Tipti, bul sóz orysqa qarsy sóz aitqannyń aýzyna uratyn olardyń qolyndaǵy toqpaq sekildi. Osy sóz eń ońbaǵan, ázázil sóz ekenin biri bilse, biri bilmeidi. Tipti, Buqar jyraý aitypty-mys! «Shyndyq qoi, bul sózdiń ońbai turǵan nesi bar?» dersizder. Nege ońdyrmaityn sóz ekenin men aitaiyn, kóńil qoisańyz.
Eń áýeli bul sózdiń maǵynasyna zer salaiyq. Menińshe, bul sózden mynadai eki maǵyna shyǵady: 1) «Eger qytai soǵys ashsa, orys ákeńdei bolyp qutqarady»; 2) «Qytaiǵa otar bolǵansha, orysqa otar bolǵan jaqsyraq» degen.
Bul ekeýi de bos sóz. Ótken tarihymyzdan belgili, túrki dáýirinde de, bergi qazaq handyǵy zamanynda da qytailarmen bolǵan soǵystarda orys áskeri birde bir ret qazaqtarmen odaqtasyp, kómektesken emes. Kerisinshe, I Petr patsha tusynda jońǵarlarǵa jasyryn qarý-jaraq, zeńbirek berip, qazaq halqyn solardyń qolymen jer betinen joq qylý josparyn jasaǵan solar bolatyn. Qazaq halqynyń saharadaǵy dańqty tarihynyń aiaqtalyp, 300 jylǵa sozylǵan otar bolý tarihynyń basy jońǵar shapqynshylyǵynan bastaldy desek, ony bastaǵan sol orys úkimeti bolatyn. Aqyry amaldy jaý qazaqty aldy, búginde sol qamyttan áli qutyla almai júrmiz. Alǵashynda qazaqty qurtý úshin orys úkimeti jońǵarmen odaqtas bolǵan. Al sońynda qazaq qolynan jeńilip, álsiregen jońǵardy qytailar jer betinen joq qylǵanda, odaqtas bola tura jońǵarlarǵa eshqandai kómek kórsetpei, qarap otyrǵan sol orys úkimeti bolatyn. Mine, bul eger qytai soǵys ashsa, orys ákeńdei bolyp kómektespeitinine tarihi dálel.
Al «qytaiǵa otar bolǵansha, orysqa otar bolǵan jaqsyraq» degen ekinshi maǵynaǵa keleiik. Ol úshin taǵy da orysqa qatysty eski tarihymyzdy eske túsireiik. Patsha zamanyn qoia turyp, sózdi barsha adamzatqa jaqsylyq, teńdik, baqyt ákeledi degen atpen qurylǵan «Qyzyl orys úkimetiten» bastaiyq. Aty da qyzyl, zaty da qyzyl, isi de qyzyl bul úkimet alǵash qurylǵan jyldan bastap-aq qazaq halqyn qynadai qyrdy. Aitalyq, 1918-1922 jyldary ashtyqty qoldan jasap 1700000, 1931-1933 jyldary 2300000, jalpy 4 million qazaqty bir tal oq shyǵyndamai qyryp saldy. Tek ashtyqqa ólmeitin, rýhy synbaityn, ulty úshin ólispei berispeitin Álihan, Ahmet bastaǵan 25 myń qazaq ziialysyn 1937-1938 jyldary atty. Oq shyǵyndady. Al 1914, 1941 jyldary bolǵan dúniejúzilik soǵysta áskerge emes, akop qazýǵa, sosyn, aryny qatty nemis áskeriniń betin qaitarý, oǵyn taýysý úshin qarýsyz aldyǵa aidap, oqqa ustaǵanda qanshama baýyrlarymyz qyryldy. Onyń esebin siz ben biz anyq bilmeimiz. Shamasy, millionǵa tarta bolsa kerek. Al osyndai zulymdyqqa tózbei, asyl rýhyn taptatpai, ata qonysyn tastap, shetel asqan qazaqtardyń sany 1 million dep kórsetedi tarihshylar. Sonda 1916 jyly jalpy sany 6 million bolǵan qazaq halqy 1950 jyly, ne bári 34 jyldyń ishinde, 1 milionǵa jetpeitini ǵana qaldy. Al oǵan keshegi 86 jylǵy kóteriliste qyrylǵan qazaqtyń ziialy jastary men patsha zamanynda Kenesary han, Isatai-Mahambet bastaǵan irili-usaqty 300-ge tarta kóterilisterde qyrylǵan qazaqtardy qossaq, orys úkimeti qyrǵan qazaqtyń jalpy sany baiaǵyda 6-7 millionnan asyp jyǵylady. Bul tek orys úkimetiniń qazaq halqyna jasaǵan adam shyǵyny ǵana. Al rýhani dúniesine jasalǵan zulymdyǵy, mádenietine, bailyǵyna jasaǵan talan-tarajysyn siz ben biz birin bilsek, birin bilmeimiz. Endi oilanyńyz, orysqa bodan bolyp tapqan jaqsylyǵymyz, ońalǵanymyz osy ma? «Ákeńdei» kórgen jaýdyń dosytyǵy osy ma?
Al osyndai zulymdyqqa tózbei, asyl rýhyn taptatpai, ata qonysyn tastap, shetel asqan qazaqtardyń sany 1 million dep kórsetedi tarihshylar. Sonda 1916 jyly jalpy sany 6 million bolǵan qazaq halqy 1950 jyly, ne bári 34 jyldyń ishinde, 1 milionǵa jetpeitini ǵana qaldy. Al oǵan keshegi 86 jylǵy kóteriliste qyrylǵan qazaqtyń ziialy jastary men patsha zamanynda Kenesary han, Isatai-Mahambet bastaǵan irili-usaqty 300-ge tarta kóterilisterde qyrylǵan qazaqtardy qossaq, orys úkimeti qyrǵan qazaqtyń jalpy sany baiaǵyda 6-7 millionnan asyp jyǵylady. Bul tek orys úkimetiniń qazaq halqyna jasaǵan adam shyǵyny ǵana. Al rýhani dúniesine jasalǵan zulymdyǵy, mádenietine, bailyǵyna jasaǵan talan-tarajysyn siz ben biz birin bilsek, birin bilmeimiz. Endi oilanyńyz, orysqa bodan bolyp tapqan jaqsylyǵymyz, ońalǵanymyz osy ma? «Ákeńdei» kórgen jaýdyń dosytyǵy osy ma?
18-19 ǵasyrda tutas Eýropa ekonomikasyn sheńgelinde ustap, onysy ulttyq menmendikke ulasqan, sonyń nátijesinde Eýropa halyqtaryn ezgige ushyrata bastaǵan evrei ultyn 1941 jyly Gitler qynadai qyrdy, tekten tekke emes. Sonda basynan baqaishyǵyna deiin muzdai qarýlanǵan nemis áskeri 4 jylda 6 milion evreidi qyrǵan. Biraq olar ózderine jasalǵan bul zulymdyqty eshqashan keshirmeidi de, umytpaidy. Jáne «qara qytai qaptasa, sary nemis ákeńdei kórinedi» dep aitqan emes. Al bizdiń halyq tarihta jaza basyp, ótkizgen kinási joq jazyqsyz sol shamada qyrǵynǵa ushyrady. Biraq biz kektenýdiń ornyna olardy jaqsy kóremiz. Bul neden? Menińshe oǵan úsh úlken sebep bar: birinshiden, bizdiń ult ókilderiniń basym bóligi óz tarihyn bilmeidi; ekinshiden, ideologiialyq otarlaýdan áli aiyǵa qoimadyq; úshinshiden, bizdiń ultta ultsyzdardyń sany tym kóp.
Bir mysal, eger es-aqyly ornynda, jaqsy tárbie kórgen, tipti, onsyz da júreginde jalpy adamdyq mahabbaty óshpegen bala bolsa, óz ata-anasyn jazyqsyz óltirgen jendetti ómirboiy jek kórip, kektenip óter edi. Bizdiń ulttan neshelegen ata-ana, súiikti perzent jazyqsyz óltirildi? Endeshe, bizdiń ulttyń búgingi urpaǵy qandai kúide bolýǵa tiisti?
Orys otarlyǵynyń dámin bilmei, kórmei, osyndai oi aitylsa jarar edi, bilip, kórip, basymyzdan ótkerip turyp, taǵy aramyzda osy «qara qytai qaptasa, sary orys ákeńdei kórinedi» degen sózdiń qalmai ilesip júrgeni qalai? Onyń qasynda biz úrke qaraityn, atyn estigimiz kelmeitin ata-jaýymyz, tarihtan beri kórshi otyrǵan qytailar ondai zulymdyq jasaǵan joq. Kerisinshe, ata-babamyz túrki, ǵundardyń olarǵa kórsetken qorlyǵy kóp boldy. Al biz orystarmen tek sibir túrkileri, noǵai, bashqurt, tatarlar otar bolǵannan keiin ǵana kórshi boldyq. Shamasy 300 jyl.
Qytai demekshi, «qara qytai qaptasa, sary orys ákeńdei kórinedi» sóziniń tórkini jaman, tegi bóten oidy el ishine jaiý úshin shyǵarylǵan sóz ekenin zer salǵan adamǵa túsiný qiyn emes. Ony osy «Qara qytai» sóziniń ózinen anyqtaýǵa bolady. Ol úshin «qara qytai» degen kim? Qai halyq? Ol qazirgi «Chaina» degen atpen belgigi eldiń negizgi ultyn kórsete me? Sony anyqtaý qajet.
Aitalyq, Qaraqytai memleketi – qazaq memlekettiligine bastaý bolǵan ortaǵasyrlyq el. Shejirege qarasańyz, qazaqtyń kóptegen rýlarynyń arǵy bir atasy «Qytai» bolyp keledi: mysaly, Naiman rýynda osylai atalatyn rý bar. Shyndyǵynda,Qaraqytai – Qidandar, ol túrki-monǵol tildes kóshpeli taipa, olar qytailardy («Chaina») jaýlap alyp, «Liao imperiiasyn» (Temir imperiia) qurǵan. Sonyń ishinde Jetisýdaǵy Qaraqytailar – taza Túrki taipalary bolǵan. Bul jaily Muhtar Maǵaýin «Shyńǵyshan» atty tarihi romanynda naqty dáleldermen keltiredi. Al «Chaina» halqynyń aty retindegi «qytai» sózi bertinde qalyptasqan. Olar ózderin solai atamady, biz solai jańylys atadyq. Bizdiń ata-babalarymyz orysqa bodan bolmai turǵanda olardy basqasha ataǵan, mysaly, shúrshit, tabǵash t.b halqy dep.
Óitkeni (1644-1911) jyldar aralyǵynda bul eldi kóshpeli manchjýr taipasy biledi. Olar ózderin Manchjýr-Tsin imperiiasy dep atady. Manchjýrlardyń jergilikti halyqtardy jek kórgeni sondai, olardyń bir de birin bilikke, laýazymdy oryndarǵa shyǵarmaǵan. Al odan buryn (1271-1368) jyl aralyǵynda bul eldi qazir monǵol atanyp ketken túrki tektes qiiat taipasynan shyqqan Shyńǵyshannyń urpaqtary biledi. Sondyqtan bertinge deiin mundaǵy halyqtyń tutas ataýy joq (qolynda bilik bolmasa, aty qaidan bolsyn) bilegen taipalardyń halqy bolyp qana ómir súrip kelgen. Tek 19-20 ǵasyrlarda ǵana sol memlekettiń qaramaǵyndaǵy kóptegen ulttar men ulystardyń toǵysýy, sińisýi nátijesinde, ejelgi «hýa» taipasynyń negizinde ózderine «hanzý» degen ataýdy berip, búginde birtutas ultqa ainaldy. Tipti olar ejelden búginge deiin ózderin eshqashan «qytai» ataǵan emes. Olai bolsa, ózderi de atamasa, biz de olai atamaǵan bolsaq, bul ataý qaidan shyqty? Mine bul jait kóńilge kúmán týdyrýy kerek. Álgi «Buqar aitty» degen bul támsil ol ómir súrgen 18 ǵasyrda emes, biz orysqa bodan bolyp, álemge orys nusqaǵan baǵytpen qaraityn halge túsken zamanda paida bolǵan. Biz muny ańǵarýǵa tiispiz.
Álem halyqtaryndaǵy tarihy jáne mádeni ataýlarǵa sol halyqtardyń ózderinde qalai atalsa, solai ataýǵa qazaq tiliniń dybystyq múmkindigi jetkilikti bolsa da, biz ózimizshe de, olarsha da emes, oryssha nusqasymen ataitynymyz barshaǵa aian. Sondyqtan «Chaina» halqynyń ataýy retindegi osy «qytai» sózi bizge orystar arqyly qalyptasqan bolsa kerek.
Bizdiń tarihymyzda orys úkimetiniń adastyrýymen qalyptasqan qate uǵym, jańylys tustar kóp, ony táýelsiz tarihshylar endi-endi aityp keledi. Óitkeni biz osy tarihi kezeńde jeńilgen halyqpyz, al tarihty jeńgen jaq jazatyny belgigi. Biz qansha adassaq ta, dos pen dushpannyń arasyn aiyra, shegelep aityp ketken taǵy da sol ata-babalarymyz bolatyn. Ony halyq jady saqtap, búginge jetkizip otyr. «Ejelgi dushpan el bolmas» deidi babalar ósieti. Endeshe sol eshqashan «el bolmas» jaýymyz birnesheý bolsa, sonyń biri – osy qurmalas sóilemniń ekinshi jaǵymdy syńaryna arqaý bolyp alǵan el.
Birtutas qazaq halqynyń alǵashqy hany Áz Jánibek te, onyń abyz qarty Asan qaiǵy bolatyn. Astyrahan qalasyn Edil boiyna saldyryp, han ordasyn orysqa jaqyn óńirge kóshirgen Áz Jánibek hanǵa narazy bolǵan Asan qaiǵy bul sheshimniń aqyry jaman bolatynyn sezip, bylai deidi:
Dóńgelek júzdi, qoi kózdi
Áspettegen balańdy
Atasy nálet kápirge
Kúnderdiń kúni bolǵanda
Bas bulǵamai berersiń...
...Arqada jatyp aqyrǵan
Amaldy kápir alǵanda
Qiiamet qaiym bolǵanda
Jánibek atty jaqsy han
Balany senen surarmyn.
Qiiamet qaiym bolǵanda jaýdan jábir kóretin óz urpaqtarynyń esebin orysqa úiirsek bolǵan hannan suramaq.
Al birtutas qazaq halqynyń eń sońǵy hany Abylai bolsa, onyń abyz qarty Buqar ekeni aian. Han men jyraý babalarynyń osy eskertpesin arada 300 jyl ótse de umytpaǵan. Urpaqtarynyń bolashaǵynan alańdaǵan hanǵa Buqar jyraý bylai degen:
...Kún batystan bir dushpan,
Aqyrda shyǵar sol tustan,
Ózi sary, kózi kók,
Bastyǵynyń aty Pop,
Kún shyǵysqa qaraidy,
Shashyn almai taraidy,
Qudaidy bilmes, dini joq,
Jamandyqta mini joq,
Osy syndy bir kápir,
Aýzy-basy jún kápir,
Jaiaýlap keler jurtyńa...
...Elińdi alar qolyńnan,
Ásker qylar ulyńnan,
Teksizdi tórge shyǵaryp,
Basyńa ol kún týǵanda,
Teńdik times qolyńa,
Bul aitqan sóz Abylai,
Bolmai qalmas artyńnan,
Estidiń myna qartyńnan .
«Ákelikke, dostyqqa tabylmas el» dep turǵan joq, «jamandyqqa mini joq» dep saqtandyryp tur. Osy sózdi aitqan Buqar jyraý «sary orys ákeńdei kórinedi» deýi múmkin be?
Al saharanyń taǵy bir sáýegeii Móńke bidiń aitqanyn qarańyz:
...Aqyr zaman bolarda,
Orys qazaq qosylyp
Bir-birine úiir bolady
Sóitken zaman kez kelse,
túzelýi qiyn bolady.
Sonyń bárin kórersiń,
Kórip baryp ólersiń.
Endi buǵan aitar sóz de joq, tek qorqynysh qana bar. Tek aitýǵa tiistisi babalarymyzdyń ár zamanda qaita-qaita saqtandyrǵan jaýynan saqtanbai, oǵan úiirsek bolyp, aqtap ala beretinimiz nelikten?
Meniń aitqym keletini, biz úshin otarlyqtyń qaisy bolsa da jaman ekenin aitqym keledi. Iaǵni kimge otar bolsań da ońdyrmaidy. Eger otar bolsaq, dini, tili bólek ata jaýlar emes, týysqan halyqtardyń ózi aiaiyn dep turǵan joq. Ony búginde týysqan ózbek, qyrǵyz, túrikterde turyp jatqan qazaqtardyń taǵdyry kórsetip otyr. Qazaq, bireýler aitqandai «myń ret óldi, endi myń birinshi ret ólse, qaita tirilmeidi». Sondyqtan bizge «baǵyný» degen uǵymdy umytý kerek. Ol úshin ony eske salatyn osyndai sózderdi urpaq sanasynan óshirý kerek.
Sondyqtan aldaǵy kúnderde «Orysqa qosylsań ońalasyń, qytaiǵa qosylsań joǵalasyń» degen siiaqty jaqsylyqtyń atymen jamandyqqa ushatyn «qara qanatty» sózder shyǵýy múmkin. Sodan soń bir zamandarda «qazaq degen orys ultynyń bir rýy bolypty» demesine kim kepil? Biz úshin qytai da, orys ta dos emes, áriptes qana elder bolýy tiis. «Máńgilik dostyq joq, máńgilik múdde ǵana bar».
Ultymyz táýelsiz bolǵanyna 23 jyl ǵana boldy. «Bir ainaldyrsa, shyr ainaldyrady» dep eskertedi taǵy sol babalar sózi. Az jyl ótpei-aq sol baiaǵy otarlyqtyń dabyly qaita qaǵyla bastaǵandai. Sebebi, keshegi «Kedendik odaq», búgingi «Eýraziialyq odaq» sol baiaǵy ailaly jaýdyń alǵashqy arbaýyndai bolyp kórinedi maǵan. «Barlyq jamandyq jaqsylyqtyń atymen keledi» degen ataly sóz bar halqymyzda. Mundai piǵyl bas kótergen shaqta «...ákeńdei kóriner» siiaqty sózderdiń jii aitylatyny, kóptep shyǵyp, keńinen taralatyny belgili. Óitkeni ár otarlaýshy el óz maqsatyn júzege asyrý úshin birinshi kezekte sol halyqtyń rýhani dúniesine soǵys ashady. Ol halyqtyń sanasynda ornyqqan «Táýelsizdik», «Eldik» uǵymdaryna kúirete soqqy beredi, óziniń ústemdigin rýhani jaqtan moiyndatady. Sonyń birden bir qarýy osyndai sózder. Sondyqtan aldaǵy kúnderde «Orysqa qosylsań ońalasyń, qytaiǵa qosylsań joǵalasyń» degen siiaqty jaqsylyqtyń atymen jamandyqqa ushatyn «qara qanatty» sózder shyǵýy múmkin. Sodan soń bir zamandarda «qazaq degen orys ultynyń bir rýy bolypty» demesine kim kepil? Biz úshin qytai da, orys ta dos emes, áriptes qana elder bolýy tiis. «Máńgilik dostyq joq, máńgilik múdde ǵana bar».
Ne istemek kerek? Biz isteitin is kóp. Bul jerde tek kúldirip kelip, búldirip ketetin ildirgi, ilgen ózegin jyrtpai shyqpaityn osyndai búldirgi sózderden saq bolý kerek. El aýzynda jeldei esken osyndai ázázil sózdiń astaryn uǵyp, ultymyzdyń sanasyna orys ne basqa jaýlarymyzdyń bodandyq piǵylyn úgitteitin, oi júzinde moiynsal etýge qyzmet jasaityn osyndai sózderdiń taralýyna ziialy, ultshyl azamat retinde kedergi bola bilýimiz kerek.
Eger osy oiym quptarlyq bolsa, búgingi sanasy oianyp kele jatqan qazaq jastarynyń qaperine osy sózdiń mánin jetkizýge muryndyq bola alsańyz, úlken alǵys bildirgen bolar edim. Alla táýelsiz qazaq eli jastarynyń birligin bekem etsin!
Ermuhamet MARALBEK
