Nege?..
«Bala – baýyr etiń» deimiz. Tar qursaqty keńitip, tas emshekti jibitip, ózegińdi jaryp shyqqan perzentin kim jek kórsin. Bala degende shyǵarǵa janyńyz bólek. Byldyrlap sóilegeni de, tái-tái basyp júrgeni de – siz úshin naǵyz mereke. Qanshalyqty sharshap-shaldyqsańyz da balańyzdyń perishte júzin kórgenińizde bul dúnieniń bar taýqymetin umytyp, ózgeshe bir sezimge bólenesiz. Áitse de, balańyz ósken saiyn onyń qajettilikteri de arta túsetini bar. Ol da bolsa moinyńyzǵa aýyr jaýapkershilik júkteitini haq. Iaǵni, burynǵydan da qomaqty qarajat tabýǵa týra keledi. Endi siz qarajat tabýǵa qolbailaý bolǵan balańyzdan arylýdyń qamyn jasaisyz. Iaǵni, balabaqshaǵa tapsyrasyz. Árine, balabaqshanyń bereri kóp. Biraq, alyp baryp, alyp qaitqanda ǵana tóbe kórsetpeseńiz, qalǵan ýaqytta ol jaqqa attap baspaisyz. Balańyzdyń ne úirenip, ne bilgenin tekserýge de ýaqytyńyz jetpeidi. Shyndyǵynda, ýaqyt bólmeisiz. Jattap alǵan bir-eki taqpaǵyna máz bolasyz.
Sóitip bir kúni balańyz mektep tabaldyryǵyn attaidy. Ol kúnge qalai jetkenin baiqamai da qalasyz... Endi sizdiń alyp baryp, alyp qaitý mehnatynan qutylyp, arqańyz keńidi. Ántek bir mezgil balańyz álippeni oqyp, birge birdi qossa eki bolatynyn bilgenine marqaiyp, «Meniń balam bárin biledi» deisiz... Sol degenińizden tanbastan, birinshi synypty bitirgenshe arakidik álippesiniń betin ashtyryp, óz atyn jazǵanǵa deiin qadaǵalaýdy ǵana bilesiz. Birtindep mektepke at izin salǵandy qoiyp, balańyzdyń qandai sabaq oqyp júrgeninde de sharýańyz bolmaidy. Barlyq jaýapkershilikti muǵalimderge artyp qoiasyz. Al sol sengen ustazdaryńyz ókimettiń qolbalasyna ainalyp, aǵash aqtap, kóshe tazalap júrgen de balańyzdyń qandai sabaq oqyp júrgeni sizdi qyzyqtyrmaidy da. Ustazben birge bala tárbiesi de «kóshe laǵyp» ketkenine nazar aýdarmaisyz. «Balanyń alǵashqy ustazy – ata-anasy» degendei, balańyzdyń naǵyz ustazy ózińiz ekenińizdi sezinbeisiz. Ara-tura pysyqtyǵyńyz ustap, sabaǵyn teksermek bolsańyz da, ózińizdiń bilimińiz jetpei, solqyldaqtyq tanytasyz. Keide balańyz túsinbegen jerin surap jatsa, odan ebin taýyp qashqalaqtaisyz. Óitkeni basyńyzdy qatyrǵyńyz kelmeidi. Tek kiimi men tamaǵyn, oqý quraldaryn qamtamasyz etsem boldy dep ózińizdi jubatasyz. Soǵan sengińiz keledi...
Sóitip kúndelikti tirshiliktiń kúibeńimen arpalysyp júrgenińizde balańyzdyń mektep bitirýge taiap qalǵanyn sezbei de qalasyz. Keshegi náreste búgin ózińizben birdei bolyp shyǵa keledi. Dál osy jyly ǵana oǵan kóńil aýdarǵan syńai tanytyp, aýyr talap qoia bastaisyz. Ár sózińizdiń láminen men seni oqyttym, barlyq múmkindik jasadym degen sýyq rai baiqalyp turady. «Qaitseń de JOO-ǵa túsesiń, bizde seni aqsha tólep oqytatyn jaǵdai joq» degen buiryq raily sóilemder kúndelikti qaitalana bastaidy. Biraq bul talap-tilekterińiz balańyzdyń bolashaǵyn oilaý emes, óz maqsatyńyz ben abyroiyńyzdy asqaqtatý múddesine ulasyp jatady. Óitkeni, basqalardyń aldynda artyq kórinip, dos, dushpanyńyzǵa kúlki bolǵyńyz kelmeidi. Eger balańyz mektepte úzdik oqyǵan bolsa, onda talap-tilekterińizdi údete túsesiz. Bul balanyń psihologiiasyna aýyr salmaq salyp, óz-ózine senimdiligin álsiretedi. Eger UBT-dan ótpei jatsa, óz-ózine qol jumsaýǵa deiin aparýy múmkin.
[caption id="attachment_10781" align="alignright" width="448"]
Eger synnan súrinbei ótip, ýniversitetke túsip jatsa, aqshańyzdy balańyzdyń til úirenip, kýrstarǵa jazylýyna emes, kerisinshe ainalańdy túgel shaqyryp, mán-maǵynasy joq yrdý-dyrdýǵa jumsaityn ata-analar da bar. Al ótpei jatsa, para berseńiz de aqyly bólimge túsirmei tynbaisyz. Bir sát kúndelikti qadaǵalaýdan bosap, sizden ajyrap, bilim qýyp jyraqqa ketken soń, balańyz erkindikke jetip, oiyna kelgenin istei bastaidy. Sabaqtan góri ózińiz bastama jasap bergen toi-tomalaqqa úiirsek keledi. Kitaphanalardy emes, barlar men túngi klýbtardy jaǵalaidy. Sóitip júrip diplomynda alar, áitse de jartykesh maman bolyp shyǵa keledi. Al aqyly bólimge túskenderiniń jaǵdaiy múldem basqasha. Siz oqý aqysyn tólegenińizben, onyń basqa kerek-jaraqtary jetip artylady. Oǵan qalanyń qymbatshylyǵyn qosyńyz. Endi balańyzdyń tek jatpai qosymsha jumys isteýine týra keledi. Qolaily bolýy úshin túngi mezgilde. Túnimen uiqysy qanbaǵan adamnyń ertesi sabaqty túsine qoiýy neǵaibyl. Bular joldary bolǵandar. Óitkeni qazirgi kúni jumys tabý qiynnyń qiyny. Jumyssyzdyq pen aqsha tapshylyǵy álpeshtep ósirgen perzentińizdi teris jolǵa itermeleýi bek múmkin. Jigitter urlyq pen tonaýdy kásip etse, qyzdar jezókshelikke boiurmasyna kim kepil?.. Arty ne bolary bárimizge belgili. Teris piǵyldy sektalardyń da stýdentterdi jii jaǵalaityny nelikten ekenin endi túsingen shyǵarsyz.
Sizdiń mindetińiz ne edi basyndaǵy? Balańyzdy oqýǵa túsirý ǵana ma edi? Al oqý qurǵyrdy tynyshtyqta, toqshylyqta, qarjylyq tapshylyqsyz indetse, onyń qaiyry áldeqaida kóp bolary anyq qoi. Ata-analardyń kópsandysy balasynyń oqyǵanyna ǵana máz, al onyń qalai oqyp, qaida turyp, ne iship, ne jep júrgenine mán bermeidi. Mektep bitirgenshe azda bolsa qadaǵalaýmen bolǵan balanyń «bos ýaqyty» ýniversitette birneshe ese artady. «Bos ýaqyt» - ne qylmysqa, ne jalqaýlyqqa, ne kerenaýlyqqa bastaityn jol. Ýniversitet qabyrǵasyndaǵy ýaqyt – ótpeli kezeń. Osy mezetti durys júielei almaǵan jastyń taǵdyry qyl ústinde ekenin kóp ata-ana túsine bermeidi...
Endeshe, qaitpek kerek?
Bir dana qariiaǵa jas jubailar kelip, balalaryn qai jastan bastap tárbieleý kerek ekenin surapty. Sonda qariia: «Balalaryń qansha jasqa keldi?», – degende, olar: «Úsh jasqa keldi», – dep jaýap beredi. «Endeshe úsh jylǵa keshigipsińder», – degen eken kópti kórgen aqylman. Demek, bala tárbiesin dúniege kelgen sátten bastap qolǵa alyńyz. Balańyzǵa ony árqashan jaqsy kóretinińizdi bildirińiz. Árqandai iste qoldaý tanytyńyz. Qolynan keletin nárseni ǵana talap etińiz. Bilim alýyna jaǵdai jasańyz. Boiyna qazaqy qasietterdi sińire bilińiz. Eń bastysy, balańyzǵa ýaqyt bólińiz. Tipti jumysbasty bolǵan kúnniń ózinde, aptasyna bir kúnińizdi balalaryńyzǵa arnańyz. AQSh prezidenti B. Obama qoly qalt etken ýaqytty balalaryna arnaidy eken. Sizdiń jumysyńyz onyń jumysynan kóp emes shyǵar... Siz bala tárbieleý arqyly otanyńyzǵa ólsheýsiz úles qosyp jatqanyńyzdy umytpańyz!
Nurserik Tileýqabyl
