Kaspii teńiziniń ekologiialyq ahýaly kúnnen-kúnge nasharlap barady. Máselen, keiingi ýaqytta jaǵalaý mańynan tirshilik ieleriniń óleksesi jii kózge túsetin bolǵan. Mamandar bul qubylysty Kaspii ekojúiesiniń buzylýymen bailanystyrady. Al derekterge súiensek, Kaspii teńizi sońǵy 400 jylda eń tómengi deńgeige jetken. Ǵalymdardyń pikirinshe, teńiz deńgeiiniń tómendeýi aimaqtyq ǵana emes, jahandyq klimattyq ózgeristerge de teris áser etýi múmkin. Atalǵan jaǵdaiǵa bailanysty qazaqstandyq ekolog Ádil Qasym da pikir bildirdi. Aitýynsha, Kaspii teńiziniń qazirgi ahýalyn nazarǵa almasaq, jaqyn arada ekinshi Araldyń kúiin keshýimiz ábden múmkin. Bul týraly ol Dalanews.kz tilshisine málimdedi.
Tirshilik ieleriniń ólekseleri men teńiz deńgeiiniń tómendeýi
2025 jyly 25 sáýirde Mańǵystaý oblysynyń Túpqaraǵan aýdanyndaǵy Kaspii teńizi jaǵalaýynan 12 itbalyq óli tabyldy. Bul týraly Jaiyq-Kaspii oblysaralyq basseindik balyq sharýashylyǵy inspektsiiasynyń Mańǵystaý oblysy boiynsha basqarmasy málimdedi.
Mamandardyń aitýynsha, itbalyq ólekseleri qatty shirigen kúide bolǵan.
Sonymen qatar sáýir aiynyń basynda Mańǵystaý oblysynyń ekologiia departamenti Aqtaý qalasyna jaqyn 4A shaǵyn aýdanyndaǵy teńiz jaǵasynan birneshe qustyń, onyń ishinde aqqýlardyń ólekseleri tabylǵanyn rastaǵan edi. Bul jaǵdai 3 sáýirde tirkelip, sol kúni teńiz sýynan synama alynyp, zerthanalyq zertteýler bastalǵan.
Áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń habarlaýynsha, qala mańyndaǵy jaǵalaýda álsiregen jáne óli aqqýlar jii kózge túsetin bolǵan. Turǵyndardyń keibiri qustardy qutqarý úshin veterinarlarǵa júgingenimen, olardy aman alyp qalý múmkin bolmaǵan.
Aqtaýlyqtardy shaiandardyń óleksesi de alańdata bastady
Al kúni keshe, iaǵni 3 mamyr kúni Lada.kz redaktsiiasyna Soldat jaǵajaiyndaǵy sý tógý arnasynan ondaǵan óli shaian tabylǵany týraly habar túsken.
Bul jaǵdai Aqtaý turǵyndarynyń Kaspii teńiziniń tirshiligine degen alańdaýshylyǵyn arttyra tústi. Alaida jaýapty organdar olardyń naqty ólý sebebine bailanysty tolyqqandy málimet bere almai otyr.
Teńiz deńgeii men klimattyq ózgerister
Resei Ǵylym akademiiasynyń Okeanologiia institýty direktorynyń orynbasary Petr Zavialovtyń málimdeýinshe, Kaspii teńiziniń deńgeii sońǵy 400 jyldaǵy eń tómengi kórsetkishke jetip, qazir –29,5 metrge deiin tómendegen. Bul óz kezeginde ekojúiege ǵana emes, klimatqa, biologiialyq ártúrlilikke jáne aimaqtyń ekonomikalyq damýyna da teris áser etip otyr. Teńiz aǵystarynyń ózgerýi, planktonnyń taralýy, tabiǵi tepe-teńdiktiń buzylýy – bári ekojúiege qaýip tóndiredi.
Zavialovtyń aitýynsha, Kaspiidiń ekojúiesi men gidrologiialyq rejimin durys boljaý úshin jańa ǵylymi modelder qajet. Qazirgi klimattyq ózgerister jaǵdaiynda burynǵy ádistemeler eskirgen.
Mysaly, jergilikti videograf Nurken Tájibai túsirgen videodan Kaspii teńiziniń keri shegingenin jáne jaǵalaý syzyǵynyń ózgergenin anyq baiqaýǵa bolady.
Kaspii itbalyǵynyń joiylýy
Kaspii teńiziniń itbalyǵy – Qyzyl kitapqa engen birden-bir sútqorekti teńiz janýary. Sońǵy jyldary onyń popýliatsiiasy birneshe esege azaiǵan. Ǵalymdar bul jaǵdaidyń sebepterin tek klimattyq ózgeristermen ǵana emes, adamnyń áreketterimen (lastaný, balyq aýlaý, keme qozǵalysy) de bailanystyryp otyr.
Qazaqstan úkimeti halyqaralyq aýditten bas tartty
Kaspii ekojúiesine qatysty jaǵdai ýshyǵyp turǵan sátte Qazaqstan úkimeti teńiz qairańyna halyqaralyq ekologiialyq aýdit júrgizý týraly usynysty qoldamaǵan. Bul sheshim qoǵamda túrli pikir týǵyzdy. Ekologtar men jergilikti turǵyndar halyqaralyq sarapshylardyń qatysýymen jan-jaqty zertteý júrgizýdi mańyzdy dep sanaidy.
Qazaqstandyq ekolog ne deidi?
Ekolog Ádil Qasymnyń aitýynsha, bul tragediia XX ǵasyrda, dál teńiz túbinen munai men gaz qorlary tabylǵan kezden bastaý alǵan.
"Sonaý 1996 jyldan beri Kaspiidiń sý deńgeii úzdiksiz tartylyp keledi. Jyl saiyn orta eseppen 70-ten 100 santimetrge deiin sheginedi. Keibir aimaqtarda teńiz jaǵalaýy 50 shaqyrymǵa deiin keiin ketken", – deidi sarapshy.
Onyń aitýynsha, bul – tabiǵi qubylys emes, adamnyń áreketinen týyndaǵan ózgeris.
“Ǵalymdardyń boljamy da kóńil kónshitpeidi: aldaǵy jyldary Kaspii kóleminiń 25 paiyzyna deiin azaiyp, teńizdiń úshten bir bóligi tuzdy shólge ainalmaq. Bul –milliondaǵan tirshilik iesiniń joiylýyna sebep bolýy múmkin. Al keibiri qazirdiń ózinde joiylyp ta jatyr”, — deidi ol.
Ekolog munyń saldarymen emes, sebepterimen kúresýi qajet ekenin jetkizdi.
“Qazirgi tańda 4 myńǵa jýyq skvajinsy bar teńizdi qatań baqylaýǵa alý kerek. Óitkeni olardyń basym bóligi ekologiialyq talaptarǵa sai kelmeidi", – deidi Ádil Qasym.
Onyń pikirinshe, Kaspiidi qutqarý úshin eń aldymen adam qolymen jasalǵan kesir áreketterge tosqaýyl qoiý qajet.
“Halyqaralyq deńgeidegi munai kompaniialarynyń – sonyń ishinde NCOC sekildi alpaýyttardyń – jumysyna qatań baqylaý ornatylýy tiis. Qajet bolsa, keibir jobalarǵa múlde tyiym salý kerek”, — dep qosty ol.
Aitýynsha, naqty sharalar qabyldanbaǵan jaǵdaida Kaspii ekinshi Araldyń kúiin keshýi múmkin.
"Kaspiidiń búgingi ahýaly – qyl ústinde turǵan teńselgen taǵdyr. Eger dál qazir naqty sheshimder qabyldamasaq, úlken ekologiialyq apattyń aýyly alys emes. Kaspiidiń ekinshi Aralǵa ainalýy – endi tek ýaqyt enshisinde", – dep túiindedi ekolog.
