Búginde Qazaqstan politsiiasynyń quziretinde 22 myń kamera bar, sol arqyly quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń qylmystyq isterdi tergeý kezinde qalai áreket etetinin baqylaidy. Qazaqstanda azaptaýlarǵa jáne adamdarǵa qatygezdik kórsetýdiń kez kelgen túrine múldem tózbeýshilik tek sóz júzinde ǵana emes, is júzinde de qolǵa alynǵan.
Qazaqstanda azaptaýǵa qarsy ulttyq aldyn alý tetigi qurylǵan
Sarapshylardyń aitýynsha, eń bastysy, biz azaptaýǵa múmkindik beretin júieni ózgertip jatyrmyz. Bul baǵyttaǵy sharýalar eýropalyq elderdegidei, keibir postkeńestik memleketterdegidei, mysaly, Grýziia men Baltyq jaǵalaýyndaǵydai júzege asýda.
Zorlyq-zombylyq pen azaptaýǵa tyiym salý adam quqyqtary jónindegi birqatar halyqaralyq irgeli qujattarǵa da, álem elderiniń basym kópshiliginiń ulttyq zańnamasyna da engizilgen, tanylǵan. Bul jaǵynan Ortalyq Aziia elderi de shet qalmaq emes. Elimizdiń basty zańy Konstitýtsiiada azaptaý men qatygezdikke kez kelgen jaǵdaida jáne eshbir ereksheliksiz tyiym salý qarastyrylǵan.
Dese de adamdardy azaptaý men qatygezdikke tózbeýshilikti barlyq deńgeide jariialaýmen qatar, tiimdi profilaktikalyq-normativtik quqyqtyq bazany ázirleý qajet. Al Qazaqstanda zańsyz áreketterdiń aldyn alý jáne joiý baǵytynda belgili qadamdar jasalýda.
– 2008 jyly Qazaqstan Azaptaýlarǵa jáne basqa da qatygez, adamgershilikke jatpaityn nemese ar-namysty qorlaityn is-áreketter men jazalarǵa qarsy halyqaralyq konventsiiany ratifikatsiialady, bes jyldan keiin, 2013 jyly zańnamaǵa birqatar túzetýler engizilgennen keiin respýblikada azaptaýǵa qarsy ulttyq aldyn alý tetigi quryldy, – deidi Qazaqstan Respýblikasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil Artýr Lastaev.
Bul tetik qazirgi ýaqytta ombýdsmen institýtynyń jáne azamattyq qoǵam ókilderiniń qyzmetin úilestirýdi kózdeitin «Ombýdsmen+» modeli boiynsha jumys isteidi. Ulttyq aldyn alý tetigi músheleri – zańgerler, quqyq qorǵaýshylar, áleýmettik qyzmetkerler, dárigerler, muǵalimder, jýrnalister, psihologtardan quralǵan – barlyǵy 136 adam.
Artýr Lastaevtyń sózine qaraǵanda, bul memlekettik mekemege úilestirý keńesi de (27 qatysýshy) kiredi, onyń músheleri azaptaýǵa ushyraǵan adamdardyń sany týraly aqparat alýǵa, profilaktikalyq jáne jospardan tys tekserýler júrgizýge, jeke ózi, kýágerlersiz, erkin áńgimelesýge quqyly. Sonymen qatar azaptaýǵa ushyraǵan adamdardy ornalastyrýǵa bolatyn obektilerdi tańdap, baryp, habarlamalar men shaǵymdardy qabyldai alady.
Tutqyndardyń azaptaýǵa qatysty shaǵymy 7 esege azaiǵan
QR Bas prokýrory Berik Asylovtyń málimetinshe, 2022 jylǵy naýryzda Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda 2023 jyldyń qańtarynan bastap azaptaý isterin tek prokýrorlar tergeitinin tapsyrǵan bolatyn.
– Ystambul hattamasynyń qaǵidattaryna sáikes azaptaýdy tergeý boiynsha nusqaýlyqtar men ádister ázirlendi, byltyrǵy naýryz aiynda zańnamaǵa «qatygez, adamgershilikke jatpaityn nemese ar-namysty qorlaityn qarym-qatynas» túsinigi, osy qylmystardyń sýbektileriniń aýmaǵy engizildi. Qylmystyq qýdalaý organdary men túzeý mekemeleri beinebaqylaý kameralarymen jabdyqtalýda, – dedi baqylaýshy organnyń jetekshisi.
Ol prokýrorlardyń qolda bar resýrstarǵa qosylyp, onlain baqylaý júrgizetinin atap ótti. Qazaqstan politsiiasynda barlyǵy 22 myńnan astam beinekamera jumys isteidi. Ishki ister ministrligimen birlese otyryp, «kórinbeitin aýmaqtardy» joiý jumystary jalǵasýda.
Osyndai jumystardyń nátijesinde, 2023 jyly qazaqstandyq tutqyndar arasyndaǵy azaptaýlarǵa qatysty shaǵymdar sany 7 esege (36-dan 5-ke deiin) azaiǵan. Sondai-aq, qylmystyq isterdiń 94 paiyzy elektrondy túrde tergelýde.
– Onda barlyǵy ashyq jáne sýdiaǵa, prokýrorǵa jáne advokatqa kórinedi. Bul qysym kórsetý men burmalaýdyń alǵysharttary men múmkindikterin azaitady. Biyl biz azaptaý týraly málimdemeler men qylmystyq ister týraly aqparatty avtomatty túrde taldaityn júieni iske qostyq. Bul bizge kóptegen derekterdi anyqtaýǵa yqpal etedi, – dep qosty elimizdiń Bas prokýrory.
Sondai-aq raqymshylyqqa, qylmys merziminiń ótýine, belsendi túrde ókinýine nemese taraptardyń tatýlasýyna bailanysty azaptaýdy jasaǵan adamdardy qylmystyq jaýapkershilikten bosatýǵa tyiym salýlar Zańǵa engizildi.
Sarapshylar Qazaqstan azaptaýlarǵa qarsy kúres boiynsha dáiekti jumys júrgizip jatqanyn jáne azaptaýlar men kez kelgen adamgershilikke jatpaityn áreketterge múldem tózbeýshilik jariialaǵanyn aitady. Bas prokýratýra ókilderiniń dereginshe, aýqymdy jumystar atqarylyp, ozyq álemdik tájiribeler zerdelengen.
Azaptaýdy boldyrmaý úshin elde kóptegen normalardy júzege asyrýǵa jol ashatyn birqatar zańnamalyq sharalar qabyldandy.
– 2023 jyldyń naýryz aiynda Qylmystyq kodekske «ózge de qatal adamgershilikke jatpaityn áreketter» túsinigi engizildi, 146-bap qylmyssyzdandyryldy. Oǵan qosa, «qyzmet babynda áreket etetin adam» uǵymy qosyldy. Osylaisha biz adam quqyqtary qaǵidattaryna adal ekenimizdi málimdeimiz, zańnamamyzda zańnyń ústemdigin jariialaimyz, – dedi QR Bas prokýratýrasy arnaiy prokýrorlar qyzmetiniń basshysy Rizabek Ojarov.
Sondai-aq, ol Arnaiy prokýratýranyń azaptaý faktileri boiynsha jumys isteý algoritmin jasaǵanyn aitty. Qazir bul vedomstvo azaptaý boiynsha 220 qylmystyq isti tergep jatyr. Árbir qylmystyq is boiynsha quqyq qorǵaý organdarynyń is-áreketine túbegeili baǵa beriledi, mundai qylmysty jasaýǵa yqpal etken sebepter men sharttar naqtylanady.
– Tergeý – bul jaǵdailar men sebepterdi anyqtaýǵa kómektesetin óte mańyzdy fýnktsiia. Biraq profilaktikalyq jumys ta óte mańyzdy. «Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly» Zańnyń 80-babynda qol astyndaǵy qyzmetkerleri azaptaýǵa jol bergen basshylardyń jaýapkershiligi qarastyrylǵan. Eger bul tetik tolyq jumys istese, biz azaptaýdy azaitamyz dep oilaimyn, – dedi ol.
Eýropa Keńesiniń Yntymaqtastyq baǵdarlamalaryn úilestirý jónindegi direktory Klaýs Noikirh azaptaýlardyń aldyn alý jumystary óte mańyzdy dep esepteidi. Demokratiianyń mindeti – adam quqyqtaryn qorǵaý jáne barlyq azaptaý jaǵdailaryn jazasyz qaldyrmaý. Buǵan EO-nyń negizgi qujattarynyń biri – Adam quqyqtary jónindegi Eýropalyq konventsiia da dálel.
