(Basty bettegi sýret "Azattyq" saitynan alyndy)
«Rýhaniiat» partiiasynyń burynǵy tóraǵasy, saiasatker, qazir shetelde turatyn Serikjan Mámbetalin «Qala men Dalaǵa» suhbat berdi. Aqorda jáne Kreml, Nemtsov jáne Áliev, ortaq valiýta, ýkrain daǵdyrysy týraly oilaryn aitty.
– Resei arnalary (aqparattyq turǵydan) qanshalyqty qaýipti? Kreml bizdi de dýalap aldy dep aitýǵa bola ma?
[caption id="attachment_10002" align="alignleft" width="275"]
– Qazirgi Reseidiń baspasózi, saity, telearnasy bolsyn, nasihat quralyna ainalǵan. Joq... durysyraǵy psihotroptyq qarýǵa ainaldy. Eń aldymen, orys qoǵamynyń basyn ainaldyryp otyr. Oryssha muny «zombirovanie» deidi. Qyrymdaǵy tatarlarǵa táýelsiz aqpar taratatyn eń sońǵy arnany jaqynda ǵana japty.
KSRO keńistiginde ósip, tárbielengen adamdar memlekettik arnalardan taraityn aqparatqa imandai senedi.Olar úshin bul aqiqat. Ony saraptap, salmaqtaýǵa bolmaidy.
Reseilik arnalardyń qazaqstandyq qoǵamǵa da yqpaly zor. Biz reseilik aqparattyq keńistikte maltyp júrmiz.
– Álievtiń qazasyna qaraǵanda Nemtsovtyń ólimi el arasynda kóbirek talqylanǵan siiaqty, qalai oilaisyz?
– Saiasatker retinde maǵan ekeýiniń de ólimi tosyn boldy. Nemtsovpen de, Álievpen de júzbe-júz kezdeskem. Ekeýin de eshkimge kútpegen jerde óltirdi. Biri Máskeýdiń jan-jaqtan kúzetiletin jerinde ajal qushty. Endi biri Venanyń ortalyǵyndaǵy, Avstriiadaǵy eń qaýipsiz degen izoliatorda kóz jumdy.
Iá, Nemtsov óldi. Orys oppozitsiiasy bolashaqta patsha taǵyna talasýy múmkin álýetti, tájiribeli saiasatkerden aiyrylyp qaldy. Álgi bir: «Nemtsov Pýtinge básekeles emes» degen pikirlerdi tyńdamańyz. Byljyrai beredi. Bilseńiz, Pýtin Peterbor meri Sobchaktiń sómkesin súiretip júrgen kezde, Nemtsov Eltsin úkimetinde vitse-premerdiń qyzmetin atqarǵan.
Al Áliev ketkennen keiin postnazarbaev kezeńinde týyndaýy múmkin saiasi tolqýlardyń táýekeli azaidy. Bilik úshin. Rahat prezidenttiń ainalasyndaǵy adamdardyń intellektýaldyq áleýetiniń tómendigi men adamgershilik bolmysynyń azdyǵyn áshkerelep kórsetken bolatyn.
[caption id="attachment_10000" align="alignright" width="499"]
– «Pýtin óldi» degen habarǵa nege sonsha qatty qýandyq? Bul bizdiń odan qorqatynymyzdyń belgisi me? Álde, biz ony jek kóremiz be? Bálkim, bul ekeýi bir uǵym shyǵar?
– Vladimir Vladimirovich qazirgi Resei úshin jai ǵana prezident emes. Men emes, ózi solai oilaidy.
Ol Ýkrainadaǵy daǵdyrysqa tikelei jaýapty. Qyrymdy tartyp alǵan da osy – Pýtin. Ótkende Qyrym týraly filmdi kórdim. Túbekti basyp alǵanyn óz aýzymen moiyndady. Beti búlk etken joq.
Ol ózgerip ketti. Qazir transformatsiia degen sóz trendte ǵoi. Solai aitaiyq. Ol uzaq ózgerdi. Resei birden emes, birtindep batty batpaqqa. Sońǵy 15 jylda ájeptáýir damyǵan eldiń ekonomikasy bir jyldyń ishinde bútindei búlindi. Pýtin bir jyl buryn keýde uryp turdy. Qazir de keýdemsoq. Biraq búgingisi jasandy. Ishi tútin. Ol shynaiy ómirge endi kirdi...
Olarǵa aitarym: eki el 1993 jyldyń tamyzyna deiin rýbldik odaqta boldy. Budan soń Resei óz valiýtasyn engizdi. Al álgi eski rýblder balalar oinaityn fantikke ainaldy. Orystyń kópesteri osy fantikterge Qazaqstannan tonnalap taýar, shikizat satyp alyp qaryq boldy. Bizdiń bilikke tek úsh ai (!) ótkesin baryp (qarashanyń aiaǵynda) es kirdi. Asyǵys-úsigis óz valiýtasyn engizdi. Asyqqany sondai, aqshanyń dizainyn tirkep úlgere almai, ony basyp shyǵarý aǵylshyndarǵa buiyrdy.
Al biz she? Eýraziialyq odaqtan aýlaqta, kedendik keńistikten bólek bolsaq, ázirgi Reseidiń jaǵdaiyn músirkei qarap otyrar ma edik. Qazirgi jaǵdaida halyqaralyq sanktsiialar Qazaqstan ekonomikasyna, teńgeniń baǵamyna tikelei áser etip otyr. Sodan da shyǵar, Pýtin týraly qandai da bir aqparat tarasa, qulaǵymyzdy túre qalamyz. Ekonomika, syrtqy saiasattaǵy sheshimder Aqorda da emes, biraz ýaqyttan beri Kremlde qabyldanatynyn bilemiz, óitkeni.
–Pýtin aiaqasty «ortaq valiýta quraiyq» dedi. Bul nemen bailanysty bolýy múmkin? Ol nege odaqtastardy asyqtyryp jatyr?
– Orys ekonomikasy nokaýttyń aldynda tur. Sanktsiialar, munai baǵasynyń tómendeýinen Reseidiń jalpy ishki ónimi (JIÓ) Niý-Iork shtatymen deńgeiles bolyp qaldy. Saiyp kelgende, biz áldeqandai qylyp «160 mln adamdy biriktiredi» degen naryq óziniń tartymdylyǵyn joǵaltty. Halyq ta aqymaq emes, el oilana kele: «Kúlli álem keri iterip otyrǵan elmen odaqtasqannan opa tabamyz ba?» deidi. Kreml bekerge asyǵyp otyrǵan joq. Bizdiń bilikte reseishil toptardyń kúshi basym. Biraq erteńgi kúni bilik aýysqannan keiingi jaǵdai ne bolady? Oryntaqqa ultshyl nemese batysshyl tulǵa otyra qalsa, qaitpek kerek?
– Másele Pýtinniń usynysyna Astana ne deidi? Oǵan «joq» dei alamyz ba?
– Ái, bilmeimin. Buǵan da saiasi erik-jiger kerek. Bul Aqorda da bar ma?..
Ázir áleýmettik jelilerde, baspasóz betinde «ortaq valiýta qurǵannan utylmaimyz» dep jatqandar paida bolady. Olardy ursyp-sókkim joq. Máskeýge jumys isteitin ekonomist, saiasattanýshylardyń toby bul ideiany áli biraz ezedi.
Olarǵa aitarym: eki el 1993 jyldyń tamyzyna deiin rýbldik odaqta boldy. Budan soń Resei óz valiýtasyn engizdi. Al álgi eski rýblder balalar oinaityn fantikke ainaldy. Orystyń kópesteri osy fantikterge Qazaqstannan tonnalap taýar, shikizat satyp alyp qaryq boldy. Bizdiń bilikke tek úsh ai (!) ótkesin baryp (qarashanyń aiaǵynda) es kirdi. Asyǵys-úsigis óz valiýtasyn engizdi. Asyqqany sondai, aqshanyń dizainyn tirkep úlgere almai, ony basyp shyǵarý aǵylshyndarǵa buiyrdy.
1993 jylǵy bos sóreler men tapshylyq, tarshylyq óz valiýtasyn engizýge qoryqqan jáne Kremldiń qabaǵyna qarap úirenip qalǵan bizdiń biliktiń minezsizdiginen oryn aldy. Eń soraqysy, biz halyqaralyq kelisimshartty oryndamai, ol túgili, olardy buzyp otyrǵan elmen ortaq valiýta qurmaqpyz.
– Biraq, Máskeý munymen toqtai ma? Erteń ortaq tý, elbańba, ánuran siiaqty áńgimeler aitylýy múmkin be?
– Árine. Resei bir kezgi «qyzyl imperiianyń» jalǵasy. Endeshe, álgi dúnielerdiń de aitylýy zańdy. Kreml úshin. Qazaqstanda «eýraziialyq ideiany» nasihattaityn saiasattanýshylar, ekonomisterdiń úlken toby qarqyndy jumys isteidi. Solardyń aýzymen aitady. Biz buǵan qarsy kele alamyz ba? Kúmánim kóp. Oppozitsiia «ólgen», ótken jolǵy Májilis sailaýynda bilikke ult janashyrlaryn ótkizbek bolǵan «Rýhaniiat» partiiasyn tizimnen syzyp tastady. Muhtar Shahanovtyń «Halyq rýhy» partiiasy, mine, 7 jyl boldy, áli tirkelgen joq. Qujaty Ádilet ministrliginde jatyr.
– Kiev máselesine kelgende odaqtastan bitimgerge ainala almaýymyzdyń sebebi nede?
– Ilgeride aittym ǵoi, bizdiń bilik sheshim qabyldai almaityn jaǵdaiǵa jetti. Kesimdi sózdi Kreml aitady. Demokratiialyq damý turǵysynan Batystyń aldynda biz ne, Belarýs ne, birdeimiz. Esińizde bolsa, Kondoliza Rais Belarýs biligin «Eýropadaǵy eń sońǵy diktatýra» degen. Endeshe, olarǵa aidaladaǵy Astanaǵa kelgennen ne paida?
– «Elimizdegi orys ulty ýkrain daǵdarysy týyndaǵaly Pýtinge qarap ómir súretin boldy» degen pikir aitylady. Bul qanshalyqty qisyndy.
– Ókinishtisi, elimizdegi orystar (bári bolmasa da, basym kópshiligi) reseilik arnalardyń arbaýyna túsip qaldy. Shvetsova-Valova, shovinistik urandar sonyń áseri. Anyǵy, orys ulty Nazarbaevty búgingi turaqtylyqtyń kepili sanaidy. Biraq, qazirgi ultaralyq tatýlyq Elbasynyń sara da sarabdal saiasatynyń nátijesi ǵana emes. Jalpy, qazaq tabiǵatynda tolerantty ult. Árine, eger Kreml arandatpasa... Qazaqstanǵa Ýkrainanyń jolyn bermesin. Mundai stsenariiden aýlaq bolamyz dep oilaimyn.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken, Dýman BYQAI
