Hamit Esaman, aqyn
Soqyr sýret
Áigili Leonardo da Vinchi beineleý óneri jaily kitabynda «Beineleý ónerin (jivopisti) jek kóretin adam – filosofiia men tabiǵatty da jek kóretin adam. Sýretshi zattardyń óz beinesin kóredi, al aqyn tek kóleńkesin kóredi» deidi de, poeziiany «Soqyr sýret» dep baǵalaidy. Ol ónerdiń ishinde beineleý ónerin birinshi orynǵa, músin ónerin ekinshi orynǵa, mýzykany úshinshi orynǵa qoiady da, poeziiaǵa tórtinshi oryndy áreń qiiady. Leonardo da Vinchi jaryqtyqtyń pikiri ózine, biraq poeziianyń jóni qai zamanda da bólek bolǵan. Óleńniń bási túsken joq. Óleń shirkinniń qai dáýirde qandai formada qandai aqynnyń qalamynan týǵany bizge beimálim. Bir biletinimiz, óleń dúniedegi eń ǵajap áýen, eń kúrdeli taǵdyr eken. Aqyndardyń atasy Gomerden bastap búgingi Erlan Júnisterge deiingi aralyqta qanshama taǵdyr, oi men sezim órnekteri jatyr. Bir kezdegi alyp shaharlarda alyp aqyndar turǵan bolar, alyp shyǵarmalar dúniege kelgen bolar... biraq olardyń kóbi bizge belgisiz kúiinde qaldy. Adam júregindegi arbasqan sezimder qaishylyǵyna qurylǵan áigili Evripid tragediialary men bir kisiniń júregine toǵysqan analyq paryz ben áieldik baqyt qushtarlyǵy arasyndaǵy taitalastyń tragediiasy sanalatyn ataqty «Medeia» shyǵarmasynyń naqty qai zamanda týǵanyn biz bilmeimiz ǵoi. Árine, bilmeitin dúnie kóp. Al, barlyǵyn bilý, dúnieni túgesip oqý, ony qorytyp, ádebi igilikke paidalanyp úlgerý múmkin be ózi?! Qaidam, múmkin emes sekildi...
«Shahriiar sindromy»
[caption id="attachment_10007" align="alignleft" width="184"]
Ámirhan Balqybektiń kókeiinde kóp arman ketti. Kóp biletin, ony ózine olqysynatyn, dúnieni túgel bilgisi keletin. Aqyn Amanhan Álimuly «Bizdiń bir jaman jerimiz aqyn bolyp týǵanmen, aqyn bolyp óle almaimyz» deidi. Ámirhan aǵa aqyn bolyp ketti. Kózi tirisinde kóp jolyqqanym joq. Ol Almatyda, biz Tarazda. Múmkinshilik te onsha bolmady. Shalqyǵan sátterde telefon arqyly sóilesip turǵanymyz bolmasa. Qyzyq edi. Bizdiń bile bermeitin nárselerdi kóp suraidy. Djek London týraly kóp aitady, Borhes haqynda jii tolǵanady, Hemingýeidi kóp eske alady, biraq tabynbaidy. Biz úndemeimiz, bilmeimiz ǵoi, sosyn sóilegen de uiat siiaqty. Shylymdy jii shegedi, áldenege ókinetin siiaqty. Burynyraqta Maiakovskiidiń qara muqabaly kitabynyń syrtynda aqynnyń shylym shegip turǵan sýretin kórgenim bar. Odan Eseninniń. Evtýshenko da shylym tartatyn kórinedi. Odan ózimizdiń Oljas Súleimenov. Ataqty aqyndar da shylym shegedi eken. Bizge qyzyq. Uqsaityn siiaqty bir-birine. Joq, Ámirhan aǵa eshkimge uqsamaidy. Eshkimge uqsaǵysy kelmeidi. Bilimi de eshkimge uqsaǵan joq. Óleńi de. Pikirin ashyq aitty, kúlbiltelep sóileitin jarymjan qalamger bolyp qalýdan qoryqty. Bir tańqalarlyǵy, jady óte berik. Oqidy, sony umytpaidy. Bir kúni «Ádebiette «Shahriiar sindromy» degen tirkes bar. Olar kitap oqymai-aq aqyn bolýǵa bolady deidi. Estip alyp, sodan qorytyndy jasai beredi» dedi. Oilandyq jatyp kep. Muny taǵy qaidan oqyp júr. Ras, bilgishsinip sóilep, asyra pikir aitatyn adamdar kóp. Olar ádebiette figýraǵa ainalǵysy keledi, biraq ainala almaidy. Ózderin danyshpanbyz dep oilaidy.
Ámirhan Balqybekti zamandastary «knigomaniiamen» derttengen dep tanydy. Qarapaiym halyq túgili, shyǵarmashylyq adamdarynyń ózi kitapty jii oqymaidy. Naryqtyń qyspaǵynda turǵan qoǵamda kitappen aýyryp ne jyny bar. Amal kem, «Shahriiar sindromyna» urynady-daǵy. Mysaly, Tsveigtiń Balzak týraly jazylǵan qalyń kitabyn oqyǵansha, ol týraly jazylǵan shaǵyn maqalany oqyp ta qorytyndy shyǵaratyndar siiaqty. Aǵa býyn áńgime aitqanda, Táken Álimqulov pen Asqar Súleimenovtiń erýditsiiasyn jii eske alady. Ámirhan Balqybek te kitapty qunyǵa oqydy, zerdeledi, ózine keregin aldy. Gomer, Evripid, Feokrit, Nazon, Vergilii sekildi kóne zamanǵy aqyndardyń ómir tarihyn, taǵdyryn jipke tizgendei qylyp aitatynyn da estidik. Eriksiz tańdanasyń. Iá, jer betinde osyndai aqyndar, budan ózge de shaiyrlar bolǵan. Biraq olar týraly bireý aitpasa, biz qaidan bileiik. Al, Ámirhan aqynǵa osylar týraly bireýler aitty ma eken. Bul týraly sál keiinirek, keiinirek aitarmyz...
Biz «geniimiz» dedik
Óleńdegi inilerin erkeletti, árqaisysyna «myqty aqynsyń» dedi. «Myqty ekenbiz» dedik biz. «Genii» degen sózdi jii aitatyn. Sirá, unaityn bolýy kerek qoi. Biz «geniimiz» dedik. Myqty aqyndardyń barlyǵy sharap ishken eken dedik. Omar Háiámdi da ishipti degendi estitinbiz. Bal sharap ishtik. Essiz bop, báńgi bop. Sóitsek, Omar Háiám sharap ishpepti. Al bizdiki ne áýre? Háiám bolamyn dep ishseń, aqyry Háiám bola almai qalsań masqara ǵoi. El-jurtty qaidam, olar bálkim keshirer, óleńnen uiat. Óleń shirkinniń jylt etpe nárseni jyrlaityn fraza sekildi dúnie emes ekenin uǵynýdyń, moiyndaýdyń ózi qiyn da. Eshteńeni bildirgiń kelmeidi, jurtty aqyn ekendigińe sendirgiń keledi. Aqynmyn ǵoi deisiń júregińdi julyp jibererdei. Al, aqyn bolyp ómir súre almasań she, ne isteisiń?! Óleń jazasyń, qiialdanasyń. Kitap shyǵarý, Jazýshylar odaǵyna múshelikke ótý, sosyn ataq alý degen siiaqty qiialdardy basyńa ákelý, sol úshin óleń jazý, tipti, túsiniksiz. Óleń bolmasa, munyń bári qaidan bolady. Óleń dep júrgeniń óleń bolmasa she? Túsinbeisiń. Ne úshin óleń jazasyń, taǵdyr men minez degen ne? Qiial she? Bilmeisiń.
Qiial demekshi... Ámirhan aǵanyń bir qiialdaǵanyn bilemin. Bulai da qiialdaýǵa bolady eken dep oilanyp qalasyń. Anaý-mynaý arzan qiial emes. Ol keide memlekettik qyzmette júrgenderge baǵzy Qytai men Japoniiadaǵydai ádebiet pen tarihtan emtihan tapsyrtatyn komissiianyń tóraǵasy bolǵysy keletin. Ministr emes, ákim emes. Óitkeni, ol sheneýnikteri ádebiet pen tarihty jaqsy biletin eldiń bolashaǵynyń jarqyn bolatynyn bildi ǵoi. Bilmese, ministr ne ákim bolýdy ǵana qiialdaǵan bolar edi. Oryntaqty tegin berseń de otyrmaityn sabazdar bolady. Ámirhan aǵa osyndai bolatyn. Odan góri, Tsezar men Napoleonnyń, Atatúrik pen Che Gevaranyń jazbalaryn oqyp qalyptasqan adamnyń qoǵamǵa, ýaqytqa, el taǵdyryna degen kózqarasy jan-jaqty ári salmaqty bolatynyn ishki túisigimen uqty. Sondai pikir bildirdi de.
Oi saiahatshysy
Al, arman týraly ne aitýǵa bolady. Ainalaiyn arman shirkin bala kúnińde qalai armandasań da bola beretin. Ámirhan kókeniń armanyn bilmeimin, tirisinde suraǵanymyz joq. Biraq ózi bir áńgime ústinde bala kúninde Jiýl Vernniń «On bes jasar kapitan» degen shyǵarmasyn oqyp, saiahatshy bolýdy armandaǵanyn aitqan. Armandaýǵa bolady ǵoi. Biraq úshinshi synypta-aq mekteptiń tarih oqýlyqtaryn túgel oqyp shyqqanyn maqtanyp aitqan emes. Áigili Ernesto Che Gevaramen aýyryp, Qazaqstanǵa qarýdyń kúshimen táýelsizdik alyp berýge atsalyspaqshy bolǵan armany she?! On bes jasynan oryssha kitaptardy oqyǵan balanyń armanymen oinaýǵa bolmaidy. Áńgime oryssha kitap oqýda emes, álem ádebietin bilýge qushtarlyqta bolyp tur. Danyshpan Abaidyń ózi oryssha bilý kerektigin aitty ǵoi. Odan Djek Londonnyń ómiri týraly kitaptan keiin ádebietshi, jazýshy bolǵysy kelgenin de ózi aitqan. Biraq, sol ózi jii aitatyn Londonnyń «Martin Iden» deitin shyǵarmasyndaǵy keiipkerdiń ómirindei bolyp aiaqtalǵan ómiri ókindiredi. Munysy nesi taǵy...
«Keýdemde bir aǵyn jyljydy,
Sen ony túsinshi, óleńim.
Uqpadym, japyraq sybdyry,
Ne jaily aitqysy kelgenin...»
Eshkim de bilmeidi. Biraq aqyn, ádebietshi, oqymysty Ámirhan Balqybekti túsiný úshin álem ádebietin bilý qajet eken. Áitpese, Meiirhan Aqdáýletuly aitpaqshy, «Bolý men bolǵansýdyń» arasynda tentiregen taǵdyrdan ne paida, ol kimge opa beredi?! Armanmen aýyrǵan, óleńmen ómir súrgen taǵdyrdyń juldyzy árdaiym joǵary. Ár nárseniń bastaýy bolady. Ol alǵash mektepte júrip «Qazaq ádebieti» gazetine «Shyǵys ádebietin aýdarýda ózbek baýyrlardan úlgi alý kerek» degen maqala jazypty. Iaǵni, onyń búgingi intellektýaldyq dárejesi óte joǵary ádebi maqalalarynyń bastaýy sol balaýsa maqala ǵoi. Ári mektep jasyndaǵy balanyń aýdarma máselesine bas qatyryp, úlken basylymda pikir bildirýiniń ózi oilandyrmai qoimaidy.
Qazaqtyń Borhesi
[caption id="attachment_10008" align="alignright" width="203"]
Biz qazaq, tek degen nárseni kóp aitamyz. Iaǵni, tek arqyly barlyq qasietterdiń adam boiyna juǵatyny aiqyndalǵan. Jumabek aqsaqal Ámirhan ulyn bala kúninen kitap oqýǵa tárbielepti. Úiinde orys tilin bylai qoiǵanda, qytai, hindi, ózbek, parsy, arab tiliniń sózdikterine deiin turatyn bala kitap oqymai qaitsin-aý. «Kitap oqýyma ákemnen keiin jazýshy Horhe Lýis Borhes úlken áser etti» deitin ózi. Sol Borhes «Bálkim, myqty jazýshy, talantty aqyn emes shyǵarmyn, biraq men uly oqyrmanmyn» degen. Sol siiaqty Ámirhan Balqybek te myqty oqyrman bolýǵa tyrysty. Myqty oqyrman demekshi, aqyn aǵamyzdan álem ádebietindegi eń uly degen júz ádebietshiniń tizimin suramaqshy edim. Bolmai qaldy. Kimderdi oqýǵa keńes berer edi degen oi oiymnan shyqpaidy. Geteniń «Jas Verterdiń jan azaby», Stendaldiń «Qyzyl men qara», Djek Londonnyń «Martin Iden», Tolstoidyń «Anna Karenina», Dostoevskiidiń «Qylmys pen jaza», Muhtar Maǵaýinniń «Sary qazaq», Esenǵali Raýshanovtyń «Ǵaisha bibi» shyǵarmalary bolyp jalǵasyp kete berer me edi dep qoiamyn. Kim biledi-aý ony. Áiteýir osy aqyn-jazýshylar týraly kóp aitatyn. Ekinshi synyptan bastap Ellada ertegilerine den qoiyp, «ertegishi bala» atanǵan adamnyń nashar aqyn, bilimsiz ádebietshi bolýy múmkin be edi?! Kemtalant bolǵansha qyzmet qýyp, mansap izdep, qaryn qamyn kúittep ketpei me. Biraq súiekke sińgen tek, taǵdyryna bailanǵan talant, ómirinen órilgen óleń báribir eshqaida jibermeidi eken.
«Kóripkel aqyndar»
Poeziiada vizioner nemese «kóripkel aqyndar» degen túsinik bar. Bul týraly da Ámirhan aǵadan estigenbiz. Baianaýylǵa birge barǵan bir saparda. Qatarlas vagonda boldyq. Shylymnyń qoiý tútinin qunyǵa jutyp «Nikolai Gýmilev, Nikolai Rýbtsov sekildi aqyndar sondai bolǵan» dep qoiady. Sol jerde Erlan Júnis te bar edi, qaita Erlan biraz pikirlesti.
Ámirhan aǵa ádebiet tóńireginde bolmasa, bylai kóp ashylyp áńgime aita bermeitin siiaqtanatyn. Bala, odan bozbala kezinde túisingen oilary shyǵarmalarynyń astarynda bolýy da múmkin edi. Óleńderin oqyp júrdik, biraq eshteńe baiqaǵanymyz joq siiaqty. Álde, mán bergen joqpyz. Ol kisi qaitqanda, qara óleńniń kúni tutylǵanda, aspan eńkildep jylaǵanda, taýlar solyǵyn basa almaǵanda, biz Shardarada edik. Qaraly jiynnan óńirlik bir basylymdy alyp qaittyq. Ishinde Ámirhan aqynnyń bir top óleńderi júr. Sonda «Aýrý emes, qasap qoldan ólem men» deitin jantúrshiktirerlik joldar bar eken. Taǵdyryna qazylyqty ózi jasaǵandai, úkimdi ózi shyǵaryp ketkendei áser qaldyrdy. Sodan keiin tómendegi myna óleńi. Ne boldy eken sonsha deisiń...
[caption id="attachment_10011" align="alignright" width="390"]
Erkin jel em jaz shalqityn jailaýda,
Kúi degeniń kúishi qolyn bailaý ma?
Taǵdyr meni nán shaharǵa ap keldi,
Qurekeńdi jibertkendei aidaýǵa.
Basyńdaǵyń bolmaǵasyn nábi mi,
Kóńildegiń qaidan bolsyn arii kúi...
Júrek jalǵas óńeshimmen shyńǵyram,
Biraq ol da bop shyqpaidy tabiǵi.
Tas súrleýge tabanymdy jara qyp,
Qý molama kirem sosyn qabaryp.
Qyl kópirdiń azabynan ótetin,
Munda meni dep ataidy qalalyq.
Qaiyrmasyn tas dýaldar tonaǵan,
Terezemdi soqqylaidy samal án.
Aiaǵanmen esigimdi ashpaimyn,
Sóngen shyraq janbaidy dep jańadan.
Tar bólmede keń tynysym tarylyp,
Jalǵyz ǵana otyramyn jabyǵyp.
Janym erkin jailaýymdy saǵynam,
Biraq ta qur ne istei alam saǵynyp.
Jandy terbep máńgiliktiń aǵyny,
Tán arydy, Arman birge arydy!
Janarymdy qytyqtaidy nurymen,
Myń jyl buryn sóngen juldyz jaryǵy.
Janym juldyz jyldamdyǵyn qosqanda,
Sálem aityp keiin qalǵan dostarǵa,
Bul qaladan ketem túbi kókke men,
Ketemin men Segizinshi Aspanǵa.
Deimin ishtei, Deidi ishimde bir daýys.
Ǵajap jyr, biraq qorqynyshty. Muny aqyndardyń barlyǵyna tán dúnie desek te, árbir aqynnyń ózinshe oilaý júiesi, óziniń álemi bolady ǵoi. Olar jalǵyzdan, biraq. Japandaǵy jalǵyz aǵash siiaqty eles beredi. Rýshyldyq, júzshildik syńaida qurylǵan ádebi toptarda bolmaǵan aqynnyń dosynyń bolýy da múmkin emes edi. Ózi siiaqty jalǵyzdarmen dos bolmasa. Uly Maǵjannyń, qairan Maǵjannyń «Aqynda adamzattan dos bolmaidy» dep kúńirengenin eshbir aqyn umytýǵa tiisti emes. Áitpese, eshbir aqyn «Ketemin men Segizinshi Aspanǵa» demeidi. Álgi óleńi tobyrlyq kózqarasqa ashyq qarsylyq, óziniń túisiginen tútep shyqqan tegeýrindi oilar. Almaty siiaqty alyp shaharda bárin isteýge bolady. Túnde aqyn, kúndiz pende... Biraq Ámirhan Balqybek bárin istegen joq. Oǵan ádebietten basqa eshteńeniń de qajeti joq edi. Solai boldy da. Kádýilgi pende qusap ómir súre almady.
[caption id="attachment_10009" align="alignleft" width="280"]
«Júz jyldyq jalǵyzdyq»
Keide kitaphanada otyryp, qily taǵdyrly shyǵarmalardy qolyma alǵanymda alasapyran kúi keshemin. O nesi eken deimin ishtei. Sol kitaptardyń ishinen Ámirhan Balqybektiń óz taǵdyryn ózi boljaǵan óleńderi shyǵyp qalatyn siiaqty. Gabriel Garsia Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyǵyna» kózim túskende, Ámirhan aǵanyń ishki kúizelisi oiǵa orala beredi. Ol kisi bul shyǵarmany nege qazaqtyń jazýshysynyń jazbaǵanyna qairan qalyp ótti. Ádebiette jańalyq ashýdyń qiyn ekenin bildi. Áitpese, bizde de Markestiń shyǵarmalarymen deńgeiles Asqar Súleimenovtiń, Ábish Kekilbaevtyń, Muhtar Maǵaýinniń ádebi týyndylary bar ǵoi. Bul jerde Ámirhan qazaq ádebietin, qazaq qalamgerlerin mise tutpaidy eken dep oilap qalmańyz. Qazaq ádebietine Ámirhan Balqybek siiaqty qurmet kórsetý, árqaisysyn oqyp, tarazylaý, sanada qorytý ekiniń biriniń qolynan kele qoimaityn is edi. Qazaq ekenine maqtanatyn eki adam bolsa, sonyń biriniń Ámirhan aqyn ekenine senýge bolady.
«Qasqyr Qudai bolǵan kez»
Ol keiinnen úlken-úlken taqyryptarǵa maqala jazdy. Kóptegen tarihshylardyń, ádebietshilerdiń arasynda talas-tartys týdyrǵan Shyńǵys han taqyrybyn ózinshe tolǵady. Ádebi pikirin aitty. Ol eńbekter keiinnen «Qasqyr Qudai bolǵan kez» deitin atpen baspadan qalyń kitap bolyp shyqty. Taqyrybynyń ózi kúrdeli. Munda negizgi totem qasqyr, islam dini kelgenge deiingi ahýal, kózqaras turǵysyn baiyptaý, pikir túiý. Bul kitapty oqyǵan adam onyń qandai tanymdy adam bolǵanyn biledi. Bir nárse, Ámirhan Balqybekti adamzattyń mádenietin, órkenietin zertteýge aparǵan óziniń ishki daiyndyǵy edi. Ár aqynnyń taǵdyrynan syr tolǵap jibergende, bir basqa munsha dúnieniń qalai syiyp júrgenine tańdanatynmyn. Pýshkinniń shynymen ólgisi keldi me, álde bireýler arandatty ma? Ádebi dálelderge negizdep, osy bir máselelerge deiin pikirin bildirip otyrǵanyn kórgenbiz. Ras, danyshpan Abai «Oily adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda» degen ǵoi. Ámirhan Balqybek te qyzyldy-jasyldy qyzyqty qyzyqsynbai ótti. Ol «Dýel qarsańyndaǵy dialogtaryn» tegin jazǵan joq. Ultynyń ar-namysy úshin dýelge shyǵýǵa da daiyn edi.
[caption id="attachment_10010" align="alignleft" width="288"]
Biz aǵalar týraly ańyzǵa bergisiz áńgimelerge qyzyqtyq. Mundai nárseler kerek eken. Bir ǵana Maraltai aqynnyń «jyndy» minezi týraly sózder jii aitylatyn. Ámirhan aǵa da sol býyn týraly qyzyqty ańyzdardy jii aitatyn. Elitip tyńdaǵan da bir ǵanibet...
Ilgeride Áýlieataǵa Maraltai Raiymbekuly jáne Ámirhan Balqybek degen myqty aqyndar keldi. Jiyrmaǵa jańa tolǵan kezim. Sodan sondaǵy aqyn jigittermen ilesip aqyn aǵalarymyzdyń sońynan Sarysý aýdanynyń ortalyǵy Jańatas qalasyna bardyq. Sondaǵy bir kóshege ómirden erte ozǵan daryndy aqyn Artyǵali Ybyraevtyń esimi berildi. Aqyn bolsam degen asqaq armannyń jeteginde júrgen shaǵym edi. Maraltai aǵamyz «Toǵyz jarym» dep at qoiǵan bolatyn maǵan. Sáken Seifýllinniń «Bandyny qýǵan Hamit» shyǵarmasyndaǵy Qudire Hamittan saǵat suraityn jerinde Hamit «Toǵyz jarym» dep jaýap beredi ǵoi. Sodan Ámirhan aǵa «Bolshevik» dep atady meni. Bul da túsinikti. Sonda arqaly aqynnyń qolyna syrty jasyl tústi dápterge jazylǵan óleńderimdi bergen edim. Oqyp shyqqan Ámirhan aǵanyń «Jaqsy eken» degen sózi eń úlken baǵa bolyp edi sonda...
