سولتٷستٸك قازاقستاندا قازاق نەگە از بٸلەسٸز بە? مۇنىڭ سەبەبٸ اشارشىلىقتا جاتىر.
1897 جىلى قازٸرگٸ سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى جەرگٸلٸكتٸ ۇلتتىڭ ٷلەس سالماعى 70-80 پايىز بولعانىن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەس...
اشتىق زوبالاڭى كٷتپەگەن جەردەن, اياق استىنان باستالعان جوق. قازاقستاندا «كٸشٸ وكتيابر» لاڭىمەن «اتاعى» شىققان گولوششەكيننٸڭ اسىرا سٸلتەۋ ساياساتىنىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكا حالقى 1930 جىلعى 5,9 ميلليوننان 2,5 ميلليون ادامعا ازايدى.
گولوششەكين ٶز ساياساتىن بٷركەمەلەۋ ٷشٸن: «بۇرىن ٶز اۋىلىنان ەشقايدا ۇزاپ شىعىپ كٶرمەگەن قازاق ٶزٸنٸڭ كٶشٸپ قوناتىن ٶرٸسٸنەن باسقا جولدى بٸلمەۋشٸ ەدٸ, ال قازٸر ولار قازاقستاننىڭ بٸر اۋدانىنان ەكٸنشٸ اۋدانىنا وپ-وڭاي كٶشٸپ بارا الادى» دەپ مەسكەۋگە, ستالينگە قۋانىشتى راپورتتار جٶنەلتٸپ جاتسا, بار تٸرشٸلٸك كٶزٸ – مالىنان ايىرىلعان قازاق ٶز جەرٸندە اشتىقتان قىرىلىپ جاتتى.
بۋلاەۆ اۋدانىنان: «اشتىقتىڭ سالدارىنان كولحوزشىلار ٶلٸپ جاتىر».
«سلەت دوبروۆولتسەۆ» كولحوزىنان: «كولحوزشىلار ٶلەكسەمەن تاماقتانادى, ٶلگەن جىلقىلاردى قازىپ الىپ, تاماققا پايدالانادى».
تٶڭكەرٸس اۋدانىنان: «اشتىقتىڭ سالدارىنان 23 ادام ٶلدٸ, 29 ادام ەل ٷستٸندە جاتىر». قارالى تسيفلار وسىلاي كەتە بەرەدٸ.
1932 جىلى مامىر ايىندا سىرىمبەت اۋىلىنا ارنايى كوميسسييا كەلەدٸ. «ٶتە قۇپييا» دەپ بەلگٸ سوعىلعان انىقتاماعا مىناداي سٶزدەر جازىلعان: «ادامدار اشتىقتان» ەبدەن ەلسٸرەگەن. جەيتٸن ەشنەرسە قالماعان. قۋ سٷيەكتٸ سۋعا قايناتىپ, تالعاجاۋ قىلادى. ەبدەن اقجەمدەلٸپ قالعان تەرٸنٸ تالشىق ەتەدٸ. يت ەتٸن جەگەن وتباسىلار انىقتالدى. ونداي ٷيلەردٸڭ جانىندا سٷيەك تاۋ بولىپ ٷيٸلگەن.
شوقى اۋىلىندا 144 وتباسى بولسا, قازٸر قالعانى – 60 قانا. تاماق ٸزدەپ, جان-جاققا قاڭعىپ كەتكەن. مۇندا قالعاندارى مىسىق, يت, قارعا, ساۋىسقان, تىشقان ەتٸمەن كٷن كٶرٸپ جٷر...».
قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق كٶشپەندٸ ٶمٸرٸمەن ەسەپتەسپەگەن گولوششەكين: «اۋىلداعى ەكونوميكالىق جاعدايدى ٶزگەرتۋ قاجەت. بايعا قارسى تاپ كٷرەسٸندە كەدەيلەرگە كٷرەسۋ كەرەك. ال مۇنىڭ ٶزٸ ازامات سوعىسىنا الىپ بارسا, بٸز ونى دا قۇپ الامىز», – دەپ جار سالدى.
اشتىقتىڭ سوڭى تٷرلٸ اۋرۋلارعا ۇلاستى. ادامدار اشتىقتان بٸر قىرىلسا, اۋرۋدان ەكٸ قىرىلدى.
تەك 1932 جىلى سولتٷستٸك قازاقستاندا 16 مىڭ ادام سٷزەك, 17 مىڭ ادام قۇرقۇلاق اۋرۋىنان ٶلدٸ.
اشارشىلىقتىڭ ناعىز شىعانداپ جەتكەن شىرقاۋ شەگٸ – اشىنعان ادامدار توپتاسىپ, قولدارىنا قارۋ الىپ, اتقا قونىپ, كەڭەس ٶكٸمەتٸنە قارسى قارۋلى قاقتىعىسقا بارۋى.
تەك 1930 جىلدىڭ قاڭتار, ناۋرىز ايلارىندا 2000-عا تارتا قارۋلى قاقتىعىس بولعان. سٶيتٸپ, قازاقتار تەركٸلەۋگە, ۇجىمداۋعا جەنە اشارشىلىققا قارسى ٶز نارازىلىقتارىن بٸلدٸرگەن.
قولدان جاسالعان اشتىق زوبالاڭى سالدارىنان قازاقتار ٶز اتامەكەنٸنەن بوسىپ كەتتٸ. ال باسقا ۇلتتار مەن كەلٸمسەكتەر ولاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا ۇمتىلدى.
تەك 1931 جىلدىڭ قىركٷيەك ايىنىڭ باسىندا عانا 172 مىڭ ورىس, ۋكراين, بەلارٷس, موردۆا سولتٷستٸك قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان ەكەن. كەيٸن 1937 جىلدىڭ كٷزٸندە قيىر شىعىستان 2229 كەرٸس كٶشٸپ كەلدٸ. بۇلار شىعىس شەكاراداعى ساياسي شيەلەنٸسكە بايلانىستى جەر اۋدارىلدى.
1940 جىلى ۋكراينا مەن بەلارۋستٸڭ باتىس وبلىستارىنان 28 مىڭ ادام جەنە كٶشٸپ كەلەدٸ. بۇعان تىڭ يگەرۋ جىلدارىن قوسىڭىز!
وسىنداي «ساياساتتان» كەيٸن قازاق ٶز جەرٸندە ازايماعاندا, كٶپ كەلٸمسەكتەر «سەندەر ازسىڭدار, بٸز كٶپپٸز» دەپ دوڭايبات شەكپەگەندە قايتەدٸ?
1897 جىلى قازٸرگٸ سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى جەرگٸلٸكتٸ ۇلتتىڭ ٷلەس سالماعى 70-80 پايىز بولعانىن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەس...
كٸسٸنٸڭ ەتٸن جەگٸزگەن...
كٶنەكٶز قارييالاردىڭ تاريحىمىزدىڭ قاسٸرەتتٸ بەتٸ – اشارشىلىق كەزەڭٸ جايلى ايتقان ەستەلٸك دەرەكتەرٸ ادامنىڭ جانىن قايىستىرادى. سوندا ولار: «ادامدى قاسقىر عانا ەمەس, ادامنىڭ ٶزٸ دە جەدٸ ەمەس پە? ەسٸرەسە, اقكٶل جاقتان قورالاس دەگەننٸڭ اتى سۇمدىق شىقتى. يەسٸز قالعان اۋىلدا قاراسازدان بەرٸ شۇباپ كەلە جاتقان ادامداردى اڭدىپ, سويىپ جەيدٸ ەكەن. كٶك شەۋگٸمٸ بار, سوعان اسىپ جەگەن كٶرٸنەدٸ. «كٸسٸنٸڭ ەتٸن جەگەن قورالاس» دەگەن سودان قالعان.
وسىنىڭ بەرٸنە ابجىلانداي ىسقىرعان اشارشىلىق كٸنەلٸ. سول اشارشىلىق نەدەن تۋدى?
ٶ. ەسقالي نەمەرەسٸ,
سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى
فاكتٸلەر
1932 جىلدىڭ زوبالاڭىنداعى رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, اشارشىلىق جىلدارى ەمشەكتەگٸ سەبيلەردٸڭ 72 پايىزى, 7 جاسقا دەيٸنگٸ بالالاردىڭ 60 پايىزى قىرىلىپ قالعان.
...
1932 جىلى قازاقتار اراسىنداعى ٶلٸم بالا تۋۋدان ارتىق بولىپ, ورال قالاسىندا 5 ەسەگە, قوستانايدا 2 ەسەگە, قىزىلجاردا ەكٸ ەسەگە كەمٸپ كەتكەن.
...
1932 جىلى بالالار ٷيٸنە 68 617 جەتٸم الىنسا, 1933 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيٸن 45 100 بالا پاناسىز قالىپ, ونىڭ 1682-سٸ اشتان ٶلگەن. بٸراق...بۇل كەزگٸ رەسمي مەلٸمەتتەردٸڭ بارلىعى سانالى تٷردە كەمٸتٸلٸپ, رەداكتسييالانىپ كٶرسەتٸلگەنٸن ۇمىتپايىق.
...
الاپات اشارشىلىق جىلدارى قازاقستان شەكاراسىنان شىعىپ, بوسقىنشىلىققا ۇشىراعان شارۋالاردىڭ (قازاقتاردىڭ) سانى – 1 ميلليون 31 مىڭ. ولاردىڭ 165 مىڭى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ شەكاراسىنان ەرٸ اسىپ, قىتايعا, موڭعوليياعا, اۋعانستانعا, يرانعا, تٷركيياعا ٶتٸپ كەتكەن. سٶيتٸپ تۋعان جەرلەرٸنە قايتٸپ ورالا الماعان.
ال كٶرشٸ رەسپۋبليكالارعا رەسەيگە قونىس اۋدارىپ, ورنىعىپ قالعاندار سانى – 450 مىڭداي.
(ارحيۆ قۇجاتتارىنان)
وراز يساەۆ, قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇربانى:
(ستالينگە جازعان حاتىنان ٷزٸندٸ)
– 1929 جىلعى ەسەپتٸڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, قازاقستاندا 40 ميلليون باس مال بولعان. ال قازٸر نەبەرٸ 6 ميلليونداي مال قالدى. ونىڭ 2 ميلليونى سوۆحوزداردا, ال كولحوزدىق سەكتور مەن جەكەمەنشٸك سەكتورداعى 4 ميلليون مالدىڭ كٶپ بٶلٸگٸ ورىس اۋداندارىندا...سوندا قازاقتاردىڭ قۇر تاياق ۇستاپ قالعانى ما?!
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
