Biotehnologiialyq maqtanyń bolashaǵy bar ma?
– Ibadýlla Izatýllauly, maqtanyń biotehnologiiasy boiynsha Halyqaralyq konferentsiiaǵa qatysyp keldińiz. Bul bizdiń elimizde maqta sharýashylyǵynda biotehnologiiany qoldanýǵa daiyndalyp jatyr degendi bildire me?
– Sońǵy kezderde elimizde aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń genetikalyq modifikatsiialanǵan sorttaryn egý týraly usynystar aitylyp júr. Birden aitaiyn, men Bt-maqtany óndiriske endirý týraly úgittep otyrǵanym joq, tek álemdegi maqta salasyndaǵy Bt qoldaný týraly jaǵdaidy aitpaqpyn.
Búgingi tańda álemniń maqta ósirýshi 70 eliniń ishinde jetekshi óndirýshi elder genetikalyq modifikatsiia jolymen alynǵan maqta (ári qarai Bt-maqta) sorttaryn ǵana ósiredi. Vt-maqta álemdegi jalpy maqta alqabynyń 68 paiyzynan astamyn alyp jatyr. Álemdik maqta sharýashylyǵynda Vt-maqtany Argentina, Avstraliia, Qytai, Kolýmbiia, Úndistan, Indoneziia, Meksika, AQSh jáne Ońtústik Afrika Respýblikasy elderi ósiredi. Maqta talshyǵynyń dúniejúzilik kóleminiń 73 paiyzy osy elderdiń úlesine týra keledi. Osy kórsetkishterdiń ózi, sóz joq, jaǵdaidy tolyq aiqyndap otyr.
Konferentsiiada maqta óndirisi, saýdasy men qaita óńdeý isimen ainalysatyn álemniń otyzdan astam eliniń ókilderi qatysty. Ol jerde genetikalyq modifikatsiialanǵan maqta jáne basqa da aýylsharýashylyq daqyldar óndirisin damytý jaǵdaiy men bolashaǵy sóz boldy. Men Pákistan, Braziliia, Úndistan, Qytai jáne AQSh ókilderimen suhbattastym. Suhbattan keiin bizdiń elge de biotehnologiiany maqtashylyq salasynda zertteý qajet ekendigine kózim jetti.
Biz Vt-maqta ósirýmen ainalyspaǵan, tek maqta ósirýshi el qataryna kiremiz. Bul tizimge bizden basqa Afrika kontinentiniń Ońtústik Afrika Respýblikasynan basqa barlyq elderi, sondai-aq Ortalyq Aziianyń Ózbekstan, Túrikmenstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan respýblikalary kiredi. Ótken ǵasyrdyń 90 jyldarynyń ortasynan bastap, maqta qozasy genetikalyq modifikatsiialanǵan jetekshi daqylǵa ainaldy. Al maqta biotehnologiiasy salanyń álemdegi búkil tarihynda eń joǵary deńgeige jetken.
– Demek, Vt – aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirip-baptaýdyń tez taraityn tehnologiiasy ma?
– Jer sharynyń ońtústiginde, ásirese ekvator beldeýindegi maqta óndirýshi elderde ziiankesterdiń joǵary dárejede damýy keibir jyldary 75-80 paiyzǵa deiin ónimge ziianyn keltire otyryp, himikattardy (pestitsidter) bir jylda 25-30 retke deiin qoldanýǵa týra keldi. Pestitsidterdi kóp mólsherde qoldaný aýanyń buzylýyna jáne ekologiialyq problemanyń artýyna, adamzat densaýlyǵynyń nasharlaýyna ákelip soqtyrdy. Ziiankesterdiń shashylǵan pestitsidterge immýnitetteri paida bolyp, olardyń ónimge keltiretin ziiany báseńdemedi.
Atalǵan problemalardy sheshý maqsatynda maqtanyń genin ózgertip, kósek qurty jáne basqa kemirýshi ziiankester ósimdiktiń olar úshin jaǵymsyz iisine shydai almai, egistikke jaqyndamaityn jaǵdai jasalady. Geni ózgergen Vt-maqta gerbitsidterge tózimdi jáne ziiankesterge qarsy immýniteti bolady.
2006-2015 jyldar aýylsharýashylyq daqyldarynyń biotehnologiiasyn kommertsiialaý onjyldyǵynyń basy bolatyn. Ótken on jylda aýyl sharýashylyǵynda biotehnologiiany qoldaný salasy úzdiksiz ósip otyrdy. Aýyl sharýashylyǵynda
Vt qoldanýdyń ósý qarqyny 1996 jyly 12 million gektardan 2006 jyly 102 millionǵa jetti. Vt-aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirýshi sharýalar sany on million adamnan asty, on jylda egistik alqaptar kólemi alpys ese artty. AQSh-ta Vt-aýylsharýashylyq daqyldarynyń negizgi óndirýshileri soia jáne maqta biotehnologiiasyn qoldaný 80 paiyzdy qurady. Sondai-aq 2006 jyly Úndistan álem boiynsha eń kóp mólsherde maqta óndirdi, munda biotehnologiia qoldanǵan maqta alqaptary artýynyń eń joǵary deńgeii tirkeldi – 3,8 million gektar.
– Bizdegi dástúrli jolmen ósirip-baptalatyn sorttardan Vt-maqtanyń qandai artyqshylyqtary bar?
– Shyǵarylǵan Vt-maqta sorttarynyń ziiankesterge qarsy immýniteti men gerbitsidterge tózimdiliginiń mańyzy orasan zor. Táýelsiz áser etýshi eki Vt genine ie alǵashqy sorttar AQSh-ta jáne Avstraliiada on tórt jyl buryn paida boldy. Bul eki gendi Vt sorttarynyń ónimdiligi jáne talshyq sozylǵyshtyǵy joǵary. Sonymen birge táýelsiz zertteýler Qytai, Ońtústik Afrika Respýblikasy jáne Úndistanda milliondaǵan sharýalardyń Vt-maqta ósirip-baptaý nátijesinde áleýmettik-ekonomikalyq jáne ekologiialyq, sondai-aq densaýlyqty qorǵaýda birshama artyqshylyqtarǵa ie bolǵanyn kórsetedi. Osyndai artyqshylyqtar Vt-maqta óndiriske endirilse, Ońtústik Qazaqstan oblysynda da júzege asyrylýy múmkin.
Búgingi tańda Vt-maqtanyń birden-bir artyqshylyǵy ziiankesterge qarsy immýniteti men gerbitsidterge tózimdiligi bolǵanymen, ozyq biotehnologiialardy qoldana otyryp, agronomiialyq qyzmetine, túrli qolaisyz jaǵdailarǵa tózimdiligine, talshyq sapasy men ónimdiligine tikelei áser etetin basqa da qasietteri kóptep ázirlenýde. Ziiankesterge qarsy turý qabileti men gerbitsidterge tózimdiliginen basqa biotehnologiia aýrýlarǵa qarsy kúresýde jáne nematodtarǵa nemese túrli ekologiialyq qolaisyz jaǵdailarǵa (ystyq, sýyq, qurǵaqshylyq) tózimdiligin arttyrýda qoldanylady. Nátijesinde, ónimdilikti arttyrý múmkindigi artady. Sondai-aq biotehnologiia maqta talshyǵynyń uzyndyǵyna, túsine jáne myqtylyǵyna áser etý jolymen talshyq sapasyn modifikatsiialaýda qoldanylady. Bul – toqyma ónerkásibi úshin asa mańyzdy.
– Biotehnologiia jaiynda tek jaqsy pikir aitýǵa bola ma, álde áli de tolyq zerttelgen joq pa?
– Kez kelgen jańa tehnologiia siiaqty, Vt-maqtanyń da paidaly tustarymen qatar ziiany bolýy da múmkin. Tehnologiia jaiynda barlyǵyn aldyn ala bilý múmkin emes. Uzaq merzimnen keiin paida bolatyn zardaptaryn aldyn ala dál boljai almaimyz. Vt-maqtany qabyldaýdyń negizgi talaptary – táýekeldi baǵalaýdyń ǵylymi negizdelgen jáne qolaily ádisterin tabý. Onda adam densaýlyǵyna jáne qorshaǵan ortaǵa ziiany qarastyrylyp, sondai-aq artyqshylyqtarymen salystyrylady. Muqiiat júrgizilgen baǵalaýlar nátijesinde Vt-maqta sorttarynyń nemese odan alynatyn ónimderdiń adam densaýlyǵyna ziiandylyǵy anyqtalmaǵan, densaýlyq saqtaý halyqaralyq uiymdary jaǵynan ondai málimet bolmaǵan.
Vt-maqta ósirip-baptaýshy elderdiń tájiribesi, onyń ekonomikalyq-áleýmettik jáne ekologiialyq eleýli artyqshylyqtaryn kórsetedi. Eger Vt-maqtany kádimgi sorttarmen salystyratyn bolsaq, onda pestitsidterdi qoldanbaitynyna, sonymen birge iri nemese usaq sharýashylyqtarda bolsyn, ortasha tabys kóleminiń edáýir joǵary ekenin kórýge bolady.
Maqta sharýashylyǵy damyǵan memleketterde áleýmettik-ekonomikalyq kórsetkishter sanynyń artýy Vt-maqtanyń sharýalar tabysynyń eselep artýyna jáne jalpy qoǵamǵa edáýir paida ákelýine yqpal etedi degen pikirdiń dáleli bolady.
– Mamandandyrylǵan maqta sharýashylyǵy ǴZI jetekshisi retinde maqta biotehnologiiasyn ázirleý jáne qoldaný máselesi boiynsha árbir memlekette qalai sheshim qabyldanýy kerektigine pikirińiz qandai?
– Vt-maqta nemese ozyq biotehnologiianyń basqa ónimderin qoldanýǵa qatysty ár memleket basqa elderdiń filosofiialyq, ideologiialyq ne ekonomikalyq qysymynsyz, ózdiginshe, ózine yńǵaily, keleshekke ziiansyz sheshim qabyldaýy tiis. Vt-maqta sorttaryna erkin qoljetimdilik, ashyq ári tiimdi retteý protsesiniń komponentterimen qamtamasyz etý úshin, iaǵni Vt-daqyldaryn kásibi óndirý jáne jetkizý, sharýalar men qoldaý qurylymyn oqytý, ońtaily iskerlik orta qalyptastyrýdy talap etedi, asyǵys sheshim qabyldaý múmkin emes.
Ǵylymi negizdelgen, aiqyn, dál, mobildi jáne Qazaqstannyń maqta ósiriletin ońtústik aimaǵynyń ekojúiesimen úilesken memlekettik retteý baǵdarlamasyn ázirleý qajet. Vt-maqta sorttaryndaǵy jergilikti jer jaǵdaiynda erekshelengen eń jaqsy tehnologiiany synaqtaý jáne anyqtaý boiynsha keń aýqymdy ǵylymi zertteýler júrgizilýi tiis. Aldymen sharýalardy oqytyp, jańa tehnologiiany qoldanýda onyń paidasy ne ziiany bar ekenin anyqtaýǵa qolushyn beretin tehnikalyq-nasihattaýshy toptar qurý kerek.
Innovatsiialyq ozyq tehnologiialardy óndiriske endire otyryp, Dúniejúzilik saýda uiymynyń múshesi retinde maqta salasy boiynsha basqa eldermen básekeles bolyp jeńiske jetýimiz múmkin.
– Áńgimeńizge raqmet.
Suqbattasqan Gúlnar JUMABAIQYZY
Derekkózi: aikyn.kz
