Ybyrahym Smaǵululy:
– 32 jyly ákem jáne inisi bar Qaraǵandyǵa at arbamen jolǵa shyqtyq. Jolai ákem aýyrdy. Tamaq jetispeidi. Ol qaljyrady. Atty soiamyz dep edik, aidalada jaiaý qalyp ashtan ólesińder dep bolmady. Bir aýylǵa keldik. Ákem molda izdeńder dedi. Ony qaitesiz degenimde, namazymdy shyǵartamyn dedi. Sonymen ákem aýyldaǵy moldaǵa tirshiliginde namazyn shyǵartty. Mine, osyndai da sumdyqty kórdik. O zamanda bu zaman, tiri adamnyń namazyn aldyn ala shyǵarǵandy kim kórgen? Ákem keshinde jolda kele jatyp qaitys boldy.
– Kóktińkólde Jáken kóńinde mal jaiatyn ortalyq boldy. Ne kerek, álgi maldy soidyrdy. Kólik bolmai, et sasydy. Sasyǵan tonna-tonna etti belsendilerdiń órtegenin óz kózimmen kórdim. El mazasyz qaldy da, oǵan súzek aralasty, sheshek aralasty. Halyqqa kúizeýshilik keldi. Tún balasynda esigimizge kisen salyp qoiamyz. Tańerteń tursaq, tórt-bes adam ólip jatady. Men onda 12 jastamyn. Ylǵi balalar ólgen adamdy tamnyń mańaiyna jetkizemiz. Aita berse sumdyq. Ol jyldary at ornyna adam jegiletin arbaǵa. Sony da kórdik. Ólgen adamda esep joq. Úshtiń ekisi qyryldy desem, artyq bolmas.
Saliha Japparqyzy:
– 1925 jyly naýryzda týǵanmyn. Ákemniń aty – Jappar. Sheshem ashanada istepti. Eki qyz ekenbiz. Ákem qystyń ishinde úsh-aq kún aýyryp óldi. Sodan keiin tamaǵymyzdy ashyqqandar tartyp aldy. Úlken apam segiz jasynda eki-aq kún aýyryp óldi. Ákem semiz kisi eken. Úsh kúnnen keiin qabirden sýyryp alyp jep qoiypty. Sonan meni arqalap sheshem baiǵus Jańaarqaǵa barady. Balalar úiinde turyp jattym... Meni detdomdaǵy eresek apam Záýre baýyryna basyp jatýshy edi. Nege deseńiz, kiiz úidiń irgesinen balalardy sýyryp áketip jep qoiady eken...
Diqanbek Aitsaiuly:
– Tamaqqa tatyrlyq túk qalmady. Pisimshilikke áli biraz ýaqyt bar, negizgi qoregimiz toǵai ishindegi qustardyń jumyrtqa jarǵan balapandaryn jeý boldy. Kóktemgi qar erisimen ańyzdan teretin qara masaq talqanyn jeýden qaryndasym Aijarqyn, inim Imanary shetinep ketti.
– Ol jyldary men muǵalim edim, balalarǵa arab tóte jazýynan dáris berdim. Bir joly úlken jaýyzdyqtyń kýási boldym. Bosqyndardyń ishinde bir pysyqtaý kelgen jigit qoidyń qarnyna adamnyń maiyn quiyp alypty. Kádimgi ólgen adamdardyń qarnyn aqtaryp jiberip, ish maiyn shyǵaryp, qarynǵa quiyp alǵan. Ol qoidyń ish maiyndai tońbaidy, suiyq kúiinde turady, ári dese ashyqqan adamǵa úlken qýat beretin bolsa kerek. Ólgen adamnyń eti jaramsyz, buzylyp ketedi. Jaramdysy osy – ish maiy. Baiqamaǵan adam ashtyq ábden shyńyna jetken adamdy alǵash kórgende baǵýy kelisken semiz adam eken dep qabyldaidy. Alaida, bul – deneniń bart bolyp, kilkildep, isinip ketýi.
Rysqulbek Aýǵanbaiuly:
– Tikelei ashtyqtan bizdiń aýyldaǵy Siqym rýynyń Asan degen atasynan 70 úiden 1933 jyldyń aiaǵynda 8-aq tútin qaldy. Jýaly aýdanyndaǵy Alekseevka, Nekrasovka, Kantemirovka, Ýspenovka, Blagoveshenka, Kazenka, Petrovka, Zykovka, Evgenevka, taǵy basqa tolyp jatqan orys eldi mekenderi ainalasynyń bári ashtyq pen joqtyqty engize qoimaǵan. Búkil aýdan, oblys, respýblika kólemindegi tili sýmańdaǵan ajal qazaq aýyldarynyń ortasynda otyrǵan orys aǵaiyndarynyń qylyn da qisaita almaǵan.
Momynqul Piráliuly:
– Jýaly qysy óte qatty. Boran 3-4 táýilikke sozylatyn. Bir jazǵan óziniń astyǵyn belsendilerden qorqyp daladaǵy sharbaqqa kómipti. 1932 jyly 6 táýlik soqqan boranda ol óziniń tyqqan urasyn taba almai, úi-ishimen qyrylyp qaldy.
Azaly jyldar esteligi
[caption id="attachment_10820" align="alignleft" width="140"]
1932 jyly eldegi asharshylyqty estip, jolǵa shyqtym (Onda Leningradta oqyp júrgen kezim). Frýnzege kelgende júregim syzdap sala berdi. Bosqyndar (qazaqtar) kóshede júrgizbeidi. Kóbisi – Soltústik aimaqtan. Shydai almai, Qyrǵyzstan atqarý komitetiniń predsedateline keldim. Qolymnan kelgen kómegim sol ǵana. Sodan Almatyǵa bet aldym. Goloshekinge kirý qaýipti. Eldiń óz astyǵyn ózine qimaý ne sumdyq. Elge jetsem, aýyldyń ornynan basqa eshteńesi qalmapty. Sheshem Qaraǵandyǵa bara jatyp jlda ólipti. Arǵy atamyzdan qalǵan arab, monǵol, túrki tilinde jazylǵan, keii ógiz terisine basylǵan jazbalar bar edi. Onyń barshasy joǵalypty.
(Á. Marǵulannyń esteliginen)
[caption id="attachment_10821" align="alignleft" width="122"]
«Pátima, ne nan, ne bir kese un berip jiber. Kesheden beri mánimiz bolmai otyr.
Jumat».
Áigili rejisser Jumat Shanin 1933 jyly jazǵytury aqyn Iliias Jansúgirovtyń áieli Fatima Ǵabitovaǵa osyndai ótinish joldaǵan eken.
(«Náýbet» jinaǵynan. 1988 j.)
[caption id="attachment_10822" align="alignleft" width="177"]
Goloshekin genotsidi kezinde qazaq saharasynyń 40 million maly ósip-kóbeiýdiń ornyna birinshi besjyldyqtyń ekpindi qurlystaryna: Donbasqa, Kýzbasqa, Magnitogorskige, Dneprogeske, Qaraǵandyǵa et bolyp toǵytyldy. Sóitip malmen birge qazaq halqynyń ózi de birinshi besjyldyqtyń qurbandyǵyna shalyndy... Egin ekpeitin elge astyq salyǵy salyndy... Semei, Kereký qalalarynda qoima-qoima, vagon-vagon etti shiritken, biraq ashyqqandarǵa bermegen... Ulytaý mańynda bir úiir jylqyny saiǵa qamap, pýlemetpen atqylap, qyryp salǵan...
(Q.Amanjolov. «Meshin jylǵy qasiret». «Aqiqat». № 7. 1992 j.)
Siz bilesiz be?
- 1932 jyly Qazaqstan baiyrǵy halqynyń 64 paiyzynan aiyrylǵan.
- Qazaqstan halqynyń sany 1930 jyly 5,9 million adamnan 1933 jyly 2,5 millionǵa azaidy.
- Alapat asharshylyq jyldary Qazaqstan shekarasynan shyǵyp, bosqynshylyqqa ushyraǵan sharýalar sany – 1 million 31 myń. Olardyń 165 myńy burynǵy Keńester Odaǵynyń shekarasynan ári asyp, Qytaiǵa, Monǵoliiaǵa, Aýǵanstanǵa, Iranǵa, Túrkiiaǵa ótip ketken. Sóitip týǵan jerlerine qaityp orala almaǵan.
Al kórshi respýblikalarǵa, Reseige qonys aýdaryp, ornyǵyp qalǵandar sany – 450 myńdai.
- Qazaqstanda 1933 jyly mal sany 1929 jylǵymen salystyrǵanda 16 esege kemip ketken. Basqasha aitqanda, qolda bar 39 million 294 myń maldan 2 million 428 myńy qalǵan. Bul nebary tórt jyldyń ishinde 37 million maldyń joq bolǵanyn kórsetedi.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
