Ǵylymy joq eldiń bolashaǵy joq
– Ózińiz talai jyldan beri qyzmet etip kele jatqan institýttyń tarihy tereńde jatqany belgili. Jalpy, álemdegi 4 kataliz institýtynyń ekeýi TMD-da bolsa, onyń bireýi Almatyda eken. Bunyń sebebi nede?
– Institýt eki-úsh aidan beri «D.V.Sokolskii atyndaǵy Janarmai, kataliz jáne elektrohimiia institýty» degen jańa ataýǵa ie boldy. Biz Qazaq-britan ýniversitetine qaraimyz. Qazir institýttardy oqý ornyna qosyp jatyr. Ol ras, katalizben shuǵyldanatyn institýt álemde tórteý ǵana. Onyń biri – Qazaqstanda, biri – Novosibirde. Al elektrohimiia boiynsha, Orta Aziia elderinde bizde ǵana. Bul ózi erekshe institýt. 1969 jyly Sokolskii osy institýtty ashqanda-aq, qajettiligi týdy. Sebebi Qazaqstanda óndiris oryndary kóptep ashyla bastady. Qazir biz negizinen, elektrohimiialyq baǵyt boiynsha jumys isteýdemiz. Jezqazǵanda, Balqashta dúniejúzinde úlken kólemde mys alatyn taý-ken kombinaty bar, Óskemende elektroliz arqyly qorǵasyn-myrysh óndiriledi, al Pavlodardaǵy balqyǵan elektroliz arqyly magnii alatyn zaýyt nege turady? Elimiz egemendik alǵannan keiin osy qalada aliýminii zaýyty salyndy. Shymkentte elektroliz arqyly metall alatyn zaýyt bar edi, ol qazir jabylyp qaldy. Mine, osyndai óndiris oshaqtary jumys istep turǵanda, bizdiń institýt ta ómirsheń bolýǵa mindetti dep oilaimyn.
– Óndiris oryndaryn tizip aityp jatqanyńyzǵa qaraǵanda, bailanystaryńyz jaqsy sekildi…
– Qazir bailanys úzilip barady. Sebebi onyń bárin sheteldik kompaniialar satyp alǵan. Olar qajetti nárseniń bárin ózderinen alyp kelgisi keledi. Mynaý Pavlodar, Atyraý, Shymkenttegi munai óńdeitin zaýyttyń bári katalizator qoldanady. Alaida olardyń eshqaisysy bizdiń katalizatordy kádege jaratqysy kelmeidi. Sebebi kompaniia basshylyǵy «bárin shetelden alamyz, qajet emes» deidi. Shyn máninde, sol shetelden ýdai baǵaǵa satyp alynatyn katalizatordy ózimizde de jasap jatyrmyz. Otandyq óndiris oshaqtary áý basta bizdiń ǵalymdarǵa qoldaý bildirip, kelisim-shart jasaýǵa bolatyn edi. Biraq qaidam…
– Sonda otandyq katalizatordy kim kádege jaratyp otyr?
– Bir ókinishtisi, elimizdegi eshbir kompaniia kerek qylmady. Tek bir katalizatorymyzdy Qytaidaǵy óndiris orny qoldanyp júr. Al júzege asyrýǵa niet bildirip, óz ónertapqyshtarymyzǵa jany ashyp jatqan otandyq zaýytty ázirge kórmei turmyn. Kezinde mamandar «Balqashtyń ónimimen ǵana Qazaqstandy asyraýǵa bolady» degen edi. Qazir ne boldy? Qytaiǵa eki ret bardym. Olarda ǵylym keremet damyǵan. Biraq «ǵylymda artta qalǵanbyz» dep aita beredi. Olar ǵylymdy birden óndiriske jiberedi. Qandai keremet!
– Álginde ǵana elektrohimiia óndirisi damyǵan memlekettiń birimiz dedińiz. Alaida ǵylymda qol jetkizgen tabysty óz elimizde qoldana almasaq, nesine maqtanamyz?
– Máseleniń túp-tórkini osynda ǵoi. Jalpy, elektrohimiia degen ne? Bul tok jiberý arqyly himiialyq reaktsiiany júrgizý. Mysalǵa, Jezqazǵanda, Balqashta osy arqyly taza mys, al Pavlodarda aliýminii alynady. Búginde kóptegen óndiris oshaqtary toqtap qaldy. Keibiri sheteldik alpaýyt kompaniialardyń qolyna ótip ketti. Bizdiń de óndirispen bailanysymyz birte-birte úzile bastady.
– Sizdińshe, «Ǵylymdy damytý kerek» degen sóz oryndalmas uranǵa ainalǵany ma?
– Ár memlekettiń ǵylymy damýy kerek. Kezinde Orta Aziia boiynsha elektrohimiia mamandaryn daiyndaityn oqý orny – Shymkent himiia, tehnologiia institýtynan jylyna 25 elektrohimik shyǵatyn. Sonyń ózi jetpeitin edi. Sol kezdiń ózinde elektrohimikter Ekaterinbýrgta, Máskeýde daiarlansa da, olardy búkil Odaq boiynsha áketetin. Birde-biri jumyssyz qalmaityn. Al qazir jylyna tórt-bes maman daiarlana ma, joq pa, bilmeimin.
– Demek, suranys joq qoi…
– Suranys ta, bailanys ta joq. Keide ǵalym retinde máseleniń osy jaǵyn oilasam, mazam qashady. «Ǵylymy joq eldiń bolashaǵy joq» demei me ál-Farabi. Bizdiń ǵylymnyń damymai qalǵan kóptegen sebebi bar. Elimiz táýelsizdik alǵan jyldardan bastap jańa tehnologiiany jappai shetelden satyp alý bastaldy. Biraq munyń burys ekenin egemendik alǵanymyzǵa 25 jylǵa aiaq basqan ýaqytta túsine bastadyq. Eshbir memleket ǵylymdaǵy jetistigin bógde elge bermeidi. Tek júzege asyryp, odan nátijeli paida kórgennen keiin ǵana berýi múmkin. Shynynda da, ár memlekettiń dárigeri, muǵalimi bolýy kerek siiaqty, ǵalymdary da bolýy kerek. Ár salada tepe-teńdik bolýy tiis. Kóptegen damyǵan memleketterde JIÓ-niń 3-4 paiyzyna deiin ǵylymǵa bólinedi. Adam ǵylymmen shuǵyldanbasa, bolashaq joq. Al eger ǵylymǵa bet bursaq, tabiǵattyń zańdylyqtaryn ashyp, jańa qosylystardyń qasietin zerttep, buryn bolmaǵan dúnie ashýǵa bolady. Qudai-aý, kún saiyn paidalanyp júrgen zattyń bári ǵylymnyń nátijesi. Biz ony qaidan alyp júrmiz? Keide bolmashy zatty da shetelden satyp alamyz. Sony ózimizde óndirýge áleýetimiz jetpei me? Finliandiia, Norvegiia, t.b. halyq sany az memleketter óz óndirisin jolǵa qoiyp alǵan. Sebebi olar ǵylymdy damytyp, nátijeli jetistigin kórip otyr. Al, bizde túk te joq deýge bolady.
– Elbasy «Ǵylym týraly» jańa zań qabyldanǵan kezde JIÓ-niń 3 paiyzyn ǵylymǵa bólemiz degendi qadap aitqan edi.
– Aitylýy aityldy ǵoi. Qazir 0,1 paiyzdyń shamasynda ǵana.
– Búginde innovatsiialyq-indýstrialdyq jobalarǵa memleket tarapynan kóp kóńil bólinýde. Sonyń nátijesinde 20 ǵylymi tehnopark ashyldy emes pe?
– 20 ǵylymi tehnopark ashyldy. Oǵan qanshama qarajat bólindi. Onyń basyna ǵalym emes, kommersant keldi. Olar tek óz paidasyn ǵana oilaidy. Shyny kerek, sol tehnoparkter eshteńe jasap jatqan joq siiaqty. Al kerisinshe, árqaisysyna ǵalym taǵaiyndaǵanda, jumys jemisti bolar edi. Maǵan da institýt berip, jaǵdai jasasynshy, bar kúshimdi salar edim. Áli talai sharýa atqaratyn qaýqarym bar.
– Sońǵy kezde ǵylymi institýttardyń qyzmetkerleri jalaqyny ýaqytyly almaýyna bailanysty máseleni jii kóterip júr. Tipti, qaibir jyly bir insitýt mamandarynyń narazylyq aktsiiasyn ótkizgeni esimizde. Shyn máninde, ǵalymdardyń jaǵdaiy sonshalyqty tómen be?
– Ǵalymdardyń jaǵdaiy óte qiyn. Mine, jyl basynan beri tórt ai boiy qarajat bólingen joq. Ministrliktiń bizge únemdegen azyn-aýlaq aqshasy bar eken. Sodan bólip berip, ashtan óltirmei otyr. Túsinbeimin, qazir kóp nárseniń maǵynasy da, qisyny da ketken be?! Mysaly, ǵylymǵa aqshany bóletin – sheneýnikter. Olar ǵylymdy túsinbeidi, biraq solar ǵylymǵa aqsha bóledi. Keńes Odaǵy kezinde árbir ǵylymnyń baǵyty boiynsha qarajat bas institýtqa túsetin. Bul institýt bárin biledi. Mysaly, sol kezde bizdiń institýt Elektrohimiia jáne kataliz boiynsha bas institýt boldy. Osy baǵytqa bailanysty qarajattyń kóbi biz arqyly ótetin. Sosyn bizge esep beretin, óte obektivti bolatyn. Al qazir ministrliktegi sheneýnikter bizdiń jumysty túsinbeidi. Aqshaǵa ózderi ielik etkisi keledi. Mine, sonyń saldarynan qanshama qiyndyq týyp otyr. Eń soraqysy sol, endi olar bizdiń oi-ideiamyzdy shetelge ekspertizaǵa jiberýdi shyǵardy. Búkil ishki syrymyzdy, oiymyzdyń bárin ashyq-shashyq bere salady.
– Nege? Buǵan jol berip otyrǵanymyzdy qalai túsinýge bolady?
– Buryn sheteldikter ár institýt nemen ainalysatynyn bilý úshin arnaiy shpiondar jiberse, qazir ózimiz-aq aparyp beremiz. Nege ekenin surasaq, jaýaby mynaý. «Bizdiń sarapshylar obektivti sheshim shyǵara almaidy» eken. Al shyn máninde, eńbekke obektivti baǵa berý múmkin emes. Ol meniń kóńil-kúiime, bilimime, túsinýime bailanysty. Kez kelgen jumysqa «óte jaqsy» nemese «túkke jaramaidy» dep retsenziia berýim múmkin. Iaǵni, adam aldyńdaǵy jumystyń jaqsy jáne jaman jaǵyn taba alady. Neni kórgisi kelse, sony kóredi ǵoi. Bir mysal aitaiyn, bir jobamyzǵa osyndai eksperttiń qoiǵan baǵasyna bailanysty, ekinshi jylǵa aqshamyzdy kesip tastady. Aitarlyqtai syny da joq. Bar syltaýy – «Sender basqa ǵylymi jumystarǵa siltemeni az jasapsyńdar» deidi. Bizdiń baǵyt boiynsha eshkim shuǵyldanbasa, qalai jasaimyz siltemeni? Ony túsindiretin adam joq. Aitty da ketti. Nemese «grafikańyz durys emes» deidi. Durys bolmaýy múmkin emes. Memlekettik standartty tekserýshilerdiń qolynan ótken joba ǵoi. Sóitedi de, 18 ball qoiady. Al 20 balǵa jetpegendikten, bólinip turǵan aqshanyń 10 paiyzyn kesip tastady. Eger 15 baldan tómen bolsa, onda 20 paiyzyn alyp qoiady. Osyndai qiturqy zańdary bar. Taǵy aitam, olardyń bergen baǵasy eshqandai da obektivti emes. Aý, ǵalymdardyń eńbegin osylai esh etýge bola ma eken?
– Sonda qundy, baǵaly ideianyń bárin shetelge ózimiz berip qoiyp otyrmyz ba?
– Baiaǵyda bir zaýytta óndiris jolǵa qoiylsa, shpiondar júredi eken. Olar zaýytqa kelip jatqan zattar men qaldyqtardy qarap, zaýyttyń ne óndiretinin, qansha kólemde óndiretinin eseptep shyǵarady eken. Al qazir eshqandai shpionnyń keregi joq. Tipten, keremet ideianyń kóbi shetelge ketip jatyr. Bizdiń eńbekti jaramsyz dep taýyp, ózderi shuǵyldanyp jatpaǵanyna kim kepil? Ideia – óte qymbat. Biraýyz sózdiń ózi búkil ǵylymdy ózgertip jiberýi múmkin. Kórdińiz be?! Bizdiń jumysymyz osylai tálkekke salynyp ketti. Al ǵylym damymasa, bolashaq qaida?
– Bul máseleni tiisti oryndarǵa jetkizdińizder me?
– Aitqanda, bizdi kim tyńdaidy? Jańa ǵana Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademiiasynyń jiynynan keldim. Álgi akademiianyń direktory Býktýkov «Sheteldik ekspertiza jasaityndarǵa 3 mln AQSh dollaryn beredi eken» dep biz bilmeitin jańalyqtyń betin ashty. Birinshiden, ideiamyzdy urlap alady, ekinshiden, taǵy qosymsha aqsha tóleimiz. Bul ne sonda? Shyn máninde, sol 3 mln dollarǵa 20 institýtty qarjylandyrýǵa bolady emes pe?!
– Bul tyǵyryqtan shyǵýdyń joly qaisy?
– Buǵan bas qatyrýdyń qajeti joq. Himiia salasyn himiia institýtyna, elektrohimiia katalizin bizdiń institýtqa, fizika salasyn fizika institýtyna berý kerek. Sheneýnik sonyń ústinen qarap otyrsyn! Keńes Odaǵyn anaý deimiz, mynaý deimiz, biraq 1950-60 jyldary ash-jalańash júrsek te ǵylym salasy jaqsy damydy. Nege? Sebebi qarajat durys bólindi. Stalin ǵalymdy, ǵylymdy óte jaqsy baǵalaǵan. Soǵys bitkennen keiingi jyldary ortańqol ǵalymnyń ailyǵy sol kezdegi oblys hatshysynyń ailyǵynan kóp bolǵan. 1950-60 jyldardaǵy jetistiktiń bári sonyń arqasy. Birde fiziolog-ǵalym I.Pavlovtyń «Revoliýtsiiany synap júrsem, qasymdaǵylardyń birazyn sottap jatyr eken. Sóitkenshe, «Stalin shaqyryp jatyr» degen habar jetti. Qorqyp barsam, ol: «Sizdiń birden-bir fiziolog-ǵalym ekenińizdi jaqsy bilemin. Búkil maqalańyzdy oqyp júrmin. Synyńyzben de, ókpeńizben de kelisemin. Bizden de qatelik ketedi. Odan da sizdiń salańyz boiynsha institýt salaiyq. Siz maǵan jobasyn jasap ákelińiz» dep bir apta ýaqyt berdi. Sosyn kishkentai joba syzyp aparyp edim: «Mynaýyńyz ne? Anaý Germaniiadaǵy, Angliiadaǵy institýt osyndai ma?», – dedi. Sodan ne kerek, qanshama gektar jer bólip, bir jylda salyp berdi» degenin estigem. Sol Stalin ár salanyń ǵalymdaryna institýt ashyp bergen. Búgin de ǵalymdardy taýyp, jaǵdaiyn jasaý kerek. Jaqsy ǵalym urlamaidy, ótirik aitpaidy, aldamaidy. Ol urlaǵan nárseni jiyrma jyldan keiin de taýyp alýǵa bolatynyn biledi. Aqyl-oiy bar adam jaman nársege barmaidy. Qazir she? Qazir bizdiń ǵylym oilaityn shamamyz joq. Árine, bizde aqsha bólinbeidi deýge de bolmaidy. Biraq bári rásýa bop ketti.
– Al siz meńgerýshilik etetin Elektrohimiialyq tehnologiialar zerthanasy ǵylymǵa qatysty nendei jańalyqtarymen qýantyp keledi?
– Oiboi, bizde jańalyq kóp. Biz elektrohimiia salasynda jańa dúnie jasap jatyrmyz. Onyń biri – óte maida ýltradisperli, nano razmerli metaldyń maida untaǵyn alý. Metaldyń maida untaǵyn alý óte qiyn. Burynǵy maida degen nárse qazir túie bolyp ketti. Ony alatyn ádis joqtyń qasy eken. Soǵan elektrohimiialyq jolmen nanorazmerli metal toktaryn alýdyń úsh jańa mehanizmin taptym. Onyń qasieti erekshe. Ony qoldanatyn jer óte kóp. Bir nárse aitaiyn. KOKP OK-niń Bas hatshysy M. Gorbachev bir sezde: «Qazir Keńes úkimetinde eki jańalyq bar. Onyń árqaisysy birneshe milliard rýbl paida ákeledi. Al bul nege qoldanylmai jatyr?» degen. Sonyń biri mystyń untaǵyna bailanysty aityldy. Jas ǵalym retinde maida untaqtardy alyp júrgen kezim. Sosyn jatpai-turmai Gorbachevqa da, patent beretin mekemelerge de hat jazdym. Shyndyǵynda, mystyń maida untaǵyn motorǵa quisa, úikelis kúshi azaiyp, jumys isteý ýaqyty bes-on ese artady. Biraz synaqtan ótkizip, bizdiń untaǵymyzdyń qajet ekenin endi dáleldegen tusta Keńes Odaǵy tarap ketti. Keiinnen untaqty Jezqazǵannyń ashyq shahtasynda jumys isteitin kóliktiń motoryna paidalanyp, eńbek kúshin arttyrǵanyn estidim. Bir jyldan keiin motoryn qarasa, jap-jańa deidi. Tipti, artyǵymen ketetin janarmaidyń mólsheri azaiyp, motordyń shýy basylady eken. Buǵan da patent aldym.
Temirtaýdaǵy «Ispat-Karmet» zaýytynda qańyltyr shyǵarady. Buryn odan «Jigýli» kóliginiń qańqasyn jasaityn. Soǵan bizdiń untaqty qoldanyp kóripti. Eki ese jumys isteitin bolypty. Biraq olar: «Sizderdikin qoldana almaimyz, biz jiyrma jylǵa moiyntirek (podshipnik) satyp alatyn sheteldik kompaniiamen kelisimshartqa otyrǵanbyz», – dep jaýap berdi. Negizinde bir moiyntirek 10-15 myń dollar turady eken. Palladii, platina degen qymbat metall bar. Sonyń bári untaq arqyly ǵana jasalady. Biz mys, platina, palladii, t.b. kóptegen qymbat metaldardyń nanorazmerli untaǵyn alýdy kórsettik. Árine, ǵylymi turǵydan dáleldengenmen, iske asyrý jaǵy toqtap tur.
Aliýminii men sý áreketteskende sýtegi alynatynyn taptym. Munyń printsipin ǵana kórsettim. Jerdiń tartylys kúshinen elektr qýatyn alý múmkin ekenin teoriialyq turǵydan dáleldep, patent aldym. Mysaly, gidroelektrstantsiiasyn alaiyq. Eshkim ot jaǵyp jatqan joq, sý býlanady, ushady, ol qaita jaýyn bolady, eridi, aǵady. Osyny bir jerge jinaqtadym. 20 metr munara salyp tekserý kerek. Eger bul másele sheshilse, kómir de, munai da, gaz da dalada qalady. Ár úidiń qasynda bir munara bolsa, sodan tok alyp otyra beredi. Temirden tok alatyn ádis taptym. Mende ǵylymi jańalyq jetedi.
– Osy ýaqytqa deiin 190 patenttiń iesi atanypsyz. Árbir ǵalym armandaityn-aq kórsetkish…
– Tek paida taba almai júrmiz ǵoi. Qaida baram? Osy jańalyqtaryma úlken eńbekpen jettim. Metaldan untaq alý baǵyty boiynsha 32 ǵylym kandidatyna, 2 ǵylym doktoryna, 7 Phd doktoryna jetekshilik ettim. Shirkin, bári júrek pen tilde sairap tur, biraq óndiriske engizý jaǵyna kelgende qol qysqa. Janyma bir menedjer kerek pe? Ózim ailyǵymdy áreń alyp otyrǵanda, ony qalai ustaimyn? Zaýyt basshylyǵyna baryp, sóileseiin deseń, báriniń qojaiyny sheteldikter. Al olar jolatpaidy da.
Taǵy bir jańalyǵym – ainymaly tokpen zattardy alý. Bizde ainymaly tok óte arzan. Al himiialyq protsestiń kóbi turaqty tokpen júredi. Maǵan deiin ainymaly tokpen reaktsiia júrmeidi dep kelgen. Qalaýyn tapsa, ainymaly tokpen, tipti turaqty tokpen júrmeitin protsesterdi júrgizýge bolady eken. Ózim Qazaqstanda «ainymaly tok elektrohimiiasy» degen ǵylymnyń jańa salasyn ashyp kele jatqan siiaqtymyn. Qazaqstanda men ǵana ainalysamyn. Orystyń kóptegen ǵalymdary «Durys emes, bul múmkin emes» dep talai jazǵan. Dese de, elimizde ainymaly tok elektrohimiiasy degen jańa baǵyt ashyldy. Osy baǵyt boiynsha onnan astam kandidattyq dissertatsiia qorǵaldy. Sosyn titan degen metall bar. Óte qatty metall. 1800 gradýsta ǵana balqidy. Bir jeri jaramai qalsa, ári qarai óńdeý qiyn. Al ony erite alsaq, qosyndysy keremet. Ainymaly tokpen titandy qant siiaqty erittim. Maǵan deiin eshkim erite almapty. Áýelgide óte maida untaq alǵanda akademik A.Jarmenov: «Elektroliz ádisimen sýǵa batpaityn óte maida mys untaǵyn alǵan dúniejúzindegi alǵashqy adam, ol professor Á.Baeshov» dese, al titanǵa tánti bolǵan evrei ǵalymy Mark Zalmanovich Ýgorets: «Ábdýáli, sen tabiǵattyń ádeiilep jaratqan eń qatty, eń myqty jáne erimeitin metaly titandy fýndamentaldy zertteýler negizinde tas-talqanyn shyǵaryp, qant siiaqty eritý amaldaryn taptyń, bul seniń adal terińdi tógip, tapqyr tájiribeler nátijesinde jetken jemisterińniń biri. Seni «ǵylymmen shuǵyldansyn» dep Qudaidyń ádeiilep jaratqan adamdarynyń biri dep esepteimin» dep baǵa bergen edi.
– Ekologiia salasyn da zerttedińiz. Elimizdiń keibir aimaqtarynyń jaǵdaiy kóńil qýantarlyq emes. Ekologiialyq tepe-teńdik týraly az sóz bolǵan joq. Biraq…
– Tepe-teńdikke qarap jatqan eshkim joq, ol óte joǵary shekte buzylǵan. Óndiris oryndary qaldyqtardy sýǵa aǵyzyp, qorshaǵan ortany lastap jatyr. Sheteldikter quramynda kúkirtsýtek bar gazdardy ziiandyǵyna qaramastan aýada jaǵyp jiberip, atmosferany lastaýda. «Baiqońyrdan» ushqan zymyrandar apatqa ushyraǵan saiyn jerimizge 400-600 tonnadai geptil tógiledi eken. Geptil degen óte ýly zat. Ol topyraqqa sińdi, aýaǵa shashyldy. Onyń zardabyn qalai tartyp jatqanymyzdy bylai aitar edim. Eger qurbaqany ystyq sýǵa salyp jiberseńiz, birden sekirip shyǵýǵa tyrysady. Shyǵyp ketýi de múmkin. Al sol qurbaqany bólme temperatýrasyndaǵy sýǵa salyp, sýdy jailap, birtindep qyzdyra berseńiz, onyń denesi de birtindep temperatýraǵa beiimdele beredi. Sýdyń temperatýrasy 1000-qa jetkende pisip óledi. Sol siiaqty adamnyń da aǵzasy ekologiialyq apattyń saldarlaryna úirene beredi, biraq biraz ýaqyttan keiin solardyń áserinen ýaqyty jetpei tirshiligin toqtatady.
– Iship otyrǵan aýyzsý da, jutyp otyrǵan aýa da taza emes deisiz. Osy baǵytta da ǵylymi jańalyǵyńyz bar siiaqty…
– Mysaly, sý tazalaýda himiialyq reaktiv – koagýliant degen qoldanylady. Siz sýdy qansha súzseńiz de, tazarmaidy. Al oǵan koagýliantty qosyp jiberseńiz, móldir bop shyǵa keledi. Ol – aliýminii men temirdiń tuzy. Osyny biz ainymaly tok arqyly alamyz. Bilýimshe, muny elimiz Reseiden, Qytaidan qymbat baǵaǵa satyp alyp jatyr. Bizge jaǵdai jasasa, búkil Qazaqstanǵa jetetin koagýliant óndirer edik. Negizi ainymaly tok arqyly kóp zatty ońai alýǵa bolady. Nátijesinde basqa zańdylyqtar paida bolady. Ǵylymi jańalyq degen osy. Birinen soń biri shyǵady. Biz erimeitin anodty da erittik. Endi osyǵan patentti Amerikadan da alýym úshin 3 myń dollar kerek eken. Ol aqshany kim beredi?
Qazaqstan munaiynyń sapasy nashar. Quramynda kúkirt, parafin kóp. Munaidy óńdegende kúkirtti bólip alady. Qazir Aqtaý, Atyraý jaqta kúkirtten úlken taý paida boldy. Buryn kúkirtti ádeiilep alsa, qazir bul qosymsha ónim. Onyń ziiany kóp. Sol Aqtaý, Atyraý aýyldarynda ár kósheden jylyna bir adam asylyp óledi eken. Qazir basshylar sol kúkirtti ne isterin bilmei dal. Jalpy, kúkirttiń ózi reaktsiiaǵa túse qoimaityn element. Onyń da amalyn tabýǵa bolady. Ádette 50 paiyz kúkirt, 50 paiyz grafit bolsa, osynyń quramyndaǵy kúkirt metall siiaqty toqpen reaktsiiaǵa túse beredi. Eger tok ótkizetin kompozitsiia quramyndaǵy kúkirtti siltili ortada katodty poliarizatsiialaityn bolsaq, natrii sýlfidi túziledi. Keiingi qosylys – tústi metaldar rýdasyn flotatsiia arqyly baiytý kezinde qoldanylatyn eń qajetti flotoreagentterdiń biri. Respýblika jylyna pálenbai myń tonna flotoreagentti natrii sýlfidin Qytaidan, Reseiden satyp alady. Ol elge jetkenshe qasietin joǵaltyp alady. Bul da bizde daiyn edi. Bul ǵylymi jumys boiynsha on shaqty patent aldyq. Kezinde AQSh-tyń qoǵam qairatkeri Hillari Klinton eń jaqsy tehnologiiaǵa baiqaý jariialady. Ǵylymi jańalyqtyń qyr-syryn, siqyryn aityp, biz 20 myń dollar alǵanymyzǵa máz boldyq. Olar negizinde ideia urlap alýǵa kelgen ǵoi. Sebebi Amerikadan alǵan patentimiz joq. Óndiristerine engizse de eshteńe istei almaimyz. Osy grant búkil Orta Aziia boiynsha 8 ǵalymǵa berildi.
Taǵy bir jumysqa toqtalmasam bolmas. Himiiada zattar kóp, reaktsiia júrý kerek, biraq júrmeidi. Ońai totyqsyzdaný kerek, biraq totyqsyzdanbaidy. Sonyń amalyn taptym. «Qalaýyn tapsań qar janar» demekshi, aqyry reaktsiiany júrgizdim. Ustazym Evnei Bóketov: «Kitapta reaktsiia júrmeidi delingen, sen shatastyryp otyrsyń-aý» dep shyj-byj bolady. Ile-shala dáleldep berip em, máz bolǵany esimde. Dissertatsiiamdy qorǵaiyn dep júrgende, ol kisi aiaq astynan qaitys boldy. Leningradqa, ǵalym Tatiana Naýmovnaǵa baryp, bárin aityp berip em: «Sen ádemi túsindiresiń, biraq senbeimin» dedi. Onda sizge úsh aidan soń kelip, dáleldeimin dedim. Keiin barsam, sol týraly dáris ótip jatyr eken. Meni kórip, qýanyp ketti. Sóitsem, meniń shyryldap júrgen eńbegimdi eskerip, reaktsiiany tekserip kóripti. Sodan ǵalym: «Bul reaktsiiany ákem 50 jyl júrmeidi degen, men 30 jyl solai dep keldim. Bul jumysyń bizdi tańqaldyrdy» degeni bar.
– Bir kezderi kólik jaryǵyn kózge túsirmeitin joba jasap edińiz ǵoi. Ol da aiaqsyz qaldy ma?
– 2003 jyly jol apatyna tústim. Túnde kólikter alys jáne jaqynǵa túsiretin jaryǵyn jaǵyp júredi. Keibir júrgizýshiler qarsy aldyndaǵy kólikke alysqa túsiretin jaryǵyn baqshityp óte shyǵady. Osynyń kesirinen bir túnde talai adam qaitys bolady eken. Al sony kózge kórsetpeitin ǵylymi joba jasadym. Kele jatsańyz, kóliktiń jaryǵy sizge jetpeidi. Óship turǵan siiaqty. Áýeli adamzattyń qamyn oilaý kerek qoi. Mine, sony Astanaǵa baryp kórseteiin desem, issaparǵa aqsha bólinbeidi.
– Búginde damyǵan eldiń bári kún sáýlesinen tok alatyn jaǵdaiǵa jetti. Bul másele boiynsha ne aitasyz?
– Kúnnen qanshama energiia alýǵa bolady. Túrkiiada ár úidiń tóbesinde kún sáýlesinen tok alatyn qurylǵy bar. Biz jyly sýdy tok qosyp alamyz. Fotoeffekt degen kún sáýlesinen tok alatyn ádis bar. Onyń da kemistikteri kóp ári qymbat. Al ózim elektrohimiialyq ádispen jylýdan tikelei tok alý ádisin taptym. Bul fizikadaǵy termobýdan úsh ese tiimdi. Jylý tikelei tokqa ótip ketedi. Úsh jyl qatarynan 6 mln teńge alyp keldik. Al Qytaida, Amerikada energiiany jańalandyrýǵa trillion dollar bólinse, Qazaqstanda jylyna 80 mln dollar beriledi deidi. Demek, energetika máselesin sheshýde jylýdan tok alýdy printsipti túrde sheship qoidyq. Ony ári qarai júzege asyrý taǵy da qarjyǵa tirelip tur.
Qazir Atyraý, Shymkent, Pavlodardyń munai óńdeý zaýyttarynan qaldyq retinde sasyq sý shyǵady. Úsh jyldan beri ony tazalaý ádisin engizdik. Túiirshikti elektrodty paidalaný arqyly tazalap kórdik. Álgi zaýyttarda byltyr óndiristik synaq ótkizdik. Atyraý 15 mln teńge aqsha bóldi, al Shymkent óndiriske engizemiz degen edi, tym-tyrys. Maqtanǵanym emes, bizdiń kishkentai zerthana úsh-tórt institýttyń jumysyn atqaryp otyr. Al, ailyǵymyz túk emes. Negizgi ailyǵym – 83 myń teńge, doktorlyqqa qosymsha 20 myń tóleidi.
– Siz ǵylymǵa talantty, jas mamandardyń aýadai qajettigin aityp kelesiz. Shyn máninde, ǵalymdardyń ortasha jasy – 65-te eken. Tipti, «ǵalymdar qartaiyp ketti» degen dabyl pikirdi jii estimiz. Al jastar 20-30 myń jalaqyǵa jumys istegisi kelmeidi. Qaitpek kerek?
– Jastardyń ailyǵy óte az. Tipti, keibiri 12 myń teńge alady. Arasynda óte bilimdi jastar bar. Basqa salaǵa ketkisi-aq keledi. Ishiń ýdai ashidy. Ketip te jatqandary bar shyǵar, kim bilsin?! Biraq biz: «Bári jaqsy bolady. Elimiz ǵylymǵa kóńil bólip jatyr» dep jibergimiz kelmeidi. Al negizinde ǵalym qartaimaidy, kerisinshe pisedi. Biz bar bilgenimizdi jastarǵa úiretkimiz keledi. Keibiri ǵylym jolyna adasyp keledi, endi biri osy salanyń naǵyz mamany bolýǵa laiyq. Kemshiligin birden baiqap, túzetip otyrýǵa tyrysamyn. Ǵylymǵa jastardy tartý kerek. Úkimettiń saiasaty osyǵan qarsy siiaqty. Oilańyzshy, joǵary bilimi bar adam aqymaq bolmasa, 30 myń teńge beretin mekemege jumysqa ornalasa ma? Álde, 300 myń teńge beretin kommertsiialyq mekemege me? Kim keledi bizge? Ári ketse, 60 myń teńge alady. Ol tamaq ishpei me, kiim kimei me? Otbasy quryp, bala asyramai ma? Ǵylymǵa keletin jastardyń deni óz bilimi men biligine sengen qarapaiym otbasynyń balasy. Onyń ishinde jańa tehnologiiaǵa bailanysty jańalyq ashyp, sony qorǵap, dáleldep, jalaqysy kóp jerge aýysyp jatqandary da barshylyq. Ǵylymdy tehnologiiaǵa negizdep jumys isteýge qabiletti qazirgi ǵalymdardyń jasy 60-70 aralyǵynda. Al jastar men aqsaqaldar arasynda bailanys úzilgen. Shákirt degen ustazynyń qasynda júrýi kerek. Midy basqa adamǵa quiyp berýge bolmaidy, biraq ony kúndelikti áńgimelesý, sóilesý, aqyldasý arqyly qalyptastyrýǵa bolady. Ǵylymdy ustaz arqyly igerý ońai. Bárine ishtei qynjylam ǵoi. Biraq qaidam, ǵylymmen bir kún shuǵyldanbasam, ómir súre almaityn siiaqtymyn. Qudai ómirge qaita keltirse de, osy joldy tańdar edim.
– Ózińiz aitpaqshy, «Naǵyz ǵalym balǵa, shegemen-aq úlken sarai salady» deisiz ǵoi…
– Dál solai. Qarapaiym otbasynda tárbielenip, shetelde oqymasam da, ǵylymi jańalyq ashýda aldyma qara salmadym. Keiingi jastarǵa teoriialyq turǵydan túsinikti bolý úshin 1300-dei ǵylymi maqala jazdym. Oqý quralym da jetkilikti. Qazaq tilinde 20-dan astam kitabym jaryq kórdi. Áli iske aspaǵan jobalarym kóp. Maqsatym – energiianyń arzan jolyn alý. Adamzatqa umytpaityndai mura qaldyrý. Jerdiń tartylys zańynan energiia alýǵa bolady, tipti, sýdy jaǵýǵa da bolatynyn taptym. Ár nárseniń amaly bar. Energiianyń kózin sýdan alsańyz, sý taýsylmaidy. Bul kezde qaita sý túziledi. Mine, tańnyń atysynan kúnniń batysyna deiin oilaitynym ǵylymi jobalar. Kezinde talai usynys tústi. Biraq ǵylymnan ketpedim. Eger shetelge barsam, osy patentterimmen-aq shalqyp ómir súrýge bolady eken (kúledi).
– «Bóketov-Baeshov» juldyzy degen atqa laiyq eńbekterińiz de halyq esinde. Qazir ustazyńyz jaily eńbek jazyp jatyr ekensiz…
– Bóketovtyń shákirti bolǵanymdy maqtan tutamyn. Ol kisi meni balasyndai jaqsy kórdi. Ákemdei qadirli, bilimdi, bilikti kisi bolatyn. Kózi tirisinde aspiranty – meniń jobalarymdy qýana qarsy aldy. Fosfor shlamynyń sýspenziiasyn anod keńistiginde óńdeý arqyly fosfat qosylystaryn jáne mys, nikel, kobalt fosfidterin sintezdeýdiń alǵashqy elektrohimiialyq tehnologiiasyn usyndyq. Nátijesinde elementti fosfor men mys iondarynyń árekettesý reaktsiiasy negizinde fosfor shlamyndaǵy fosfordyń mólsherin anyqtaýdyń jańa ádisi tabyldy. Oǵan «Bóketov-Baeshov» ádisi dep aidar taǵyldy. Bizdiń analiz boiynsha júz ádis jasaýǵa bolady eken. Búginde ustazym haqynda kitap jazyp jatqanym ras. Ustaz ben shákirttiń qarym-qatynasy, syilastyǵy, dostyǵy, adaldyǵy, bári-bári osy eńbekte qamtylmaqshy. Mine, 70 jasqa da aiaq bastym, bárine úlgerýim kerek. Ol kisiniń janynda júrý, aqylyn tyńdaý kóp qozǵaý saldy. Maǵan «basqasha kózqarasta qaraisyń. Standartty oilamaisyń» dep tánti bolyp ótti. Ózimniń oryndaýymdaǵy «Ustazǵa» degen kúiim Bóketovke arnalǵan.
– Sizdiń ónerden de quralaqan emes ekenińizdi bilemiz…
– Negizi ǵalym adam jan-jaqty ǵoi. Mendeleevtiń shuǵyldanbaǵan nársesi joq. Lomonosov óleń jazyp qana qoimai, orys grammatikasymen, fizikamen, himiiamen shuǵyldanǵan. Kishkentai kezimde eńbekke, tehnikaǵa, mýzykaǵa áýes boldym. Radiony ózim jóndeitinmin. Ózim áýesqoi kompozitormyn. Mýzykada baian, dombyra klasynda oqydym. Dosym Súleev, Seidolla Báiterekov úsheýmiz baian klasynda birge oqydyq. Gimnastikany da jaqsy meńgerdim. 1996 jyly «Iasaýi tolǵaýy» atty kúiler jinaǵym jaryq kórdi. Oǵan «Iasaýi tolǵaýy», «Túrkistan», «Turan», «Repressiia», «Ustaz», t.b. kúilerim endi. Al «Gúl arý», «Ómirimniń juldyzy», «Ómir – óleń», «Túrkistan jastarynyń valsi» óleńderim elimizdiń ońtústik óńirinde jii aitylyp júr.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Dinara MYŃJASARQYZY
Derekkózi: turkystan.kz
