Sý problemasy eń ótkir bolyp otyrǵan aimaq – Afrika jáne Ortalyq Aziia. Onyń ishinde Qazaqstannyń jaǵdaiy – óte kúrdeli. Aýyz sýdy únemdeý kerek. Sarapshylardyń paiymdaýynsha, Qazaqstan 2050 jylǵa qarai «sýǵa óte muqtaj» elderdiń sanatyna kirýi múmkin. Qazir elimizde 600 myńnan astam adam taza aýyz sýǵa zárý. 1987 jyly BUU-nyń Dúniejúzilik qorshaǵan orta men damý komissiiasy «Bizdiń jalpy bolashaǵymyz» atty esebinde «qorshaǵan orta úshin qaýipsiz jolda ekonomikalyq dáýirge» aiaq basýǵa shaqyrdy.
Alǵash ret «turaqty damý» kontseptsiiasy usynyldy. «Turaqty damý maqsattary» – qazirgi ýaqyttyń qajettiligin qamtamasyz ete otyryp, bolashaq urpaqtardyń óziniń qajettilikterin qamtamasyz etýine qaýip týǵyzbaityn damý. 6 turaqty damý maqsattarynda sý máselesi qozǵalǵan.
Birikken Ulttar Uiymynyń málimetterine súiensek, álem halqynyń jartysyna jýyǵy sý tapshylyǵyn sezinedi. Sarapshylardyń aitýynsha, jer betinde 780 millionnan astam adam taza aýyz sýǵa qol jetkize almai otyr. Al 1,7 milliard adam tushy sý kózderine zárý. Álemde jyl saiyn taza sýdyń joqtyǵynan, sonyń saldarynan bolatyn antisanitariiadan myńdaǵan adam kóz jumady. Onyń kóbi – balalar.
Keibir elderdegidei asa qat bolmaǵanmen, Qazaqstanda da aýyz sý problemasy bar. Degenmen elimizdegi jerasty sý resýrstary arnaiy zerttelip, onyń gidrogeologiialyq kartasy jasalǵan. Prezident Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev aitqandai, sýdyń shyǵynyn azaitýda sý sharýashylyǵy salasyn tolyqtai tsifrlandyrýǵa kóshirý mindeti tur. Sosyn kanaldar men sý qashyrtpalaryn nazardan tys qaldyrmai, únemi tazalap, qajetti jaǵdailarda, kanaldardyń tabanyn betondaýdy qolǵa alý mańyzdy.
Sý resýrstarynyń eń kóp paidalanylatyn baǵyty - aýyl sharýashylyǵy salasy. Agroónerkásipte paidalanylatyn tehnikanyń eski bolýy, sýarý tásilderiniń utymdy qoldanylmaýy kóp jyldar boiy sý qorlarynyń durys igerilmei kelýine alyp keldi. Jahandyq máselege ainalǵan Aral ekologiiasynyń da eń áýeli osy aýyl sharýashylyq egistikterine sýdy joldan buryp alyp, esepsiz paidalanýdan bastalǵany barshaǵa málim.Qazirgi tańda,sarapshylar Kaspiidiń qatty taiazdanýyna bailanysty dabyl qaǵyp jatyr.
Teńizde qaptaǵan qairańdar paida bolyp, kemelerdiń júzýi qiyndaǵan. Al Kaspii – Qazaqstanǵa sanktsiialar saldarynan álemnen oqshaýlanǵan Reseidi ainalyp ótýge múmkindik beretin jalǵyz ári biregei tasymal joly. Jaǵalaýdaǵy elder onyń ekologiiasyn jaqsartýǵa basa mán bergeni abzal.
Jalpy, Kaspii Araldyń taǵdyryn qaitalaýy múmkin be degen qaýip te bar. Kaspii taǵdyry memleketti de alańdatady.
Prezident Q.Toqaev 29 maýsymda ótken VI Kaspii sammitinde bul teńizdiń ekojúiesin saqtaý – 5 el yqpaldastyǵynyń basty baǵyttarynyń biri dep belgiledi. Kaspii jaǵalaýynyń ekonomikalyq damýy da, milliondaǵan turǵyndardyń ál-aýqaty da onyń tabiǵi ortasyn saqtaý mindetimen tyǵyz bailanysty. Qazaqstan Prezidenti ortaq sý arteriiasynda ekologiialyq apatty boldyrmaý úshin birlesip jumys isteýge shaqyrdy. Qalai bolǵanda da, milliondaǵan jyldyń kýási qart Kaspiidi saqtap, keler urpaqtarǵa tabystaý – paryz ekenin eskertken bolatyn.Joǵaryda atalǵan jaittardy eskere otyra,turaqty damý maqsattary aiasynda ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń zań fakýltetiniń oqytýshylar quramy men stýdentter arasynda dóńgelek ústel,pikirtalas saiystary,túrli aktsiialar ótkizýde.Elimizde oryn alǵan ózekti máselelerdi sheshýge bizde óz tarapymyzdan úles qosýdamyz.Mysaly,sýdy únemdeý,tabiǵatty aialaý,senbilikter t.b
Endeshe, «bulaq kórseń kózin ash» degendi basshylyqqa ala otyryp, sýdyń ómirdiń nári ekenin umytpai, «sýdyń da suraýy bar» degendi de esten shyǵarmaiyq.
Tilepbergenov O.N.
Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ Zań fakýlteti qylmystyq quqyq, qylmystyq is júrgizý jáne kriminalistika kafedrasynyń aǵa-oqytýshysy,zań ǵylymdarynyń kandidaty
El-tutqa stýdentter klýbynyń jetekshisi
