Is-shara qatysýshylary el damýyndaǵy Konstitýtsiianyń róli men Jańa Qazaqstandy qurýdaǵy konstitýtsiialyq reformanyń mańyzdylyǵyn talqylady. Aldaǵy referendýmnyń ótkizilýi – talqylaýdyń negizgi taqyryby boldy. Atap aitqanda, spikerler óz pikirlerimen bólisip, referendýmdy ótkizýdi biraýyzdan qoldady.
Otyrysqa Túrkistan qalasy ákiminiń orynbasary, Qazaqstannyń qoǵamdyq damý institýtynyń sarapshylary, memleket jáne qoǵam qairatkerleri, saiasattanýshylar, Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetiniń qyzmetkerleri, sondai-aq Zoom platformasy arqyly onlain formatta Dáýlet Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnikalyq ýniversitetiniń stýdentteri qatysty.
Is-shara «Qazaqstandyq qoǵamdyq damý institýty» KeAQ Basqarma Tóraǵasynyń orynbasary Ásem Qaidarovanyń moderatorlyǵymen ótti.
Ásem Qaidarova óz sózinde Ata Zańymyzdyń 30-dan astam babyna engiziletin ózgerister men 20-dan astam qabyldanatyn zańdar elimizdiń aýqymdy saiasi transformatsiiasyna baǵyttalǵandyǵyn, sondai-aq saiasi júiemizdi túbirimen ózgertetindigin atap ótti:
«Endi jańa paradigmaǵa sáikes prezidenttiń ókilettigi qysqaryp, Parlament pen máslihattardyń róli aitarlyqtai kúsheiip, belsendi azamattarǵa saiasi arenada jol ashylyp, quqyq qorǵaý salasy júieli túrde nyǵaimaq. Aitylǵan ózgeristerdi tiimdi júzege asyrý úshin Konstitýtsiialyq reforma qajet. Aldaǵy referendým Memleket basshysy aiqyndap bergen «Ekinshi respýblikanyń» – bilik pen qoǵam arasyndaǵy bailanystyń jańa, tiimdi jáne teńgerimdi modeliniń quqyqtyq negizi. Bul óte oryndy jáne biz júzege asyrylyp jatqan memlekettik modeldiń jańarýyn tolyqtai qoldaimyz», - dedi.
Otyrysty Túrkistan qalasy ákiminiń orynbasary Erlan Kýzembaev ashty.
«Aǵymdaǵy jyldyń 5 maýsymynda Referendýmnyń ótýi josparlanýda. Osyǵan orai qoǵamdyq shtabtar qurylyp, halyqty keńinen habardar etý maqsatynda barlyq jerlerde kezdesýler ótýde. Bul referendým zańnama túrinde elimizdiń aldaǵy damýyna baǵyt-baǵdar beretin ózgeristerge ákeledi. Sondyqtan referendýmǵa qatysý ár adamnyń azamattyq boryshy dep esepteimin».
Túrkistan oblysy «Aqparattyq taldaý ortalyǵy» KMM basshysy, tarih ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent Seidýlla Aikozov el qoldaǵan Qasym-Jomart Toqaevtyń bul bastamasyn «Jańa Qazaqstandy» qurýdyń tiimdi bir tetigi dep túsiný kerektigin aitty:
«Jalpy, qai el bolmasyn, ol óziniń Konstitýtsiiasynan qýat alyp, beibit turǵyndardyń quqyǵy men bostandyǵyn saqtap otyrady. Demokratiia degen uǵymnyń qunyn Ata Zańy arqyly arttyrady. Al, ol qundy qujatqa ie bolý sol memlekettegi árbir azamattyń mindeti. Sondyqtan bul referendým Qazaqstan halqynyń bes saýsaqtai birigip, teńquqyqty qoǵamǵa negizdelgen ekinshi memleketti qurý jolyndaǵy mańyzdy qadamy bolǵaly tur. Al, óz Otanyn súietin ár azamat el tarihynda elelýli oryn alatyn bul naýqannan tys qalmaidy dep oilaimyn».
Áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, professor, «Qazaqstandyq qoǵamdyq damý institýty» KeAQ ortalyǵynyń strategiialyq taldaý tobynyń jetekshisi Liazat Nurqatovanyń pikirinshe, Konstitýtsiiaǵa engizilgen jańa túzetýler saiasi júieniń mánin ózgertedi jáne bilik tarmaqtary arasyndaǵy qarym-qatynas teńgerimin ońtailandyrady:
«Bul biliktiń bólinýin aitarlyqtai ózgertedi. Mysaly, endi Prezident oblys ákimderiniń sheshiminiń kúshin joia almaidy. Biraq bul Prezidenttiń álsireýin bildirmeidi, kerisinshe ákimderdiń jaýapkershiligi artqandyǵyn kórsetedi. Parlamenttiń de róli de artady. Senat ókildik qyzmetin kúsheitedi, al Májilis zań shyǵarý úderisine tolyq jaýap beredi. Konstitýtsiiaǵa usynylyp otyrǵan túzetýler sarapshylar qaýymdastyǵy – zańgerler, saiasattanýshylar, áleýmettanýshylardyń usynystary men usynymdaryn qamtidy. Qazaqstanda referendýmǵa qatysý erikti bolǵanymen, mundai sirek oryn alatyn saiasi oqiǵaǵa qatyspaýǵa negiz joq. Eshkimniń eshkimdi májbúrleýge de quqyǵy joq. Referendýmnyń negizgi qaǵidattaryn – onyń jalpyǵa birdei sipatyn, jasyryn daýys berýge qatysýdyń teń jáne tikelei quqyǵyn jáne jariialylyǵyn saqtaýy mańyzdy».
Saiasattanýshy Aian Sakoshev máslihat kútetin ózgerister týraly túsinik berdi:
«Eldiń basty qujatyna engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlar bilikti ortalyqsyzdandyrý jáne óńirlerdiń derbestigin kúsheitý úshin quqyqtyq negiz jasaidy. Reformalardyń basty baǵyttarynyń biri – ókildi organdardyń jumysyn qaita formattaý. Barlyq deńgeidegi máslihattar jumys formatyn qaita qurýy kerek, depýtattyq korpýs arqyly halyqtyń ózekti máseleleri kóterilip, sheshilýi tiis. Jergilikti atqarýshy organdardyń naqtylyǵyna qoǵamdyq baqylaýdy kúsheitý, biýdjet qarajatyn paidalaný jónindegi turaqty esepter, memlekettik biýdjetti nysanaly paidalanbaýǵa jol bermeý – bul óńirlerde kúsheitilýi qajet negizgi baǵyttar. Memleket jurtshylyqpen birlesip, óńirdi, qalany, aýdandy damytýdyń tiimdi modelin ázirleýi tiis. Jáne nátijege qol jetkizbegen jaǵdaida depýtattar birinshi kezekte jergilikti atqarýshy organdardyń aldyna suraqtar qoiýy qajet. Birqatar konstitýtsiialyq túzetýler men túrli NQA-ge engizilgen ózgerister ókildi organdarǵa olardyń jumysy úshin jańa múmkindikter beredi».
«Ras, zaiyrly, quqyqtyq memlekette barlyq másele zań aiasynda sheshiledi. Kúndelikti kezdesetin usaq-túiek máselelerden bastap, kúrmeýi qiyn kúrdeli problemalarǵa deiin Konstitýtsiiany negizge ala otyryp túiinin tarqatýǵa bolady. Eger Ata Zańda aibar bolmasa, ol bárinen alda júrmese, biik turmasa, onda el ishinde tártipsizdik kóbeiip, keleńsiz jaǵdailar kóbeiip ketedi. Sol úshin qabyldanatyn zań óte baisaldy, jan-jaqty zerttelgen, barynsha qamtylǵan bolǵany jón. Ony jasaityn da ózimiz. Iaǵni, referendým arqyly árkim óz pikirin aitýǵa, oi-usynysyn bildirýge quqyly. Osy múmkindikti tiimdi paidalanyp, barynsha belsendi bolaiyq», - dedi óz sózinde Q. A. Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversiteti zań kafedrasynyń meńgerýshisi, zań ǵylymdarynyń kandidaty Asqat Esenaliev.
«Qazaqstandyq qoǵamdyq damý institýty» KeAQ sarapshysy Jaqsybek Jienaliev búgingi tańda árbir azamat úshin referendým jalpy qazaqstandyqtardyń ómirine qalai áser etetini týraly másele ózekti bolyp qalatynyn atap ótti.
«Aldaǵy ýaqytta Ata Zańymyzdyń 33 babyna 56 ózgertýler engiziletin boldy. Barlyq ózgerister bilik pen qoǵam arasyndaǵy bailanystyń jańa, tiimdi modeliniń quqyqtyq negizin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Jalpy referendýmǵa qatysty qoǵamnyń ártúrli toptarynan, túrli salada jumys isteitin azamattardan kóptegen suraqtar qoiylyp jatyr. Onyń óziniń sebebi de bar, osy ýaqytqa deiin «sailaý», «daýys berý» uǵymdary Prezidentti sailaý nemese máslihat, májilis depýtattaryn sailaýmen bailanysty boldy. Al Ata zańymyzǵa qatysty referendým osydan 27 jyl buryn ótti, osy jerde otyrǵan azamattarymyzydyń basym bóligi birinshi ret referendýmǵa qatysaiyn dep otyr. Sondyqtan aldaǵy saiasi reformanyń salmaǵy basym, memleket júiesinde qalyptasqan elementterdi qaita jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan».
Túrkistan kópsalaly joǵary meditsina kolledjiniń jastar isi mamany Baqdaýlet Seitjanov ta otyrys barysynda óz oiyn ortaǵa saldy:
«Depýtat jáne ákimderdi halyq sailaýy, ol sol óńirdiń damýyn jedeldetedi. Jeltoqsan oqiǵasynda Kolvindi boldyrmai jergilikti el adamy qazaq basshy talap etken bolatyn. Nátijesinde táýelsizdigimizdi aldyq. Partiialarda halyq sanyn 5 000 etip, halyq pen bilik arasyna kópir ornatyldy. Prezident partiia quramynda bolmaýy ol demokratiianyń ornaýy bolyp esepteledi. Sebebi búkil partiia teń dárejede jumys atqara alatyn bolady. Jáne halyq ózi qalaǵan partiiada óz oiyn kórsetetin múmkindik alady. Partiialar qanshalyqty kóbeise olardyń jumys jasaýdaǵy básekelestigi de artyp eldi damytatyny sózsiz».
«Qazaqstandyq qoǵamdyq damý institýty» KeAQBaspasóz qyzmeti
