Soltústik Qazaqstanda qazaq nege az bilesiz be? Munyń sebebi asharshylyqta jatyr.
1897 jyly qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy jergilikti ulttyń úles salmaǵy 70-80 paiyz bolǵanyn bireý bilse, bireý bilmes...
Ashtyq zobalańy kútpegen jerden, aiaq astynan bastalǵan joq. Qazaqstanda «Kishi oktiabr» lańymen «ataǵy» shyqqan Goloshekinniń asyra silteý saiasatynyń saldarynan respýblika halqy 1930 jylǵy 5,9 millionnan 2,5 million adamǵa azaidy.
Goloshekin óz saiasatyn búrkemeleý úshin: «buryn óz aýylynan eshqaida uzap shyǵyp kórmegen qazaq óziniń kóship qonatyn órisinen basqa joldy bilmeýshi edi, al qazir olar Qazaqstannyń bir aýdanynan ekinshi aýdanyna op-ońai kóship bara alady» dep Máskeýge, Stalinge qýanyshty raporttar jóneltip jatsa, bar tirshilik kózi – malynan aiyrylǵan qazaq óz jerinde ashtyqtan qyrylyp jatty.
Býlaev aýdanynan: «Ashtyqtyń saldarynan kolhozshylar ólip jatyr».
«Slet dobrovoltsev» kolhozynan: «Kolhozshylar óleksemen tamaqtanady, ólgen jylqylardy qazyp alyp, tamaqqa paidalanady».
Tóńkeris aýdanynan: «Ashtyqtyń saldarynan 23 adam óldi, 29 adam ál ústinde jatyr». Qaraly tsiflar osylai kete beredi.
1932 jyly mamyr aiynda Syrymbet aýylyna arnaiy komissiia keledi. «Óte qupiia» dep belgi soǵylǵan anyqtamaǵa mynadai sózder jazylǵan: «Adamdar ashtyqtan» ábden álsiregen. Jeitin eshnárse qalmaǵan. Qý súiekti sýǵa qainatyp, talǵajaý qylady. Ábden aqjemdelip qalǵan terini talshyq etedi. It etin jegen otbasylar anyqtaldy. Ondai úilerdiń janynda súiek taý bolyp úiilgen.
Shoqy aýylynda 144 otbasy bolsa, qazir qalǵany – 60 qana. Tamaq izdep, jan-jaqqa qańǵyp ketken. Munda qalǵandary mysyq, it, qarǵa, saýysqan, tyshqan etimen kún kórip júr...».
Qazaq halqynyń san ǵasyrlyq kóshpendi ómirimen eseptespegen Goloshekin: «Aýyldaǵy ekonomikalyq jaǵdaidy ózgertý qajet. Baiǵa qarsy tap kúresinde kedeilerge kúresý kerek. Al munyń ózi azamat soǵysyna alyp barsa, biz ony da qup alamyz», – dep jar saldy.
Ashtyqtyń sońy túrli aýrýlarǵa ulasty. Adamdar ashtyqtan bir qyrylsa, aýrýdan eki qyryldy.
Tek 1932 jyly Soltústik Qazaqstanda 16 myń adam súzek, 17 myń adam qurqulaq aýrýynan óldi.
Asharshylyqtyń naǵyz shyǵandap jetken shyrqaý shegi – ashynǵan adamdar toptasyp, qoldaryna qarý alyp, atqa qonyp, Keńes ókimetine qarsy qarýly qaqtyǵysqa barýy.
Tek 1930 jyldyń qańtar, naýryz ailarynda 2000-ǵa tarta qarýly qaqtyǵys bolǵan. Sóitip, qazaqtar tárkileýge, ujymdaýǵa jáne asharshylyqqa qarsy óz narazylyqtaryn bildirgen.
Qoldan jasalǵan ashtyq zobalańy saldarynan qazaqtar óz atamekeninen bosyp ketti. Al basqa ulttar men kelimsekter olardyń ornyn toltyrýǵa umtyldy.
Tek 1931 jyldyń qyrkúiek aiynyń basynda ǵana 172 myń orys, ýkrain, belarús, mordva Soltústik Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan eken. Keiin 1937 jyldyń kúzinde Qiyr Shyǵystan 2229 káris kóship keldi. Bular shyǵys shekaradaǵy saiasi shieleniske bailanysty jer aýdaryldy.
1940 jyly Ýkraina men Belarýstiń batys oblystarynan 28 myń adam jáne kóship keledi. Buǵan tyń igerý jyldaryn qosyńyz!
Osyndai «saiasattan» keiin qazaq óz jerinde azaimaǵanda, kóp kelimsekter «sender azsyńdar, biz kóppiz» dep dońaibat shekpegende qaitedi?
1897 jyly qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy jergilikti ulttyń úles salmaǵy 70-80 paiyz bolǵanyn bireý bilse, bireý bilmes...
Kisiniń etin jegizgen...
Kónekóz qariialardyń tarihymyzdyń qasiretti beti – asharshylyq kezeńi jaily aitqan estelik derekteri adamnyń janyn qaiystyrady. Sonda olar: «Adamdy qasqyr ǵana emes, adamnyń ózi de jedi emes pe? Ásirese, Aqkól jaqtan Qoralas degenniń aty sumdyq shyqty. Iesiz qalǵan aýylda Qarasazdan beri shubap kele jatqan adamdardy ańdyp, soiyp jeidi eken. Kók sháýgimi bar, soǵan asyp jegen kórinedi. «Kisiniń etin jegen Qoralas» degen sodan qalǵan.
Osynyń bárine abjylandai ysqyrǵan asharshylyq kináli. Sol asharshylyq neden týdy?
Ó. Esqali nemeresi,
Soltústik Qazaqstan oblysy
FAKTILER
1932 jyldyń zobalańyndaǵy resmi derekterge qaraǵanda, asharshylyq jyldary emshektegi sábilerdiń 72 paiyzy, 7 jasqa deiingi balalardyń 60 paiyzy qyrylyp qalǵan.
...
1932 jyly qazaqtar arasyndaǵy ólim bala týýdan artyq bolyp, Oral qalasynda 5 esege, Qostanaida 2 esege, Qyzyljarda eki esege kemip ketken.
...
1932 jyly balalar úiine 68 617 jetim alynsa, 1933 jylǵy 1 qańtarǵa deiin 45 100 bala panasyz qalyp, onyń 1682-si ashtan ólgen. Biraq...bul kezgi resmi málimetterdiń barlyǵy sanaly túrde kemitilip, redaktsiialanyp kórsetilgenin umytpaiyq.
...
Alapat asharshylyq jyldary Qazaqstan shekarasynan shyǵyp, bosqynshylyqqa ushyraǵan sharýalardyń (qazaqtardyń) sany – 1 million 31 myń. Olardyń 165 myńy burynǵy Keńes Odaǵynyń shekarasynan ári asyp, Qytaiǵa, Mońǵoliiaǵa, Aýǵanstanǵa, Iranǵa, Túrkiiaǵa ótip ketken. Sóitip týǵan jerlerine qaitip orala almaǵan.
Al kórshi respýblikalarǵa Reseige qonys aýdaryp, ornyǵyp qalǵandar sany – 450 myńdai.
(Arhiv qujattarynan)
Oraz ISAEV, qoǵam jáne memleket qairatkeri, saiasi qýǵyn-súrgin qurbany:
(Stalinge jazǵan hatynan úzindi)
– 1929 jylǵy eseptiń derekteri boiynsha, Qazaqstanda 40 million bas mal bolǵan. Al qazir nebári 6 milliondai mal qaldy. Onyń 2 milliony sovhozdarda, al kolhozdyq sektor men jekemenshik sektordaǵy 4 million maldyń kóp bóligi orys aýdandarynda...Sonda qazaqtardyń qur taiaq ustap qalǵany ma?!
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
