Gazetimizdiń budan burynǵy sanynda tabiǵat janashyry Eleýsizov týraly ashylaý pikir aityp edik. Sailaýǵa qatysýdan jalyqpaidy, únemi sailaý kezinde ǵana el kózine túsedi degenbiz. Sóitken Eleýsizov bul jolǵy sailaýǵa qatysýdan bas tartty. Nege? Ne bolyp qaldy? Shaǵyn suhbatyn oqyrmanǵa usynyp otyrmyz.
– Orta joldan oiyńyz ózgerip, «sailaýy qurysyn» degenińizdi qalai túsinsek bolady? Saiasatqa qoldy bir siltegenińiz be?
– Ói sender de... Túpkilikti saiasatker bolaiyn degen oi joq mende, bolǵan da emes. Onyń ústine bul orynǵa ótpeitinimdi men de bilem, siz de bilesiz. Ótetinder ótsin, tek isin adal atqarsa boldy da... Meniń oiym myna meniń daýsymdy, tabiǵat janashyrlarynyń janaiqaiyn joǵaryǵa jetkizý ǵoi.
– Bul endi túsinikti. Biraq bulai dep budan beri de birer márte aittyńyz-aý. Qatelespesek, sońǵy 10 jyl boiy qaitalaýmen kelesiz...
– Erikkennen qaitalap júrgem joq. Bilik biz kótergen máseleni qulaqqa ilmegennen keiin qaita-qaita qaqsaýǵa týra keledi. Osy partiia qursam ba degen oiym bar. Óz sózińdi ótkizetin sharalarǵa kóshý kerek siiaqty ma, qalai? Óstip saiasi salmaǵyńdy kórsetpeseń, qazirgi bilik úshin «tabiǵat» atty túsiniktiń ózi abstraktili uǵymǵa ainalyp ketken. Janashyrlyq az.
– «Kóp qorqytady, tereń batyrady» deisiz ǵoi?
– Tabiǵatty qorǵaý, onyń muń-muhtajyn aitý bul da bir mádeniet. Batysta áldeqashan qalyptasqan. Qurmetpen qaraidy. El Eleýsizovtyń oinap júrmegenin bilý kerek.
– 1990 jyly «Tabiǵat» atty qoǵam qurdyńyz. Biyl soǵan 25 jyl eken. Az ýaqyt emes. Ne bitirip, ne tyndyrdyńyzdar?
– Az ýaqyt emes. Ol jaǵy anyq. Biraq... kez kelgen is ýaqytpen emes, nátijemen esepteledi ǵoi. Biraz ýaqytty bosqa ótkerdim be dep oilaimyn.
– Kóterilgen máseleniń asa qajet ekenin bile tura eshkim qoldaý kórsetpeidi, ásirese, bilik jaǵy. Soǵan tańym bar. Tabiǵat bir ǵana Eleýsizovtyń jekemenshigi emes, nemese sanaýly adamdarǵa qajet nárse emes qoi. Ol búkil adamzat ataýlynyń úii, ózimiz ómir súrip otyrǵan orta. Onsyz biz kimbiz? Tabiǵat qurysa, myqtymyn degen patshańyz da, shirigen baiyńyz da, danyshpanyńyz da aman qalmaidy, bókselerin basyp otyrǵan qyzmet kreslolary kúl-talqan bolady. Sony túsinbeidi ǵoi.
Jer bailyǵyn alamyz dep, toimastyqpen, ashqaraqtyqpen Jer-Anany julmalap bittik. Tabiǵat ta adam sekildi, onyń da aǵzasyna zaqym kelse, aýyrady. Tabiǵat aýyrsa, biz de saý qalmaimyz, tabiǵattyń da tózimi sheksiz emes. Almatynyń ainalasy almaly baq bolatyn, qazir qandai kúide?
– Ekologiia men qorshaǵan ortanyń jaǵdaiyn qai depýtat turaqty kóterip júr osy?
– Eshkim de. Tipti, júzdegen depýtattardyń arasynda birde-bir ekolog maman joq eken. Bul bizdiń qorshaǵan ortaǵa qalai bolsa, solai qaraitynymyzdyń kórinisi. Apattyń aldyn alý, tabiǵatymyzdy qorǵaý salasynda turaqty jumys joq, tek oryn alǵan apatty qalpyna keltirý ǵana bar bizde. Qazir bizde bul jumyspen jeke tyńǵylyqty ainalysatyn arnaiy ministrlik te joq, basqa salaǵa basybaily berilip, qosaqtalyp qaldy.
Mysaly, bizde tabiǵat qorǵaý prokýratýrasynan bastap, túrli deńgeidegi ákimdik qasyndaǵy ekologiiamen tikelei ainalysatyn memlekettik mekemeler tolyp jatyr.
Al ákimdiktegilerdiń týǵan tabiǵatqa jany ashidy degenge men basymdy kesip alsa da senbeimin. Tabiǵat qorǵaǵandary sol ma? Ǵasyrlar boiy kórkimen kóz arbaǵan «Kókjailaý» shatqalynyń shyrqyn buzyp jatyr.
– Olardan paida bar ma?
– Joq qoi, joq. Olar aiyppul salyp, jazalaýmen shekteledi. Al, túsinik jumystaryn halyq arsynda múldem júrgizbeidi. Bizdiń BAQ bul taqyrypqa óte sirek barady. Telearnalar shoýlardy shýlatýǵa sheber, al tabiǵatty talqandap jatqanymyzdy aitýǵa kelgende soqyr-mylqaý. Shyn máninde, eń yqpaldy tárbie quraly solar emes pe?
Al ákimdiktegilerdiń týǵan tabiǵatqa jany ashidy degenge men basymdy kesip alsa da senbeimin. Tabiǵat qorǵaǵandary sol ma? Ǵasyrlar boiy kórkimen kóz arbaǵan «Kókjailaý» shatqalynyń shyrqyn buzyp jatyr.
– «Ne bitirip, ne tyndyrdyńyzdar?» degen saýalymyzǵa naqty jaýap ala almaǵan siiaqtymyz. Bir-eki mysal bolsa...
– Almatyda qoqys óńdeý zaýytyn salýǵa biz qarsy shyqtyq. Birinshiden, ol qalanyń ortasyna ornalasyp, jan-jaǵyndaǵy turǵyndardy jaǵymsyz iisimen tunshyqtyrdy. Ekinshiden, zaýyt qoqysty bar bolǵany 10-20 paiyzǵa ǵana óńdeýge eseptelgen. Qalǵan 80 paiyzyn polietilenge orap qala mańyndaǵy qoqysqorymǵa(poligonǵa) tógedi. Ol jerde de eldi mekender jaqyn ornalasqan. Qoqys taǵy da jer qabatyn ýlap, adamdardy aýrýǵa shaldyqtyrady. Paidasyz zaýyt úshin qanshama qarjy shyǵarylyp, aqyry jabylyp tyndy. Sol jelge ushqan qyrýar qarjy úshin jaýap beretin adam da tabylmai qaldy.
Biz on jyldai osy qoqys, turmystyq qaldyqtardy jinastyrýǵa bailanysty óz tájiribemizdi iske asyryp keldik. Aýlada shaǵyn ǵana jerde qaldyqtardy suryptap, plastik, shyny, tamaq, taǵy basqa qaldyq túrlerin jeke-jeke jinap ótkizýdi tájiribege engizýge tyrystyq. Adamdar osyǵan beiimdelip te qalǵan. Endi osy tájiribeni búkil qalaǵa, elimizge engizýge kelgende ádettegidei aldymyzdan kedergiler shyǵa keldi. Qalalyq ákimdik bastaǵan top jap-jaqsy uiymdastyryp jatqan sharýamyzdyń shyrqyn buzdy.
Qala boiynsha 80-90 suryptaý alańyn ashsaq, qanshama adamdardy jumyspen qamtyp, qanshama paida keltirýge bolatyn edi. Olarǵa qoqysty suryptap, odan qajet zattardy bólip iske asyrǵannan qala syrtyndaǵy qoqysqorymǵa tóge salǵan tiimdi. Óitkeni, sol qoqysqorymdar da jekelegen yqpaldy adamdardyń qolynda, tabys kózinen airylǵysy kelmeidi. Ókinishke orai, biýdjetten bir teńge de qajet etpeitin, bizdiń bul tiimdi bastamamyz kúshpen tunshyqtyryldy. Budan keiin ne aitýǵa bolady?..
– Elde atom elektr stansalaryn salamyz deidi. Buǵan qalai qaraisyz?
– Birden aitaiyn, qarsymyn. Kezinde «Semei-Nevada» qozǵalysyna da qatysqanmyn. Aiqailap júrip atom synaǵyn japqan jerdi qaitadan endi ózimiz atom qaldyqtarynyń qorymyna ainaldyrý aqylǵa qonbaidy. Ekinshiden, bólingen qarjynyń jartysyn urlap, sapasyz salǵan turǵyn úiler qulap jatqanda, AES salý basymyzdy qaterge tigýmen birdei. AES oiynshyq emes, Erteń Chernobyl oqiǵasy qaitalanbasyna eshqandai kepildik joq. Olai bolsa, onsyz da sany óspei jatqan qazaqqa or qazyp keregi qansha. Bizde ázirge basqa da qýat kózderi jetkilikti, aldymen sony uqsatyp almaimyz ba?
– Rahmet!
Áńgimelesken, Zeinolla ABAJANOV
