz. Siz aitarsyz, «adamdar, qandai aiýan bolsa da, bireýdiń janazasynda bilemeidi» dep. Rejisser sizben sharttylyqtyń tilinde sóilesip otyr. Muny kórip turǵan – Erbolattyń kózi. Esińizde bolsa, ol jáýteńdep politseidiń týǵan kúnine kelgende, bári bilei jónelmeitin be edi? Sodan qalǵan áser bul. «Bireýdiń joǵyn bireý án aityp júrip izdeidi» nemese «Jany ashymastyń janynda basyń aýyrmasyn». Demek, bul qoǵamda aýyrýǵa da, ólýge de, baqytsyz bolýǵa da bolmaidy. Óitkeni, eshkimniń jany ashymaidy. Jany ashysa da soqqyǵa jyǵady: Jýba siiaqty, «Keshir, balam» deidi de, urady, «Keshir» deidi de, urady. Urady da, keshirim suraidy, keshirim suraidy da, urady. Urady...
[caption id="attachment_9991" align="alignright" width="448"]
Al Áliia ylǵi da bir kúnbaǵysty qushaqtap júredi. Osy gúldiń maǵynasyn túsinip kóreiikshi. Árine, eń aldymen Erjanov jaqsy kóretin Vinsent Van Gog oiǵa oralady. Álemdegi eń áigili «Kúnbaǵystardyń» avtory bul ósimdik jaily ne deitin edi? “Jumystarymnan ashynǵan aiqai shyǵyp turatyny úshin keshirim suraimyn, esesine kúnbaǵystarymnan rizashylyq esedi” deitin. Kúnbaǵystar – Van Gogtyń toryqqan álemindegi jalǵyz ǵana jyly nota bolatyn. Erjanovta da solai. “Sary tús neni bildiredi siz úshin?” degen suraqqa rejisser: “Men úshin bul jylylyqtyń, otbasylyq uiytqynyń belgisi” degen edi. Sýretker maqsatyna jetti. Sary boiaý – kórermenin bas keiipkerlerdiń jan-dúnie tereńine jeteleitin shamshyraq sekildi: jetim bala jylylyqty ańsaidy. Emir Baiǵazinniń Aslany qaita-qaita monshaǵa túse beretini siiaqty, Erjanovtyń Erbolaty da otyra qalyp, qoly tigen jerdi sary boiaýmen syrlai beredi. Aslan tazarǵysy keledi, Erbolat otbasylyq jylýdy qaitarǵysy keledi. Biraq ol sharasyz. Sondyqtan aýyl adamdary dóńgelegin tasyp áketken mashina da, keiin Áliia súienip qaitys bolatyn aq qaiyń da saryǵa boialyp shyǵa keledi. Tipti, Djondy jerlegen kezde basyna qadalǵan taqtai da saryǵa boialady.
Film heppi endpen aiaqtalmaidy. Bir otbasy úzildi. Biraq olardyń sońynda “Kúnbaǵys” qaldy. Dúnieniń jaryq sáýlesin jutyp úlgermegen Áliia dúniege az kún qonaq bolǵany úshin alǵys aitty. Ádilhan Erjanovtyń dúnieni groteskili, azdap absýrdty kórýi – kórkemdik kontseptsiiaǵa ainalyp úlgergen. Bári de sýretkerlik júiege syiyp, estetikalyq tizbekti qurap, bútin álemdi – Ádilhan álemin qurap tur. Jas rejisser óz stilin, óz soqpaǵyn tapty, qazaqtyń ǵana emes, álemdik kino ónerine taǵy bir talantty, bilimdar, intellektýal, qyzyqty sýretker qosyldy dep senimmen aita alamyz. Ýaqytynda aiylǵan sóz qundy. Baiǵazinniń «Sabaqtarynan» keiin bul – bizdiń zamandasymyzdyń qoǵamdaǵy qubylystar týraly ashyq aitýǵa óresi jetken ekinshi týyndy. Jáne mundai rejisserlerimiz barda, áli de bolsa kúder úzbeýge bolady.
