Belgili aqyn, Memlekettik syilyqtyń iegeri Esenǵali Raýshanovtyń "Ókinedi aqyndar óterinde..." atty kólemdi maqalasy "Atyraý" gazetinde jaryq kóripti. Shetelge jii saiahattaityn jihangez shaiyrdyń maqala ortasynda búgingi qazaq qyzdary jaiynda jazǵan shaǵyn túiini oiǵa batyrdy. úzip alyp, usynyp otyrmyz...
Taǵy bir top – shet elge ketken áielder. Men osylardy esh túsine almaimyn. Germaniiada, Mainadaǵy Frankfýrt shaharynda ákesinen úlken shalǵa tigen talai qazaq qyzdaryn kórdim. Italiiada, Pompeige taqaý bir qystaqtaǵy fermerge turmysqa shyǵyp, esekpen taý betkeiindegi júzimdikke sý tasyp júrgen qaryndasymyz meniń qazaq ekenimdi bilip, tura qashty. Almatyǵa bosqyn bolyp kelgen nigeriialyqqa tiip, jyl aralatyp qara domalaq balalardy birinen soń birin shubyrtyp otyrǵan Ainur esimdi qaryndasymyzben bolǵan áńgimede «sý aiaǵy qurdym, sóz aiaǵy qaljyń» dep, «qaraǵym-aý, Qazaqstanǵa erteń kim ie bolady, qara bala qazaqta da bar emes pe?» degenmin, ol «men ultshyldarmen sóilespeimin!» dep, túieden túskendei, dúńk ete qaldy. Fashist demegenine shúkir. Qaidan sap ete qalǵanyn bilmeimin, álginiń ákesi men sheshesi eki jaqtan atoilai shaýyp, qyzynyń qylyǵyn maquldap, meni biraz jerge aparyp tastady. Shekildeýigin shaǵyp «kúieý balamyz» tur bir shette. «Qai jeńgeniń meniki» degendei, miyqtan kúlip qoiady.
Erteńine ashýy basyldy bilem, álgi qyz meni arnaiy izdep keldi: «Negrge tidiń dep kústanalaityn tek siz emes» dep bastady ol áńgimesin, alǵashynda ákem qarsy boldy, sheshem «kimge tiseń, oǵan ti, tek jylamai júrseń boldy» dedi. Sheshem ruqsat bergen soń shyqtym». Shesheni tyńdamasam, kim bolǵanym?
Amerikada, Kaliforniianyń Torranse qalasyndaǵy shaǵyn dúkende bálish satyp turatyn Bibigúl degen qazaq qyzynyń kúieýi ózinen otyz jas úlken atan túiedei alyp negr Qazaqstannyń qaida ekenin de bilmeidi. Oǵan Qazaqstannyń ne keregi bar?
Afrikanyń qarǵa miyn qainatar ystyǵynda qara balasyn jetektep jalań aiaq kele jatqan qazaq qyzyn kórip, áńgimeleskenim bar, ol ómirine razy. Qazaqstandaǵy ahýaldarǵa túk te qyzyqpaidy. Olardy aitpaǵanda, kórshi orys, tájik, túrik pen ózbek, qyrǵyzǵa tigen qazaq qyzdary da tórkinnen góri, kóbinese túsken jeriniń joǵyn kóbirek joqtaidy. Barǵan jerine tastai batyp, sýdai sińýdi oilaityn bolar. Qazaqstan telearnalarynda ózge eldiń azamattaryna kúieýge tigen qyzdar týraly arnaiy habarlar júieli túrde efirge shyǵyp keledi. Qazaq ánderi arqaý bolǵan jekelegen klipterde qazaq qyzynyń kúieýi basqa ult ókili bolady. Maqsat ne sonda?
Erevandaǵy Qazaqstan elshiligi aldynda jolyqqan qazaq áieli áli esimde. Aqmola jaqtyń qyzy kórinedi. Budan otyz jyldai buryn Qazaqstan-ǵa jumys izdep kelgen bir armian etikshige turmysqa shyǵady. Qazaqshany áldeqashan umytqan. Hristian dinine qalai, qashan ótkenin jyr ǵyp aitady. Jeksenbi saiyn shirkeýden qalmaidy. Elshilikke eden sypyrýshy bolyp ornalasqysy keledi eken. Járdem suraidy. «Elge barmaimyn, ol jaq sýyq» deidi.
Qytaiǵa áiel bolǵan qazaq qyzdarynyń sany jyl sanap kóbeiip keledi. Ásirese, Aqtóbe oblysy men Atyraý aimaqtarynyń qyzdary sheteldikterge kóp shyǵady. Bul – resmi málimetterden alynǵan derekter.
«Qazaqstan bizge járdem berýi kerek qoi» degen qazaq qyzyn sóiletkim kelip, (tájiktiń áieli) «ol nege senderge kómektesýi kerek?» dep ádeii suraǵanym bar. Úndemeidi. Qazaqstannan alýǵa kerek. Qazaqstan bárine berý kerek. Qyrǵyzstannyń burynǵy prezidenti Asqar Aqaevtyń sheshesi (qazaq qyzy, álbette) tórkini taiaq tastam jerde tursa da, qazaqsha sóileýdi umytqan, ómirden ózin qyrǵyz sezinip ótti.
Qazaq áielderine bailanysty kókeide júrgen kóp másele bar. Erterekte bir internet saitynan «Kóbine olar (qazaq áielderi) ishtei ózderin ózgelerden kem sezinedi, ádemi emespiz dep oilaidy. Erte boiana bastaityny da sodan. Boianbaityn qazaq áielin sirek kóresiz. Shet elde, ásirese, Eýropada, Amerikada boianǵan áieldi durys túsinbeýi múmkin. Qazaq qyzdary ata-anadan eshqandai shekteý-shegerý kór-mei ósedi, olarda musylman halyqtaryna tán qysylý, qymtyrylý atymen joq. Ózderi bul qylyqtaryn ozyq elderge tán abzal qasietter dep esepteidi. Kórshi aziialyqtar olardy «kápir qazaq» dep ataidy» degen syńarjaq, qyjyrtpa pikir oqyǵanym bar. Árine, namysyń keledi. Biraq, qalai desek te, qazaq áieli degen sońǵy jyldary paida bolǵan birdi-ekili túsiniksiz tómen etektiler emes, qazaq áieli degen – keshegi Qyz Jibek, Domalaq ana, Aiman, Sholpan, aqyn Sara, Áliia men Mánshúk, Hiýaz apai men Fariza, Roza men Bibigúl… iá, tizimdi soza berýge bolady. Muqaǵali aitpaqshy, «Qairan bizdiń shesheler ardy oilaǵan!». Ardy oilaǵan analarymyzdan azǵan-tozǵan áldekimder sadaǵa ketsin.
Esenǵali RAÝShANOV, "Atyraý" gazetinen qysqartyp alyndy
