«Stalin kináli emes...»
Tarih ǵylymdarynyń doktory, professor Talas Omarbekov myrza Qazaqstan men Ýkrainadaǵy asharshylyqty salystyra kelip, asharshylqqa Stalin men Goloshiokinniń qatysy joq degendi alǵa tartty. «Qazaqstandaǵy asharshylyq Ýkrainadaǵy sekildi arnaiy josparly túrde emes, qazaqtardyń tarihy men ómir súrý formasyn bilmegennen boldy. Óitkeni Stalin qazaqtyń qandai halyq ekenin de bilmegen. Goloshiokin de dál solai ári 4 synyptyq qana bilimi bar saýatsyz. Demek, asharshylyqqa kóshpendilik turmys damýdan artta qaldyryp, toqyraýǵa ushyratady dep qaraityn markstik filosofiiamen rýhtanǵan sotsialistik júie kináli. Sondyqtan oǵan sol kezdegi bilikti de, orys ultyn da kinálýǵa bolmaidy», – degen kózqarasyn bildirdi. Onyń pikirinshe, sotsialistik memleket qurýdy kóksegen belsendiler qazaqtyń áleýmettik-sharýashylyq jaǵdaiymen sanaspaǵan. Tipti, asharshylyqqa qazaqtyń jalqaýlyǵy, eńbekke qyrsyzdyǵy sebep bolǵan. Malynan aiyrylǵan qazaqtar aýa kóshýge, dármensizdikke urynǵan. Ǵalym mundai pikirin buryn da birneshe ret aitqan edi...
«Biz Keńes Odaǵynyń murageri emespiz»
Bul pikirge orai Qazaqstan tarihshylar qaýymdastyǵynyń prezidenti, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor Mámbet Qoigeldi myrza: «Qazaqtardyń 1920 – 1930-shy jyldardaǵy asharshylyq pen qýǵyn-súrginge ushyraýyna birden-bir sebepker – Keńes Odaǵy. Biz Keńes Odaǵynyń murageri emespiz. Naǵyz murageri – Resei. Sol úshin de biz Reseiden qorqamyz. Eger Resei bizdiń senimimizge kirgisi kelse, onda bizden keshirim surasyn. Bizge ótemaqy tólesin. Germaniiada evreilerden keshirim surap, ótemaqy tólegen joq pa?», – dedi. Mámbet Qoigeldiniń pikirine súiensek, asharshylyqty otarshyl saiasat júrgizgen qanquily top ádeii qoldan jasaǵan. Oǵan dálel de, dáiek te jetkilikti. Qazaq teń jartysynan aiyrylǵan bul jutty eshqashan umytýǵa bolmaidy. Ulttyq bolmysymyz ben gendik jadymyzǵa salǵan syzaty men jarasy áli óshe qoiǵan joq. «Men Stalin jáne onyń bas keser komandasyn kinásiz degenderdi túsinbeimin. Sotsialistik júieniń ózi – ozbyr saiasat» deidi tarihshy.
Taǵy bir erekshe atap aitarlyq jait, konferentsiia barysynda Almaty qalasy ákiminiń orynbasary – Amanjolova Záýresh Jumanáliqyzyna Mámbet Qoigeldi myrzanyń aitqan ótinishi boldy. «Qazirgi kúni asharshylyq pen qýǵyn-súrgin zulmatyn óz kózimen kórgen tiri kýálar joqtyń qasy. Tipten olardyń ul-qyzdary men kózin kórgen adamdardyń da qatary sirep barady. Biz nege osy adamdardan suhbat alyp, videosyn jazyp almaimyz. Olardyń aitqanyn kim jalǵan dei alady. Sol arqyly arhiv qujattaryn da tolyqtyrýǵa bolady. Bul órkenietti elderde burynnan bar úrdis. Osy máseleni bilik ókilderi qolǵa alsa eken», – degen ǵalymnyń ótinishi kópshilikten zor qoldaý tapty. Ákimdiktiń ókili de bul usynysty quptap, aldaǵy ýaqtta júzege asyrylatynyna ýáde berdi.
«Otarshyldyq saiasattyń saldary...»
Arada sóz alǵan tarih ǵylymdarynyń doktory, professor Bolatbek Násenov myrza qazaqtardy orystandyrý saiasaty sonaý HVIII ǵasyrdyń aiaǵynan bastaý alǵanyn, sol saiasattyń nátijesinde millionǵa jýyq qazaq balasy orys bolyp ketkenine toqtaldy. Asharshylyq pen qýǵyn-súrgin qurbandaryn zertteý barysynda tom-tom KGB-nyń arhiv qujattaryn aqtarǵan ǵalym qazirgi kúni oqýlyqtar men aqparat quraldarynda keltiriletin statistikalyq derekterde qateliktiń kóp ekenin, ony áli de zerttei túsý kerek ekenin atap ótti.
«Otarshyldyq saiasattyń jospary óte júieli edi. Qazaqty tilinen, dilinen aiyryý, shoqyndyrý, jerinen bezdirýdi burynnan naqtylap qoiǵan. Arnaiy qaýlylary men zańdary bekitilgen. Asharshylyq ta sondai ozbyr saiasattyń jemisi», – dedi B. Násenov.
QR Qýǵyn-súrginge ushyraǵandar qaýymdastyǵynyń prezidenti Jumabek Ashýuly qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan mýzeidi repressiia qurbandaryn tergep, atyp, azaptaǵan burynǵy Almatydaǵy NKVD ǵimaratynda ashý kerektigin sóz etti. Ol úshin jekege ótken tarihi nysandy memleketke qaitarýyn talap etti ári buǵan konferentsiiaǵa kelgen ǵalymdardan atsalysýyn surady. Áitse de ákimdik ókilinen mardymdy jaýap ala almady.
Alda jyl saiyn osyndai úrdisten jańylmai, asharshylyq pen qýǵyn-súrgin týraly ǵylmi eńbekterdi jinaqtap, kóp tomdyq kitaptar shyǵarýǵa kelisip tarqasty.
Talas Omarbekov:
Tarih ǵylymdarynyń doktory, professor
Kóptegen derekterde asharshylyq kezinde milliondaǵan qazaqtar shetelge bosyp ketti dep aitylady. Solardyń ishindegi qazaqtardyń eń kóp bosyp barǵan jeri – Qytai. Qytai ókimeti de shekaradan ótken qazaqtardyń esebin alyp, tirkep otyrǵan. Sol arhivterdi aqtaryp kórdim. Shekaradan ótken qazaqtardyń jalpy sany júz myńdai ǵana. Demek kóptegen qazaqtar eshqaida bosyp ketpegen. Soǵan negizdelgende asharshylyqtyń qurbany bolǵandardyń sany biz biletin derekterden áldeqaida kóp.
Mámbet Qoigeldi:
Qazaqstan tarihshylar qaýymdastyǵynyń prezidenti, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor
Keibireýler asharshylyqqa qazaqtardyń ózi kináli degendi aityp júr. Muny aitýdyń ózi uiat is. Bul NKVD-nyń taratqan daqpyrty ǵana. Biz tarihtyń naǵyz shyndyǵyn bilý úshin, eń aldymen, sanamyzdy tazalaýymyz kerek. Asharshylyqqa qazaqtar emes, oǵan sol kezdegi júie men bilik kináli
Nurserik Tileýqabyl
