Sońǵy kezderi kún tártibindegi negizgi máseleniń biri – elimizde beibit atom elektr stansasyn salý. Bolashaqta kezdesetin energetika tapshylyǵyn joiýdyń birden-bir joly sanalatyn bul joba týraly el ishinde túrli pikir aitylýda. Qalai desek te, aldaǵy 6-qazan kúni jalpyhalyqtyq referendým ótip, bul taqyryptyń núktesin ózimiz – halyq qoiatyn bolady. Al álgi dúdámal saýaldardy biz belgili sarapshy – Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti janyndaǵy Strategiialyq zertteýler institýty halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń basshysy Dáýren Ábenge qoiyp kórdik.
- AES qurylysyna qatysty qazirgi qoǵamnyń pikiri ekige aiyrylyp tur. Alaida, álemniń damyǵan elderi mundai energetika kóziniń igiligin kórip otyrǵanyn bilemiz. Munaidyń ústinde otyrǵan, balamaly energiia kózi taqyrybynda EKSPO kórmesin ótkizip, osy baǵytta talai sharýany atqaryp úlgergen Qazaqstanǵa tap búgin mundai aýqymdy joba qajet pe? Sizdiń paiymyńyz qandai?
- AES-tiń salynýy Qazaqstan energiianyń balamaly jáne jańǵyrtylatyn túrlerin damytpaidy degen sóz emes. Bizdiń elimiz 2050 jylǵa qarai barlyq energiia tutynýdyń kem degende teń jartysyn balamaly energiia kózderine aýystyrýdy josparlap otyr, al halyqaralyq deńgeide 2060 jylǵa deiin kómirtekti beitaraptyqqa qol jetkizemiz dep mindetteme aldyq. Eki maqsat ta ońai sharýa emes, kóp jumysty talap etetin óte kúrdeli máseleler.
Sonymen qatar, memleket kómir jáne basqa da qazba otynmen jumys isteitin energetikalyq nysandardy kómirtegi shyǵaryndylarynyń deńgeiin tómendetetin zamanaýi tehnologiialarǵa kóshiredi nemese ekologiialyq talaptarǵa sai jańa nysandar salady.
Atap ótetin taǵy bir jáit, Qazaqstan jalpy ishki ónim birligine keletin parniktik gazdar shyǵaryndylary boiynsha álemde alǵashqy oryndarda tur. Atom energiiasy əlem boiynsha taza jasyl energiia kózi retinde tanylyp otyrǵanyn eskersek, AES qurylysy joǵaryda aitylǵan maqsattarǵa jetýge kómektesetini sózsiz.
Odan basqa, energiia kózderin ártaraptandyrý Qazaqstannyń energetikalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etedi, elimizdiń álemdegi básekege qabiletti pozitsiiasyn arttyrady, ǵylymi-tehnikalyq áleýetin nyǵaitady, ónerkásiptiń joǵary tehnologiialyq salalaryn damytý úshin negiz jasaidy, sondai-aq ekologiialyq problemalardy sheshýge múmkindik beredi.
- Prezident Qasym-Jomart Toqaev AES qurylysyna qatysty halyqtyq referendým ótkizýdi 6 qazanǵa bekitkenin bilemiz. Taiaýda elimizdegi zertteý institýttarynyń biri qazaqstandyqtardyń 60 paiyzy referendýmda daýys berýge ázir degen aqparat taratty. Osy naýqannan qandai nátije kútesiz?
- «Atom energiiasyn paidalaný týraly» zańǵa sáikes, iadrolyq qondyrǵylardy salý jáne salý aýdany týraly sheshimdi aýmaǵynda qondyrǵy qurylysy josparlanǵan jergilikti ókildi organdardyń kelisimimen Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti qabyldaidy. Alaida, AES salý jobasy qoǵamda qyzý pikirtalas týdyrǵanyn eskere otyryp, Prezident Qasym-Jomart Toqaev bul máseleni jalpyulttyq referendýmǵa shyǵarý týraly sheshim qabyldady. Sóitip ol 2019 jyly bergen ýádesinde turdy. Sol kezde Memleket basshysy AES qurylysy kún tártibine engen jaǵdaida mindetti túrde halyqpen aqyldasatynyn, tipti qajet bolsa bul «óte jaýapty, ózekti másele» boiynsha referendým ótkizetinin aitqan bolatyn.
Ázirshe referendým qandai nátijemen aiaqtalatyny týraly paiymdaý erte dep esepteimin. Bilik úshin halyqtyń oǵan degen senim deńgeiin kórsetetin eń mańyzdy másele – sailaýshylardyń qatysý paiyzy. Referendýmǵa qatysý quqyǵy bar azamattardyń (12,2 million adam) jartysynan kóbisi daýys berýge qatyssa, referendým ótkizilgen dep sanalady.
Eger qoiylǵan suraqqa qatysqan azamattardyń jartysynan astamy «iá» dep jaýap berse, Qazaqstanda AES salýǵa jol ashylady.
Qalai bolǵanda da, referendýmnyń ótkizilýi Qazaqstan basshylyǵynyń mańyzdy sheshimderdi qoǵam pikirin eskere otyryp, demokratiialyq úderis arqyly qabyldaýǵa umtylýynyń belgisi.
– Qazaqstan AES salý isin halyqtyń talqysyna usynyp, refrendým ótkizýge sheshim qabyldaǵan jalǵyz el bolyp tur. Budan elimizde azamattyq qoǵamnyń órisi keńeiip, damyp kele jatqanyn baiqaimyz ba?
– Elimizde atom elektr stantsiiasyn salý máselesinde referendým ótkizý – eldiń energetikalyq bolashaǵy men ekologiialyq qaýipsizdigine qatysty asa mańyzdy sheshim qabyldaýdyń ashyq jáne demokratiialyq tásili. Hz basym mundai referendým ótkizýde bilik oryndary mańyzdy birineshe aspektilerdi basty nazarǵa aldy dep esepteimin. Ózińizde bilesiz, referendým – halyqtyń tikelei daýys berý arqyly mańyzdy memlekettik sheshimderge yqpal etý quraly. AES qurylysy sekildi strategiialyq jobalar uzaq merzimdi mańyzdy joba. Sondyqtan bul baǵytta halyqtyń pikiri men kelisimi mańyzdy. Bul úderis azamattarǵa memleket saiasatyna jaýapkershilikpen qaraýǵa múmkindik beretinin umytpaýymyz kerek.
AES salý máselesi boiynsha qoǵamda ártúrli pikir bar ekenin ózińiz de bilesiz. Bireýler ony ekonomikalyq jáne energetikalyq turaqtylyqtyń kepili dep sanasa, basqalary ekologiialyq jáne radiatsiialyq qaýipterge alańdaidy. Referendým ótkizý arqyly úkimet bul pikirlerdi eskerip, konsensýsqa qol jetkizýdi óz basym mańyzdy másele dep esepteimin. AES salý ol kezekti bir zaýyt salý emes. Bul ekologiia men adam densaýlyǵyna yqtimal áser etetinin nysan ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Bul rette keibir azamattardyń alańdaýshylyǵyn túsinýge bolady. Fýkýsima jáne Chernobyl apattary siiaqty tarihi oqiǵalar bul taqyrypqa erekshe nazar aýdartty. Referendým arqyly halyq ekologiialyq qaýipterge qatysty óz kózqarasyn bildire alady.
Osy rette elimizde AES salý energetikalyq táýelsizdikti nyǵaitý men jasyl energetikany damytý strategiiasynyń mańyzdy bóligi desek te bolady. Iadrolyq energiianyń ekonomikalyq tiimdiligi joǵary, alaida onyń saldaryn uzaq merzimde baǵalaý qajet. Halyqtyń bul baǵytty qoldaýy nemese qarsy bolýy eldiń energetikalyq saiasatyn aiqyndaitynyn umytpaýymyz kerek.
Referendým ótkizý Qazaqstannyń demokratiialyq printsipterge adaldyǵyn jáne halyqtyń pikirin eskerýge umtylatynyn kórsetedi. Bul halyqaralyq qaýymdastyq aldynda eldiń saiasi bedelin nyǵaitýǵa yqpal etetini sózsiz. Sondyqtan AES salý boiynsha referendým ótkizý – eldiń energetikalyq strategiiasyn anyqtaýda mańyzdy qadam. Bul sheshim tek úkimettiń emes, búkil halyqtyń qatysýymen qabyldanýyn óz basym qoldaimyn. Óitkeni onyń áseri tek qazirgi urpaqqa emes, bolashaq urpaqtarǵa da tiedi. Referendým halyqtyń demokratiialyq quqyǵyn iske asyrýdyń jáne eldegi mańyzdy máseleler boiynsha ashyqtyqty qamtamasyz etýdiń tiimdi quraly ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek.
– Dáýren myrza AES-tiń qaýipsizdigi jaiynda ne oilaisyz?
– Qazir AES álemdegi energiianyń ekologiialyq taza ári tiimdi túrleriniń biri sanalady. Biraq onyń qurylysy men paidalaný qaýipsizdigine qatysty máseleler árqashan mańyzdy dep esepteimin. Qaýipsizdik tek tehnologiialyq aspektilerge ǵana emes, sondai-aq ekologiialyq, áleýmettik jáne ekonomikalyq máselelerge de qatysty bolýy kerek. Osy máselege qatysty biraz izdengenimde AES-tiń qaýipsiz júieleri belsendi jáne passivti dep ekige bólinedi eken. Belsendi júieler (mysaly, salqyndatý júiesi) syrtqy energiia kózderine táýeldi bolsa, passivti júieler elektr qýatynsyz da jumys istei beretin bólikterin jatyqady eken. Qazirgi reaktorlar birneshe qabattan turatyn qaptamamen jabdyqtalǵan. Bul júie radiatsiianyń syrtqa taralýyna jol bermeidi. Sondyqtan ainalaǵa radiatsiia taralyp ketedi dep qaýiptenýge negiz joq. Sonymen qatar qazirgi reaktorlar jumysyn jyldam toqtatatyn avtomattandyrylǵan júielermen jabydyqtalatynyn esten shyǵarmaýymyz kerek.
AES qurylysy úshin alań tańdaý kezinde jer silkinisi qaýpi joǵary aimaqtardan aýlaq bolý qajet. Zamanaýi stantsiialar seismikalyq turaqtylyq standarttaryna sáikes jobalanady, iaǵni jer silkinisi bolǵan jaǵdaida da zaqymdanbai jumys isteýi tiis.
- AES tóńiregindegi taǵy bir saýal – «Qurylysty qai memlekettiń mamandary júrgizedi?» degenge saiady. Osy oraida, Ońtústik Koreia, Resei, Japoniia siiaqty elderdiń atalǵany aian. Bul oraida, Túrkiiada júrgizilip jatqan stansa qurylysyn kórshilerimizdiń salyp jatqany aitylady. Ony bizdiń biraz jýrnalisterimiz, ǵalymdarymyz kózderimen kórip keldi, qatelespesem.
Sarapshy retinde Qazaqstandaǵy mańyzdy jobany qai memlekettiń mamandary qolǵa alǵanyn qalaisyz?
- Búginde AES-ti qai eldiń kompaniiasy salady degen suraqqa jaýap berý tym erte. Aldaǵy referendýmda el azamattarynyń basym bóligi AES qurylysyn qoldap daýys berse, ýákiletti organ elimiz úshin barynsha ońtaily jáne tiimdi sheshim qabyldaityny anyq.
Merdigerdi tańdaǵanda san-alýan aspektiler eskeriletin bolady, sonyń ishinde tehnikalyq sipattamalar, qaýipsizdik deńgeii, qarjylandyrý sharttary, ekonomikalyq tiimdiligi, qorshaǵan ortaǵa áseri jáne taǵy basqalar. Eń bastysy – bul sheshim ulttyq múddelerdiń basymdyǵy men pragmatizm qaǵidasyna negizdelýi tiis.
- Atom elektr stansasynyń paidasy jóninde túrli pikir aitylyp jatyr. Qaisysyn quptaisyz, alyp-qosaryńyz bar ma?
- Halqymyz Qazaqstandy bolashaqqa umtylǵan el retinde qarastyrsa, negizsiz úrei men fobiiaǵa berilmeý kerek. Qazirgi tańda elektr qýatynyń tapshylyǵy bizdi energiiany shetelden qymbat baǵaǵa satyp alýǵa májbúrlep, kórshiles elderge táýeldi etip keledi, al beibit atom energetikasynyń áleýetin paidalaný Qazaqstannyń energetikalyq táýelsizdigin qamtamasyz etýge eleýli úles qosady.
Elimizde adam sany ósip, jańa ónerkásip pen aýyl sharýashylyq nysandary paida bolýda, kólik-kommýnikatsiia infraqurylymy keńeiip jatyr. Ekonomikamyz elektr qýatymen turaqty jáne jetkilikti túrde qamtamasyz etilmese, daǵdarysqa ushyraýymyz ábden múmkin.
Al AES-ti basqa qýat kózderimen saýatty túrde úilestirý energiia tapshylyǵy máselesin sheshýdiń tiimdi joldarynyń biri bolyp tabylady. Sonymen qatar AES jobasyn iske asyrý arqyly qosylǵan quny joǵary iadrolyq ónimderdi óndirýge jáne iadrolyq meditsina siiaqty salalardaǵy zertteýler men innovatsiialardy damytýǵa múmkindik týǵyzady.
- Áńgimeńizge rahmet!
