Kez kelgen qylmys túrine jazany kúsheitý, onyń aldyn alý jáne qoǵamda quqyqbuzýshylyqqa nóldik tózimdilikti qalyptastyrý – el biliginiń basym baǵyttarynyń biri sanalady. Bul rette QR Bas prokýratýra turmystyq zorlyq-zombylyq máselesin sheshýde de ilkimdi sharalar keshenin usynyp jatyr. Qoǵamdyq oryndardaǵy qylmystyń aldyn alý da qazirgi tańda quzyrly organdardyń nazarynan túspei tur. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ár kezdegi jiyndarda sóilegen sózderinde osy problemalarǵa qatysty tapsyrma júkteidi, naqty maqsat mejeleidi, tiisti vedomstvolarǵa baǵyt-baǵdar beredi.
«Otbasylyq tirandardyń» sany 7 myńnan 27 myńǵa ósken
Bas prokýror Berik Asylovtyń málimetinshe, biyl turmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin qamaýǵa alý merzimi uzartylyp, taraptardyń qaita tatýlasýyna tyiym salyndy.
Turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandarynyń aryz-shaǵymdaryna jaýap berý boiynsha politsiianyń jumysy qaita qurylymdaldy. Naqtylai aitqandai, olar deklarativti rásimnen sáikestendirý rásimine kóshti. Nátijesinde úshinshi toqsanda ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan «otbasylyq tirandar» sany 7 myńnan 27 myńǵa deiin ósti.
– Ótken jyly 80-nen astam adam ólimge alyp kelgen aýyr jaraqattar salǵany úshin uzaq merzimge bas bostandyqtarynan aiyryldy. Biraq tek jazalaý ádisteri jaǵdaidy túzete almaidy. Tártip ornatýda qoǵamnyń, árbir azamattyń belsendi qoldaýy qajet, – dedi Berik Asylov.
Onyń sózinshe, qylmystyń barlyq túrlerine ymyrasyz qarsylyq pen múldem tózbeýshilik talap etiledi. Tipti, kóshedegi ádepsizdikten bastap, adam urlaý, tonaý jáne kisi óltirýge deiingi oqiǵalardyń qai-qaisyna da biz beijai qaramaýymyz kerek.
Bul kózqaras turmystyq zorlyq-zombylyqqa da qatysty bolýy kerek. Sonymen qatar, Bas prokýror atap ótkendei, kóptegen zardap shekkender áli kúnge deiin politsiiaǵa habarlaspaidy, onyń ishinde týystarynyń qysymymen isti jyly jaba salatyndar bar.
Qorqytý men uryp-soǵýdyń jazasyz qalýy keide aýyr zardaptarǵa, máselen áielder men balalardyń ólimine alyp keledi. Al qoǵamdy qorǵaý jáne adamdardyń quqyqtyq sanasyn ózgertý úshin naqty sharalar men sheshimder qajet.
Zań árqashan jábirlenýshiniń jaǵynda
Qoǵamdyq múddelerdi qorǵaý qyzmetiniń basshysy Marat Ábishevtiń dereginshe, qazirgi tańda ozyq sheteldik tájiribeni eskere otyryp, turmystyq zorlyq-zombylyq máselesin sheshý úshin sharalar kesheni ázirlengen. Olar úsh blokqa bólinipti: jaýapkershilikti kúsheitý, qylmystyń aldyn alý jáne ideologiialyq jumystar.
– Qazirdiń ózinde elimizde turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilikti kúsheitý boiynsha dáiekti sharalar qabyldanýda. Májilis depýtattary osyǵan qatysty qosymsha túzetýler engizdi. Bas prokýratýra óz tarapynan jaqyndaryn júieli túrde uryp-soqqan nemese mas kúiinde zorlyq-zombylyq jasaǵandarǵa jaýapkershilikti kúsheitýdi usynyp, naqty sharalar qabyldady. Sondai-aq, «baqylaý» (obsessivti qýdalaý) úshin jaýapkershilikti engizý bastamasy bar.
Aldyn alý máselesine keletin bolsaq, munda da júieli sharalar, sonyń ishinde zańnamany jetildirý qajet. Mysaly, Qazaqstanda 2009 jyldan bastap quqyq buzýshylarǵa qorǵaý sharasy men arnaiy sot talaptary siiaqty sharalar qoldanylady. Alaida, olardy tiimdi dep ataýǵa áli de erte, – dedi Marat Ábishev.
Onyń sózine qaraǵanda, qaýly da, sot talaby da agressordyń jábirlenýshimen bir úide turýyn shektemeidi, jaqyndaýǵa naqty tyiym salynbaǵan. Zań jábirlenýshiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin baqylaý quraldary men tetikterin emes, jalpy talaptardy kórsetedi.
Otandyq tájiribege zorlyq-zombylyq jasaǵan adamdy jábirlenýshiden (qysqa merzimge nemese tolyqtai jáne onyń basqa baspanasy bar-joǵyna qaramastan) májbúrlep alyp tastaý tájiribesin engizý usynylady.
Bul jerde zań árqashan jábirlenýshiniń jaǵynda bolýy kerek.
Sondai-aq, jábirlenýshiniń pikirin esepke almai, qorǵaý nusqaýlyǵyn shyǵarý jáne olardy buzǵany úshin 10 emes, 30 táýlikke qamaýǵa alý sharasy júzege asady.
Sonymen qatar, agressordyń ózin ońaltý jáne qaita tárbieleý boiynsha jumystar da asa mańyzdy. Munda, atap aitqanda, qylmyskerdiń minez-qulqyn psihologiialyq túzetý (májbúrli nemese erikti) siiaqty álemde ózin jaqsy dáleldegen quraldardy qoldanýǵa bolady.
Tsifrlyq otbasy kartasy zorlyq-zambylyqtan saqtaidy
Otbasylyq klimatqa tikelei áser etetin basqa da kóptegen áleýmettik jáne ekonomikalyq máseleler bar. Mysaly, úisizdik pen jumyssyzdyqtan, alkogol men nashaqorlyqqa deiingi kóptegen kedergiler.
Táýekel tobyndaǵy otbasylardy olarmen maqsatty jumys isteý úshin anyqtaýdyń jaqsy quraly – tsifrlyq otbasy kartasy bar jáne ony odan ári jetildirý qajet.
Sol siiaqty mańyzdy sala ideologiialyq jumysty qurý bolyp tabylady. Qoǵam turmystyq zorlyq-zombylyqqa tózbeýshilikti qalyptastyrýy kerek.
– Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń shyǵý tegi, ádette, áleýmettik jáne mádeni teris pikirde jatyr. Otbasyndaǵy erlerdiń ústemdigi men bólinbeitin bilik týraly qate túsinikter dástúrli qaldyqtar men patriarhaldyq kózqarastarmen nyǵaitady. Shyn máninde, tyǵyz «dástúrler» men ulttyq qundylyqtardy qaita qarastyryp, búgingi kúnniń shyndyǵyna beiimdeý qajet, – deidi Marat Ábishev.
Iaǵni, Qazaqstan halyqtarynyń biregeiliginiń tektik mádeni elementterin eskere otyryp, zorlyq-zombylyqqa jol bermeý ideialaryn dáiekti túrde nasihattaǵan abzal.
Turmystyq zorlyq-zombylyq kriminalizatsiialana ma?
Qazir qamqor adamdar, sportshylar, eriktiler áleýmettik jelilerde belsendi túrde «úi tirandaryn» aiyptaidy. Al bul – jurtshylyqty masqaralaýdyń airyqsha aýyr mysaly. Eń durysy – zorlyq-zombylyqqa, mádenietsizdikke, dórekilikke múldem tózbeýshilikti balabaqshadan, mektepten bastap, arnaiy bilim berý baǵdarlamalary arqyly tárbieleý kerek.
Turmystyq zorlyq-zombylyqty kriminalizatsiialaý taqyryby da óte mańyzdy, salmaqty. Mamandar aitqandai, Bas prokýratýra bul máseleni jan-jaqty zerttep, ǵylymi zertteý júrgizip, halyqaralyq sarapshylardy, ǵalymdardy, qoǵam ókilderin tartqan.
Sonda zań ǵalymdary mynadai qorytyndyǵa keldi: uryp-soǵý, densaýlyqqa jeńil ziian keltirý siiaqty ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy Qylmystyq kodekske aýystyrýǵa bolmaidy. Óitkeni, buǵan deiin bul dál osy áreketter Ákimshilik kodeksten Qylmystyq kodekske tórt ret aýystyrylyp, keri qaitarylǵan.
– Qylmystyq kodekske kóshken kezde jaýapkershilikti formaldy túrde ulǵaityp, biz aitarlyqtai kúrdeli protsedýrany aldyq. Kóptegen shaǵymdar nomenklatýralyq is retinde esepten shyǵarylyp, jaýapsyz qaldy. Sonyń saldarynan kóptegen otbasylyq daý-damailar jazadan qutyldy. Tergeýdiń qaǵazbastylyǵyna bailanysty jábirlenýshiler jii agressorlarymen tatýlasýǵa májbúr boldy. Iaǵni, jazanyń bultartpastyǵy qaǵidasy jumys istemedi, – dep túsindirdi sarapshy.
Mundai tujyrymdardy rastaityn statistikalyq málimetter de bar. 2015 jylǵa deiin 4 myńǵa jýyq otbasylyq daý-damai ákimshilik jaýapkershilikke tartylsa, bul áreketter Qylmystyq kodekske aýystyrylǵanda, olardyń sany 600-ge deiin qysqarǵan. Al 2017 jyly qaitadan báz qalpyna túsken. Qylmystyq kodeksten Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske sáikes qylmysty ashý kórsetkishi 10 esege ósti.
Osy másele boiynsha QR Ishki ister vitse-ministri Igor Lepeha da sarapshylardyń Qylmystyq kodekske densaýlyqqa birneshe ret jeńil ziian keltirý, sondai-aq uryp-soǵý jaýapkershiligin engizý máselesin qaraýdy usynyp otyrǵanyn aitty.
Ol qoǵamdyq oryndarda qaýipsizdikti qamtamasyz etý jumystaryna da toqtaldy. Ministrlik tártipsizdikter men bolmashy quqyq buzýshylyqtarǵa múldem tózbeýshilik qaǵidatyn júzege asyrýǵa erekshe kóńil bóletinin aityp, buzaqylyq, memlekettik jáne jeke menshikke ziian keltirý áreketteri úshin jazany qataitý sharalary týraly habardar etti.
Mamandar atap ótkendei, jazanyń bultartpastyǵy halyqtyń quqyqtyq mádenietiniń artýy, azamattardyń elimizdiń zańdaryna jáne bir-birine degen qurmet sezimin oiatýymen qatar júrýi tiis.
Úimit Úilestirý keńesinde
Quqyq buzýshylyqtyń barlyq túrine ymyrasyz kózqarasty jastaiynan sińirip, jastar men balalarǵa úiretý kerek. Mektepterdegi tiisti oqý-tárbie jumystaryna jiti kóńil bólý, zańdylyq pen quqyq tártibiniń qundylyqtaryn aýditoriiaǵa anyq jáne nanymdy jetkize alatyn jastar arasyna yqpaldy tulǵalardy tartý qajet.
QR Mádeniet jáne aqparat ministri, QR Prezidenti janyndaǵy Áielder isteri jáne otbasylyq-demografiialyq saiasat jónindegi ulttyq komissiianyń basshysy Aida Balaevanyń paiymynsha, osy baǵyttardaǵy jumystardy vedomstvoaralyq tyǵyz úilestirý qajet.
Ortalyqta ǵana emes, jergilikti deńgeide de tiimdilik arttyrý kóp nársege bailanysty. Belgili bir máselelerdi sheshý úshin sharalar qabyldanǵan kezde, oryndalǵan jumystyń nátijeleri týraly statistikany alý jetkiliksiz, nátijelerdi tereńirek taldaý, qandai tásilder men sheshimder jumys isteitinin jáne qaisysy jumys istemeitinin túsiný qajet.
– Bizde zańdylyqty, tártipti jáne qylmyspen kúresti qamtamasyz etý boiynsha Úilestirý keńesi bar. Biz barlyǵymyz qylmystar men quqyq buzýshylyqtar sanynyń azaiýyna múddelimiz, biz nóldik tózimdilikke qol jetkizgimiz keledi. Bul baǵyttaǵy jumystardyń qalai júrip jatqanyn, kúsh-jigerdi qalai biriktiretinin kórý úshin úilestirý keńesiniń janynan profilaktika boiynsha kishi top qurý týraly usynys bar, – dedi ministrlik basshysy.
Sonymen qatar, ol ásirese qoǵam úshin ózekti máselelerge qatysty (mysaly, turmystyq zorlyq-zombylyqty kriminalizatsiialaý) Úkimettiń sheshimderi týraly halyqty durys aqparattandyrýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Iaǵni, azamattarǵa qandai sharalar qabyldanyp jatqanyn aityp qana qoimai, olardy negizdeý, árbir sheshimniń aýqymdy saraptamalyq-taldaý jumystarynyń nátijesinde qabyldanatynyn kórsetý kerek.
