Órisi keńeigen alań
Sharaǵa «Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» AQ-y prezidenti Ádil Ybyraev, «Tehnologiialyq damý jónindegi Ulttyq agenttik» AQ basqarýshy direktory Saiabek Qanahin, «Tabys» venchýrlik táýekel investitsiialyq qory» AQ prezidenti Oljas Syzdyqov, Eýraziialyq Odaqtyń ǵylymi zertteýler men innovatsiialar boiynsha «Kókjiek-2020» baǵdarlamasynyń ulttyq úilestirýshisi Kamila Maǵzieva qatysty. Qazirgi tańda ǵylymi-zertteý jumystaryn kommertsiialandyrý mańyzdy baǵyttardyń birine ainalyp otyrǵany belgili. Jalpy ǵylym men óndiristiń arasyndaǵy bailanysty keńeitý Úkimettiń aldynda turǵan mańyzdy jumystardyń biri ekeni daýsyz. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń naqty 100 qadamynda da ǵylymdy kommertsiialandyrý isine airyqsha kóńil bólingeni belgili. Osy rette «Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» biznes pen ǵylymnyń arasyndaǵy bailanysty tereńdetý isine birinshi bolyp óz úlesin qosyp otyr. Ekinshi ret uiymdastyrylǵan bul shara aýqymy keńeie túskenin baiqadyq. Bul ǵylymi jobasyna áleýetti investor izdegen Ózbekstan men Qyrǵyzstannan ǵalymdar qatysyp, ózderiniń jobalary jaiynda kásipkerler qaýymyna egjei-tegjeili baiandap berdi. Óz kezeginde aitýly basqosýdy uiymdastyrýshy «UǴTAO» AQ Ǵylymi-tehnikalyq qyzmetti júieleý jáne qorytyndylardy baǵalaý departamentiniń direktory Rýslan Janǵazy myrza jiynǵa Polsha men Ońtústik Koreiadan áleýetti investorlar arnaiy kelip qatysqanyn alǵa tartty. Sondai-aq ol aldaǵy ýaqytta ǵalymdar men investorlardyń basyn qosatyn bul sharanyń aýmaǵyn keńeite túsetindigin málimdedi.
[caption id="attachment_10801" align="alignleft" width="257"]
Dialog alańy startaptardyń ǵylymi-tehnikalyq jobalaryna qarjy kózderin tartý, innovatsiialyq saladaǵy sýbektiler arasynda kelisimshart jasalýyna yqpal etýdi kózdeidi. Qatysýshy taraptar basqosýda iskerlik ortanyń, injenerlik jáne ǵylym-bilim salasynyń, ǵylymi-zertteý nátijelerin kommertsiialandyrý máselelerin jan-jaqty talqylady. Aita keteiik, dialog alańynyń birinshi otyrysy aǵymdaǵy jyldyń 18 naýryzynda ótken bolatyn.
Ekinshi Dialog alańynyń qatysýshylary perspektivalyq ǵylymi-tehnikalyq zerttemelerdi jalpy qoǵam men ekonomikany damytýdaǵy ǵylym men biznes arasyndaǵy áriptestik bailanystyń formalary men ádisteri máselelerin taldady. Innovatsiialyq jobany kommertsializatsiialaý, jańa zerttemelerdi naryqta kádege jaratý jáne tutynýshy úshin kúres kózqarastary turǵysynan qaralyp, naqtyly anyqtalǵan shekteýler men ózekti máseleleri sóz boldy. Mashina jasaý, farmatsevtika, agrosektor, meditsina, IT-tehnologiia, biotehnologiia, himiia ónerkásibi, munai óndirý, energetika jáne taý-ken isi salalaryndaǵy jobalar tanystyryldy.
Sút óndirisi órkendeitin joba
Qazaqstanda jylyna 860 myń tonna sút ónimderi tutynylsa, onyń 85%-y óz ónimderimiz. Osy sútten irimshik men súzbe jasaýǵa 43,5 myń tonna sút paidalanylady. Qazirgi tańda elimizde sút ónimderin óndiretin otandyq óndirýshilerdiń qatary jyl ótken saiyn kóbeiip, sáikesinshe, olarǵa degen suranys artyp keledi. «UǴTAO» AQ-y uiymdastyrǵan sharada professor, tehnika ǵylymdarynyń doktory Tamara Týltabaevanyń ósimdik qosymshalaryn paidalana otyryp quramdy irimshik óndirý ádisin usyndy. Semei qalasyndaǵy Qazaq qaita óńdeý jáne tamaq ónerkásibi ǵylymi-zertteý institýty mamandary jasaǵan jobanyń artyqshylyqtary kóp. Mysaly, quramdy irimshik aǵzany aqýyz mólsherimen tolyqqandy qamtamasyz etedi. Sonymen qatar quramdy irimshiktiń taǵamdyq jáne biologiialyq qundylyǵy joǵary, osy tehnologiia nátijesinde taǵam ónimderiniń assortimenti de arta túspeýge bolady eken.
Ártúrli quramdy ónimdi alý tehnologiiasynyń nátijesinde belgili fiziologiialyq-biologiialyq baǵyttaǵy artyqshylyqtar bar. Máselen, sút shikizaty men onyń komponentteri mai, aqýyz jáne aqýyz irkiti resýrstardy saqtaýǵa baǵyttalǵan. Quramyndaǵy ósimdik qosymshalarynyń arqasynda irimshikter joǵary biologiialyq qundylyqqa ie bolady. Jańa tehnologiiamen óndiriletin ónimniń naryqta básekelesteri de joq emes. Mysaly, Agrotecnica kompaniiasy dástúrli jáne tabiǵi sapaly sortty irimshikterdi Reseimen salystyrǵanda áldeqaida tómen baǵamen usynyp, sanitarlyq talaptardy qatań saqtaidy. Biraq kemshiligi – ártúrli turaqtandyrǵyshtardy qoldanyp, qurǵaq sútti paidalanady. Ýkraindyq «TM Piriatin» óndirýshileri de tabiǵi sútten irimshikterdiń san alýan túrlerin óndiredi. Biraq tasymaldaý barysynda sapa kórsetkishteri buzylatyn bolsa kerek. Al biz sóz etip otyrǵan otandyq tehnologiia óndiriske engizilse, tutynýshy ónimdi arzan baǵaǵa satyp alady. Ónim quramynda jartylai fabrikat jáne ózge de qosymshalar múlde bolmaidy. Sonymen qatar bul jobany shikizatty 100% qoldanatyn qaldyqsyz tehnologiianyń qataryna jatqyzýǵa bolady. Ónim 7-ǵa apta deiin jaramdy bolady. Bul ózge básekeles ónimdermen salystyrǵanda áldeqaida uzaǵyraq. Eger joba óndiriske engizilse, halyqtyń sapaly sút ónimderine degen senimi artyp, suranys kóbeie túspek.
Ken óndirýdiń tiimdi tehnologiiasy
[caption id="attachment_10803" align="alignleft" width="391"]
E.A.Bóketov atyndaǵy QarMÝ janyndaǵy «Zertteýdiń fizika-himiialyq ádisteri» injenerlik baǵytyndaǵy zerthana ǵalymdary jasaǵan Taý-ken jáne metallýrgiia óndirisinde metaldardy negizi az kenderden, qaldyqtardan gidroimpýlsti qýat energiiasynyń kómegimen alý jobasy investorlardy qatty qyzyqtyrdy. Óitkeni búginde metall kenderin óndirý men qaita jasaý ártúrli agregattyq jaǵdaidaǵy úlken qaldyqtardyń bólinýimen sipattalýda. Milliardtaǵan tonna metall kenderi birneshe óńdeýden ótedi. Taý-ken jáne metallýrgiia óndirisinde qaita óńdeý nysanyna qoqys, untaq, shaiylǵan sý jáne ózge de qaldyqtar kóptep shyǵatyny belgili. Al osylardan jinaqtalǵan taý-ken qaldyqtary ǵalamsharymyzdaǵy ekologiialyq jaǵdaidy nasharlatýda. Jylyna elimizde taý-ken óndirisi men ken oryndaryn qaita óńdeýden qalatyn qaldyqtardyń 234 700 tonnany quraidy eken. Osyǵan bailanysty paidaly qazbalardy tolyqtai paidalanýǵa baǵyttalǵan jańa ekologiialyq taza tehnologiia qurý mańyzdy bolyp otyr. Atalmysh máseleni mineraldy shikizattardy gidroimpýlsti qýatta qaita óńdeýde jańa elektrohimiialyq ádister qoldanyp sheshýge bolady eken. Jańa tehnologiiany jasaýshy ǵalymdar gidroimpýlsti qýat kómegimen shikizatty óńdeýde tájiribelik qondyrǵysyn jasaǵan. Bul tehnologiianyń óz artyqshylyqtary bar. Mysaly, elektr energiiasyn mehanikalyq energiiaǵa ainaldyrý, bul kezde onyń PÁK-i 80%-ǵa deiin kóteriledi. Energiia belgilengen núktede ǵana ótkiziledi jáne bul úderis qýat parametrleri ózgerse de ońai retteidi.
Búginde elimizde mundai shikizattardy óńdeitin tehnologiia joq. Onyń balamasy tek Belorýssiia, Qytai jáne Reseide bar. Metaldy shikizattan aiyrýda óndiristik qondyrǵydan tájiribelik úlgi alyndy. Biraq alynǵan úlgi úlken ónimdilik kórsetkishine eseptelmegen. Shikizattyń árbir túri qosymsha tehnologiialyq zertteýlerdi qajet etedi. Atalmysh jobany qarjylandyrý búginde kásipkerler men investorlardyń qolynda. Joba júzege asyrylatyn bolsa, ken qaldyqtary paidaǵa jarap, olardan túrli zattar jasaýǵa bolar edi. Bul óz kezeginde ekologiiany taza saqtaýmen qatar, ekonomikanyń órkendeýine de septigin tigizeri anyq.
Arailym Bimendieva,
«UǴTAO» AQ Qoǵammen bailanys bólimi qyzmetkeri.
