[caption id="attachment_10765" align="alignright" width="792"]
Alǵashqysy kiikterdiń qyrylýyna biylǵy aýa raiynyń qubylmaly bolýy áser etken degenge saiatyn qarapaim halyqtyń pikiri. Iaǵni, qystan aryq shyqqan kiikter jazdyń jaýyn-shashyndy bolýyna bailanysty azyq tabýy qiyndaǵan. Uzaq jyl zootehnik bolyp qyzymet atqarǵan Sabyr degen aqsaqaldyń aitýynsha: «Bulaisha janýarlardyń jappai ólim qushýy jaýyn-shashyn kóp bolǵan jyldary buryndary da kezdesken. Ondai kezde shóbi durys shyǵa qoimaǵan qyrattarǵa jaiatyn bolǵan. Sebebi, úzdiksiz jaýynnyń áserinen qyryq jylǵy shópter de shyǵady. Muny mamandar jaqsy biledi. Sol shópterdiń arasynda ýlylary da ushyrasady, alaida ony kóp adam bile bermeidi. Osydan kelip kóktemge endi jetken mal bolsyn, aqbóken bolsyn qyrǵynǵa ushyraidy. Sol sebepti qazirgi kúni tikushaqpen bolsa da aqbókenderdi basqa aimaqtarǵa jaiylymyn aýystyrý kerek. Jasań jerlerge jaiylǵan kiikter qyryla beredi. Bul ózi tirshiligi malmen biteqainasqan qazaqtaǵy burynnan bar tájiribe», – deidi. Bul pikir qanshalyqty oryndy desek te, munshalyqty zor shyǵyn ákeledi degenge sený qiyn.
Odan ary 1 táýlik ishinde sý arqyly 80 shaqyrym jáne jel arqyly 300-400 shaqyrymǵa deiin jetedi. Al osyndai raketalyq janarmaimen lastanǵan jer men sýdy 30 jyl ishinde tazartpasa, asa qaýipti aimaqqa ainalady. Ekologiialyq normativter boiynsha 1 tekshe metr atmosfera aýasynda 1 mikrogramm geptildiń bolýy – qorshaǵan ortaǵa qaýipti emes, (bul, iaǵni 1 shaqyrymǵa – 1 kg geptilden keledi degen sóz), al 1989 jyldan bastap shamamen 3 myń tonnadan asa geptil janarmaiy qorshaǵan ortaǵa taralǵanyn eskersek, bul degenimiz erkin dalamyzdyń 200 000 tekshe metr aýasy geptilmen lastanǵanyn kórsetedi.
Endi biri – qoǵam belsendileri men qoǵamdyq uiymdar músheleriniń jaqtap, biraq bilik taisaqtaǵan pikir. Týrasyn aitqanda kiikterdiń qyrylýyna birden-bir sebep Baiqońyrdan ushyrylǵan zymyrandardan taraityn geptil áser etken. Qazaqstandaǵy «Antigeptil» ekologiialyq tobynyń múshesi Musaǵali Dýambekov «Azattyq» saityna bergen suhbatynda: «Meniń oiymsha, [Qazaqstan] bilik oryndary jyl saiyn jappai qyrylatyn kiik ajalynyń negizgi sebebin jasyryp otyr. [Reseilik] «Proton» zymyranyn ushyrýǵa qarsy «Antigeptil» qozǵalysynyń belsendi múshesi retinde men, Qazaqstannyń kóp bóligine únemi ýy áser etetin zymyrandardyń da bul oqiǵalarǵa qatysy bar degen pikirdemin», – dep óz oiyn ashyq bildiredi. Al dál osy saitta QR IDM Aeroǵarysh komiteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Meiirbek Moldabekov myrza senator Muhtar Altynbaevtyń depýdattyq saýalyna: «Kiikter jappai qyryldy, bul árine ekologiiamen bailanysty bolýy múmkin, sonymen qatar, ǵarysh ailaǵymen, biraq kiikterdiń qyrylýyn óńirlik shamada qaraityn bolsaq, ol Qaraǵandy oblysy Baiqońyrdan alys jerde ornalasqan. Al kiikterdiń qyrylýy Qostanai, Aqmola men Aqtóbe oblystarynda bolyp jatyr, sondyqtan biz bulardyń arasynda tikelei bailanys joq dep oilaimyz, biraq biz tekserý júrgizemiz» degen keri tujyrym aitady. Áitse de, bul sózinen ózderin aqtap alýǵa tyrysqanymen, óz isterine degen senimsizdigi aiqyn baiqalyp tur. Óitkeni geptildiń qanshalyqty ýly ekenin siz ben bizden jaqsy biledi ǵoi. M. Moldabekov myrzanyń alǵa tartqanyndai, Baiqońyrdan Qaraǵandy, Qostanai, Aqmola, Aqtóbe obylystary qashyqta ornalasqan desek te, kóńilimizdegi kúdik aiyǵa qoimaityny túsinikti.
[caption id="attachment_10767" align="alignright" width="420"]
“EKOSOS – ekologiialyq quqyqtyq ortalyǵynyń” jetekshisi, ekologiialyq quqyq sarapshysy, Baqytjan Bazarbek myrzanyń «Jas alash» gazetinde bergen suhbatynda geptilden keletin qater jan-jaqty sóz bolǵan. Geptil – himiialyq jolmen alynatyn organikalyq qosyndy, suiyqtyq. Bul - óte qaýipti zattardyń biri. Ol suiyq bolǵanymen, óte tez býlanyp ketedi. Sosyn aýaǵad a tez taralady. Eger jer qurǵaq bolsa, taralýy tipten jyldamdai túsedi. Ol sýda da tez eritin qasietke ie. Sý arqyly da uzaqqa taralyp kete beredi. Jerge de sińip kete alady. Jer asty sýyna da jetýi múmkin. Eger jer ylǵal bolsa, onda topyraqta kóbirek qalady. Iaǵni, ziian keltirý jaǵynan ámbebap ýly qosylys. Jáne de arnaiy qurylǵylardyń ózimen geptil tógilgen jerdi tabý qiynǵa soǵatynyn eskerseńiz,
ǵarysh apparaty ushqan kezde geptildiń aerozoldik izderi 500 shaqyrymǵa deiin shashyrap, ondaǵy atmosferalyq aýadan bólek jerasty sýlary men topyraq qabaty geptildiń saldarynan lastanady. Odan ary 1 táýlik ishinde sý arqyly 80 shaqyrym jáne jel arqyly 300-400 shaqyrymǵa deiin jetedi. Al osyndai raketalyq janarmaimen lastanǵan jer men sýdy 30 jyl ishinde tazartpasa, asa qaýipti aimaqqa ainalady. Ekologiialyq normativter boiynsha 1 tekshe metr atmosfera aýasynda 1 mikrogramm geptildiń bolýy – qorshaǵan ortaǵa qaýipti emes, (bul, iaǵni 1 shaqyrymǵa – 1 kg geptilden keledi degen sóz), al 1989 jyldan bastap shamamen 3 myń tonnadan asa geptil janarmaiy qorshaǵan ortaǵa taralǵanyn eskersek, bul degenimiz erkin dalamyzdyń 200 000 tekshe metr aýasy geptilmen lastanǵanyn kórsetedi.
Ǵalymdardyń anyqtaýynsha, Amangeldi eldimekeninde geptildiń topyraq betinde shoǵyrlanýy bekitilgen normativ shamalarynan 5 myń ese, Saryaiǵyr qystaǵynda bul kórsetkish million ese asyp ketken. Ulytaý aýdanynyń Bazbaz qystaýynda geptildiń jerasty shoǵyrlanýy jerdiń betki qabatynan 60-70 sm tereńdikke boilap ketse, keibir jerlerde 150 sm-den aryǵa ketken. Ókinishke orai, geptilmen lastanǵan jerler kóbeie túsken, onyń keri áseri bir ǵana Qyzylorda men Qaraǵandy oblystaryn qamtyp qana qoimai, ary qarai jaiylý qaýpi óte zor. Zymyran qaldyqtarynyń shashyraý aýmaǵyn alsaq, Qazaqstan ǵana emes, Reseidiń Altai, Týva, Hakasiia, Saha respýblikalary, Qytai, Mońǵoliia, Soltústik jáne Ońtústik Koreia men Japoniiaǵa deiin taraityny dáleldengen. Baiqońyrdan taralǵan ýly zattar Qazaqstannyń basqa obylystaryna áser etpeidi degenge qanshalyqty senýge bolatynyn endi ózińiz tarazylap kórińiz. Siz eshqashan Baiqońyrǵa baryp kórmeseńiz de, odan taralǵan ýly zattardyń ziiandy áserin úiińizde otyryp-aq kórip jatýyńyz ábden múmkin. Aýa, sý, topyraq, tipten jer asty sýlaryna deiin lastap jatqan geptil shóp arqyly kiikterge orasan qyrǵyn ákelmeitinine eshkim kepildik bere almaidy. Biz de kúdik keltire almaimyz.
Erterekte úiir-úiirimen josyp júretin tarpań jylqylar men talai batyrdyń tizesin dirildetip, kúndei kúrkiregen jolbarystardy elimizdiń qai buryshynan izdeseńiz de emge tappaisyz. Sońǵy kezderde taý barysy, arqar, kaspii itbalyǵy t.b. sekildi túrlerdiń de qatary sireýde. Olardyń sany júz qaraly ǵana. Kiikterge kelgen qyrǵyn olarǵa da timesine eshkim kepildik bere almaidy. Keiingi urpaq olardy mýzeiden nemese sýretten ǵana kórýi yqtimal.
Sońǵysy kiikterdiń qyrylýyna basty sebep retinde qaralǵan jáne biliktiń de qoldaýyna ie bolǵan pikir. Bul tujyrym boiynsha, kiikterdiń qyrylýyna Pasteurella («pasterellioz») aýrýy sebep bolǵan. Biraq, Ulybritaniiadaǵy kiikterdi qorǵaý jáne zertteýmen ainalysatyn ekologtar jelisi – kiikterdi saqtaý aliansyn basqaratyn E. Milner-Gýlland myrza: «Ańnyń jappai qyrylýyna bakteriia sebep bolýy múmkin, degenmen kiikter ajaly basqadan bolýy yqtimal. Ádette Pasteurella bakteriiasynan basqa bir dertke shaldyqqan áljýaz haiýan ǵana óledi. Pasteurella bakteriiasy bary anyqtalsa da, janýardyń ajalyna negizgi sebep sol deýge bolmaidy. Bakteriialar bul jerde janama sebep bolýy múmkin», – degendi alǵa tartady. Demek, bul pikirdiń de tolyqqandy rastalmaǵanyn baiqaýǵa bolady. Áitse de, bilik tarapy halyqaralyq uiymdarǵa qulash-qulash hat jazyp, beldi degen mamandaryn qolqalap shaqyrtty. Olardyń hattarynda Koroldik Veterinariia kolledjiniń ókili Richard Koh, Frankfýrt Zoologiialyq qoǵamynyń ókili Shtefan Tsýter jáne FAO ókili Sergei Homenko sekildi ǵalymdar bar. Olardyń qandai nátije jarataryn aldaǵy kúnderde kóretin bolamyz.
Qalai desek te, kiikterdiń jappai qyrylýy bárimizdi qynjyltady. Kezinde qazaq dalasynda milliondap órgen aqbókender adamdardyń qanaǵatsyz ozbyrlyǵy kesirinen myńdaǵan esege deiin azaiýyna alyp keldi. Iaǵni, 20 myńnyń arjaq, berjaǵynda ǵana aqbóken qaldy bir jyldary. Biraq, álemdik deńgeide kóńil bólinýi sebepti birtindep kóbeie bastaǵan. Sońǵy sanaqtar boiynsha Ortalyq Aziiada barlyǵy 260 myńǵa jýyq kiik bar bolsa, olardyń 200 myńǵa jýyǵy Qazaqstan territoriiasynda. Negizinen elimizdiń batys jáne ortalyq aimaǵyn mekendeidi. On esege deiin kóbeite aldyq dep marqaiǵanymyzben, joiylyp ketýdiń aldynda turǵan popýliatsiia. Endi sonyń jartysynan aiyrylyp qaldyq. Áigili S. Seifýlinniń «Bókennen sulý ańdy men kórmedim» dep jyrlaityn dalanyń sulý jaratylystary kózimizden bulbul ushýy ǵajap emes. Onsyzda qazaq dalasy talai jaýharlarynan aiyrylyp qalǵany shyndyq qoi. Erterekte úiir-úiirimen josyp júretin tarpań jylqylar men talai batyrdyń tizesin dirildetip, kúndei kúrkiregen jolbarystardy elimizdiń qai buryshynan izdeseńiz de emge tappaisyz. Sońǵy kezderde taý barysy, arqar, kaspii itbalyǵy t.b. sekildi túrlerdiń de qatary sireýde. Olardyń sany júz qaraly ǵana. Kiikterge kelgen qyrǵyn olarǵa da timesine eshkim kepildik bere almaidy. Keiingi urpaq olardy mýzeiden nemese sýretten ǵana kórýi yqtimal. Tek ekonomikany qoldap, ekologiiany qaǵys qaldyrý eshkimge jaqsylyq ákelmesi anyq. Qaitsek te kiikterdi aman alyp qalýdyń qamyn jasaýymyz kerek.
Nurserik TILEÝQABYL
