– Qanaǵat myrza, siz bir maqalańyzda «60-shy jyldardaǵy qazaq jazýshylary keńestik ideologiiaǵa qyzmet etti» degen pikirdi aitasyz. Al qazirgi ádebi protsesti baqylap otyrasyz ba?
[caption id="attachment_23625" align="alignright" width="183"]
Qanaǵat Júkeshev[/caption]
– Árine, qazirgi ádebiettiń jaiyn, qai baǵytqa mańyp bara jatqanyn baqylap otyramyn. Taqyryptyq baǵdarlary men kóterip júrgen ideialaryna kóńil aýdaramyn. Jalpy, bizde ótken ǵasyrdyń 60-70 jyldary baǵdarǵa alynǵan nysanalar, ideialar saqtalyp otyr. Keńes kezindegi «alpysynshyjyldyqtardyń» kórkem ádebiet arqyly halyqtyń sanasyna sińirmek ideiasy – qazaqtardy áleýmettik artta qalǵan ortadan – aýyldan shyǵarmaý, qalaǵa jibermeý baǵytyn tańdaýymen, ádebietke ǵana emes, jalpy mádenietke, ulttyń saiasi-áleýmettik progresine tosqaýyl qoidy. Jazǵandarynyń bárinde negizgi jeli retinde qalanyń kóleńkeli jaqtarynyń fonynda aýyldy idealdaýdy ustaný, jastardy aýyldan ketpeýge, qalaǵa qonys aýdarmaýǵa úgitteý, shyǵarmalaryn órkenietten qashý ideiasyn qazaq ataýlynyń sanasyna sińirýge baǵyshtaý áli joiylyp ketken joq. Degenmen, jańashyldyq ta bar ekenine kózjumbailyqpen qaraýǵa bolmaidy.
Qazirgi qazaqtardyń aldynan kóldeneńdegen bar qyrsyqtyń tórkini bireý-aq. Bári halyqtyń órkeniet damýynyń agrarly basqyshynda qalyp qoiýynan bolyp otyr. Indýstriialy qoǵamǵa beiimdele almaǵan aýyl adamy túktiń jónin bilmei, basyn taýǵa da, tasqa da uryp, adasyp júr. Istep júrgeniniń bári qate.
Qazir qazaqtardyń teń jartysy qalaǵa keldi. Alaida, ol adamdar qalaǵa kele salyp dúnietanymdary ózgere qalmady. Jańa ortaǵa beiimdele almaý dertine ushyrady. Eger adam aýylda týyp-ósse, mektepti sonda bitirse, ol eshqashanda qalalyq bola almaidy. Aýyldyń mentalitetin ózimen birge alyp keledi, sonymen ómir súre beredi. Bul – kinálaý emes, áleýmettik-psihologiialyq qaǵida. Pedagogikada senzitivtik jas degen bar. Ol adamnyń 12 jasqa deiin alǵan tárbiesi men biliminiń odan keiingi dúnietanymynyń keńeiýine starttyq jaǵdai jasaitynyn bildiredi. Bastaýysh mektepten keiin adamdardyń kópshiligi dúnietanymdyq baǵytyn ózgerte almaidy. «Men qaida ketip baramyn? Mektepten qandai bilim, otbasynan qandai tárbie aldym? Meniń dúnietanymym men myna ómir shynaiylyǵynyń arasyndaǵy alshaqtyq nede?» degen suraqtardy ózine qoia alatyn, óziniń beiimdele almaý dertin kóre biletin, osyny eskere otyryp, ózgere alatyn adamdar ondaǵan myńnyń arasynan birnesheý ǵana ushyrasýy múmkin.
Men frantsýz tarihshysy L. Fevrdiń «ziialy adam barlyq formatsiianyń adamy bola bilýi kerek» degenin jii eske túsiremin. Mine, másele qaida jatyr. Biz keńestik aýylda týdyq, sonda óstik, keńestik bilim aldyq. Al qazir táýelsiz eldiń megapolisinde turamyz. Endi memlekettiń qojasy ekenimizdi sezý kerek-qoi. Mynaý qala, óndiris, zaýyt-fabrika, bankter kimdiki, olardyń túsimin kim, qaida talap áketip jatyr? Biliktiń yndyny neni kózdeidi? Ondailarmen isimiz joq. Sol aýylǵa qashý, týystar týraly án salý, áldekimdi saǵynyp zar ileý, toi men hatym,.. qalaǵa kelip alǵan qazaqtar da sanasyn bilegen osy uǵymdardyń jeteginen shyǵa alar emes.
Agrarlyq sanamen, mentalitetpen indýstriialy qoǵamnyń problemasyn sheshý múmkin emes. Qazaqtardyń bilikke qarap, alaqan jaiyp, zarlap, eńirep júrip, bárin surap alǵysy keletininiń sebebi osynda jatyr.
– Ult retindegi qazirgi qazaqtyń aldynda turǵan basty másele nede dep oilaisyz?
– Agrarly qoǵamnan indýstriialy qoǵamǵa ótýde. Damyǵan elderdiń bári indýstriialy damý basqyshyna ótip ketti. Keibir joǵary damyǵan elder postindýstriialy qoǵamda ómir súrip jatyr. Al biz bir aiaǵymyz agrarly qoǵamda, ekinshi aiaǵymyzben indýstriialy qoǵamnyń tabaldyryǵyn ǵana attaǵaly turmyz. Demek, indýstriialy basqyshtaǵy azamattyq qoǵamǵa beiimdelý kerek. Sonda halyq óziniń taǵdyryn óziniń qolyna alatyn bolady. Halyqtyń ult retinde qalyptasýy taýar-aqsha qatynastary ornyqqan, damýdyń indýstriialy basqyshyna ótken elderde, azamattyq jáne quqyqtyq qoǵam ornatý úderisinde júzege asatyny belgili.
– «Aýylym – altyn besigim» degen pafosty tastap, jazarmandar qandai taqyrypqa qalam terbeý kerek?
– Qala adamynyń mentaliteti, ómiri, maqsattary men armandary kórkem ádebietten sipat alýy kerek. Bul taqyryp aýyl adamynyń qalaǵa qarsy, jekkórinishti kózimen emes, qala adamynyń shynaiy jan álemine úńile bilý deńgeiinde ashylýy kerek.
Keńes kezinde qazaq jazýshylarynyń aldyna óndiris taqyrybyna shyǵarma jazý mindeti únemi qoiylyp otyrdy. Biraq, qalamgerler ol mindetti oryndai almady. Onyń eki sebebi boldy. Birinshisi – qala ónerkásibi, óndiris, tehnologiia, ǵylym – qazaq jazýshylarynyń tól stihiiasy emes edi. Ekinshiden, bul bastysy, qazaq tilinde indýstriialy qoǵam adamynyń lingvemasy qalyptaspaǵan bolatyn.
Qazir de solai, osy eki sebepti eskere otyryp, bylai qorytyndy jasaýǵa bolady. Qazaq tili indýstriialy qoǵamnyń ádebi tili retinde ornyqpaiynsha, bul tilde indýstriialy basqyshtaǵy azamattyq qoǵam ókiliniń beinesi jasalmaidy. Demek, taiaýdaǵy onjyldyqtarda qazaq ádebieti men óneri toqyraýdan sytylyp shyǵa almaidy.
Iá, qazirgi adamdardyń jan áleminde qaishylyq kóp. Qala adamynyń mentalitetinde jalpyldap syrlasa ketpeitin tuiyqtyq, indvidýalizm, pragmatizm basym bolady. Osylardyń bári aýyldan kelgen jazýshyǵa unamaidy. Biraq, ondai «kemshilikterdiń» aldyńǵy qatarly qoǵam adamdarynyń bárine tán ekendigin esten shyǵarmaý kerek. Túptep kelgende, qazaq jazýshysy osyndai «jaǵymsyz» dep sanaityn qasietterdiń astarynan qalalyqtardyń adami sapalyq qasietterin, otanshyldyǵyn kóre bilýi kerek. Bala kezden qulaǵymyzǵa quiyp tastalǵan «aýylda et bar, qaimaq bar, qalalyqtar nandy satyp jeidi» degen kinálaýdyń quiryǵynan ustap alyp, qaitkende qazaqty órkenietke qostyrmaýdy kózdegen shyǵarmalar jazýdan keskin bas tartý kerek.
Osy ideiany men 1984 jyly «Qazaq ádebieti» gazetinde jariialanǵan «Qalaǵa nege qyryn qaraimyz?» degen alǵashqy maqalamda kótergen edim. Sol ideiam úshin jazýshy bitken jabylyp meni jerden alyp, jerge salyp, jyl boiy silikpemdi shyǵarǵan bolatyn. Budan keiin de toqtap qalmai, osy taqyrypty jalǵastyryp, bir talai material jazdym. Olar «Juldyzda», «Qazaq almanahynda», t. b. basylymdarda jariialandy. Jyl ótken saiyn meniń qalashyl ideiama qarsylyq azaia berdi. Qazir men qazaq jazýshylarynyń nebári 30 jyldyń ishinde qazaqty aýyldan shyǵarmaý, qalaǵa keltirmeý baǵytynyń teris ekenin, ulttyq progresti qaladan izdeý kerek ekenin túsinip alǵan alǵyrlyǵyna riza ekenimdi bidire ketkim keledi.
– Al qazir shetel jazýshylary ne jazyp jatyr? Olardy oqisyz ba?
– Shet el kóp. Olardyń jazýshylary odan da kóp. Báriniń shyǵarmalaryn oqyp taýysý múmkin emes, kerek te emes. Al olardyń arasynan jalpy adamzattyq máselelerdi kótergen, asa mańyzdylaryn, biz úshin de rýhani paidalylaryn qadaǵalap otyrý qajet. Naǵyz filosof adamǵa, jalpy damýǵa, mańyzdy qoǵamdyq qubylystarǵa qatysty sóz bolǵanda, «meniń ol túiede júgim joq» dep aita almaidy.
Jyl saiyn birer apta demalýǵa barǵanda oqymasqa bolmaidy degen, keń tanymal avtorlardyń shyǵarmalaryn kótergenimshe ala ketetin ádetim bar. Sheteldikter de túptep kelgende adamdy, qoǵamdy jazady, qazirgi zamannyń ózekti máselelerin qozǵaidy. Rei Bredberi, German Gesse, Djordj Orýell – bulardy qazirgi dúniejúzi ádebietiniń klassikteri deýge bolady.
Aǵylshyn Oldos Haksli «O divnyi novyi mir» atty shyǵarmasynda aldaǵy ǵasyrlardaǵy múmkin bolar «ideal qoǵamdy» sipattaǵan. Ol shyǵarmada áielder bala kótermeidi, balany tiridei tappaidy. Gendik injeneriianyń jetistigine súienip, tehnologiiamen dúniege kelgen urpaq kastalarǵa bólinip tastalady. Osyndai adamdy probirkada ósirýge kóshkende órkeniettiń jaǵdaiy ne bolmaq? Biz qaida ketip bara jatyrmyz? Adamǵa tán sezimder qaida qalady? Mahabbat, arman, adamgershilik degender qaida qalmaq? Mine, avtor osyndai suraqtarǵa jaýap izdeidi. Munyń adamzattyń moraldyq abrisin jaman jaqqa ózgertip jiberý múmkindigine alańdaidy.
P. Koelo «Alhimik» romanynda qarapaiym ideia arqyly úlken filosofiialyq oi týyndatady. Onda bir beishara adam sipattalady. Ol qolymnan esh nárse kelmeidi dep oilaidy. Birde bazarǵa bir nárseni satýǵa alyp barady. Odan mardymsyz bolsa da paida kóredi. Sodan keiin ol tirshiligin jandandyra bastaidy. Aqyry bir kásipke jarmasady. Ekinshi, úshinshi kásiptiń kózin tabady. Arada ondaǵan jyl ótkende bárin biletin jáne ózinde bári bar adam bolyp shyǵady. Sonda avtordyń usynyp otyrǵan ideiasy «sen basta» deidi. Kedeimin, baqytsyzbyn dep otyra berme. Qolyńnan keletin kez kelgen ispen ainalys. Aldyńa maqsat qoi da, oǵan jetý úshin áreket et. Áreketti bastasań. búkil álem saǵan kómektesedi.
Adamnyń dúnietanymyn ózgertip, naqty áreketke jeteleitin osyndai ideiany basqa túskenin zarlap aityp, omalyp otyra bergendi ǵana biletin bizdiń qazaqtardyń sanasyna sińirý kerek-aq. Al bizdiń adamdar «bizden ne shyǵady?», «meniń daýys bergenime ne qarap tur?», «bizdiń sózimizge qulaq asyp jatqan kim bar?» dep otyra beredi. Alaqan jaiyp suraýdy ǵana biledi. Óz bastaryna qara aspandy tóndirip, áreketsiz otyra beredi.
Batys ádebietinde adamdardy alǵa jeteleitin, oi salatyn shyǵarmalar kóp. Kitap oqylmai jatyr degen – qate túsinik. Kitap oqylyp jatyr. Keremet tamasha kitaptar da jazylýda. Olardyń arasynda keń taralyp, qoldan-qolǵa ótip jatqan shyǵaramalar az emes.
Bizdiń qalamgerler ot basynyń, oshaq qasynyń oqiǵalaryn tizip, baqtashynyń keipin somdap boldy-ǵoi. Endi indýstrialdy qoǵam adamynyń beinesin sipattaityn kez keldi. Biraq, qazaq tiliniń toqyraýyna bailanysty qazaq oiy men ideiasynyń toqyraý shaǵyna tap bolyp otyrmyz. Qazir ádebiet tolyq tyǵyryqqa tireldi.
– O. Súleimenov: «XX ǵasyrda biz uly oqyrman qalyptastyrdyq» deidi. Menimshe, qazir sol oqyrmandar aitystyń kórermenine ainalyp ketken siiaqty. Sizdiń she osy aitysty ózińiz jii aitatyn klassikalyq ónerge jatqyzýǵa bola ma?
– O. Súleimenov: «XX ǵasyrda biz uly oqyrman qalyptastyrdyq» deýimen qosa, «sol uly oqyrmandy joǵaltyp aldyq» dep te qynjylǵan bolatyn.
Shynaiylyǵynda, men oqyrman joǵalǵan joq, oǵan usynatyn tatymdy kitap joǵaldy der edim. Jazýshy oqyrmanǵa zamanaýi ómir shyndyǵyn beinelep bere alatyn shyǵarma usyna almaǵanda, oqyrmannyń tabylǵan ermekke aýysyp ketýi zańdy. Qazaq ziialy qaýymy buqaraǵa aitystan basqa ne usynyp otyr?
Aitys – keńistikte taralýy tuiyqtalǵan (tek aýylda), ýaqyt sheńberinde kezeńdik (tek agrarly basqyshta) taralatyn, ómirsheńdigi jaǵynan zamanaýi adamnyń rýhani talabyn qanaǵattandyra almaityn, súiretilip kele jatqan ónerge ainaldy. Aitysty tamashalaý úshin ýaqyt kerek. Qaladaǵy qarbalas ómir kúni boiy aityskerlerdiń saiysyn tyńdaýǵa mursha bermeidi. «Aitys qalada da ótip jatyr ǵoi» degen ýáj tabylary anyq. Biraq shaharlarda aitysqa baratyndar – keshe ǵana aýyldan kelgen aǵaiyndar.
Men aitystyń damýyna qarsy emespin, eger ol indýstrialdy ómirdiń shyndyǵyn asha alatyn bolsa. Eń bastysy, ol keler urpaqtyń sanasyna jetetin bolsa. Jaraidy, aitysty sen tyńdaisyń, men tyńdaimyn. Al balalarymyz ben nemerelerimiz ony qabyldamasa, odan ne qaiyr?
Agrarly qoǵamdaǵy óner indýstrialdy qoǵamda ómir súrý úshin, jańa jaǵdaiǵa beiimdelýi, dáýir adamyn ózine tartatyndai, onyń jan álemin baýrap alatyndai bolýy kerek. Aitys jańa zamanǵa beiimdele almai otyr.
Suhbattasqan Qanat TILEÝHAN,
«Juldyzdar otbasy» jýrnaly
