Sońǵy ýaqyttary ekonomikalyq damýdyń estafetasyna Shyǵys Aziia elderi óz qolyna alǵany barshaǵa málim. Atalǵan aimaqtaǵy qýatty elderdiń biri Vetnam desek, qatelespeimiz. Jaqynda sotsalistik damý baǵytynan ainymaǵan Vetnamda bolyp, eldiń ekonomikalyq, ǵylymi-tehnikalyq áleýetin baǵamdap qaitýdyń sáti tústi. Halyqaralyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy uiymyna múshe elderdiń kezekti 66 basqosýy Vetnam astanasy Hanoida bolyp ótti. Alqaly jiynǵa qazaqstandyq delegatsiiany «Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» AQ-y prezidenti Ádil Ybyraev bastap bardy. Endi Eýraziia qurlyǵynyń qiyr shetinde jatqan Vetnamda kórip-bilip, kóńilge túigenderimizdi qalyń oqyrmandarmen bólissek.
Vetnam qandai el?
Búginde Qazaqstannan Vetnam astanasy Hanoiǵa tikelei qatynaityn ushaq joq. Tek týrizmi damyǵan Hoshimin qalasymen barys-kelis jolǵa qoiylǵan. «Eir Astananyń» ushaqtary Hoshiminge aptasyna bir ret qatynaýda. Jiynnyń bolatyn kúnimen Hoshimin reisi orailaspaǵan soń, bizder Hanoiǵa Tailand astanasy Bangkog arqyly tartyp kettik.
Hanoida kún ysyp tur eken. Tynyq muhitynan kóterilgen ylǵal ystyqpen aralasqanda tymyrsyq aýa paida bolyp, tynysyńdy taryltady eken.
Vetnam sotsialistik el bolǵannan keiin viza qoidyryp, tergeý-tekserýge biraz ýaqytymyzdy shyǵyndaityn shyǵarmyz dep oilaǵan edik. Sóitsek, onymyz beker eken. Alyp lainer qalyqtap kelip, Hanoidyń halyqaralyq áýejaiyna qonǵannan keiin 20 minýtqa jeter-jetpes ýaqytta áýejaidyń kóshi-qon qyzmetiniń qaǵylez qyz-jigitteri, tórtkúl dúnieniń ár tarabynan kelgen adamdardy bir jerge jinap, shetimizden shaqyryp mórin basyp, vizasyn qoiyp berdi. Qolymyzǵa tólqujatymyz ben Vetnamǵa kelgen qurmetti qonaq ekenimizdi aiqyndaityn qujatty alǵannan keiin syrtqa bettedik.
Vetnamǵa saparǵa shyqqanymyzda munda orys tilin biletin adamdardy kezdestiretin shyǵarmyz dep oilaǵanbyz. Biraq Vetnamnyń sotsialistik el degen aty bolmasa, álemdik órkeniettiń bir pushpaǵyna ainalyp, dúniejúzimen ǵalamdasyp ketipti. Jurttyń bári syrttan kelgen týristerge aǵylshyn tilinde til qatyp, qushaq jaia qarsy alyp jatyr. Kóshede saýda satyp, taksiletip júrgen qarapaiym adamdardyń ózderi aǵylshynsha «sairap» tur. Keńes ókimetimen uzaq jyldar boiy tyǵyz yntymaqtastyq ornatsa da, orys mádenieti men orystyń tili bul elge sińbepti.
«Adam sóileskenshe, jylqy kisineskenshe» dep babalarymyz beker aitpaǵan ǵoi. Áýejaidan kútip alǵan jas jigitpen azdaǵan aǵylshynshamyz jetpegen jerde ymdasyp, túsinisip qoiymyz. Janǵa jaily áýejaidan shyqpai turyp, álemge ámirin júrgizip turǵan azdaǵan dollarymyzdy Vetnam dongine aiyrbastap, qaltamyzǵa salyp aldyq. Bir dollardyń quny 22 myń dongqa teń keledi eken. Álemdik ekonomikany jýsatyp, órgizip otyrǵan «dollarekeń» Vetnam dongin qatty qunsyzdandyryp jibergenine tańǵaldyq. Vetnamnyń qarjy-ekonomikalyq júiesi jaiynda jetik bilmegendikten bul jaiynda áńgime qozǵaýymyz orynsyz bolary anyq. Sondyqtan kózben kórip, kóńilge túigen jaittardy ortaǵa salsaq, sonyń ózi jeter.
Shlagbaýmy joq qala
Áýejaidyń mańynda uzynnan uzaq sozylyp jatqan kóshege kóz salǵanymyzda qaptaǵan kólik kózimizge túsken joq. Sodan vetnamdyqtardyń kópshiligi temir tulpardy taqymdaýǵa shamalary jetpeitin shyǵar dep oiladyq ta qoidyq. Jol bastaýshymyz áýejaidyń aldynda qazdai tizilip turǵan taksilerge qarai alyp keldi. Taksilerdiń bári konveierden keshe shyqqan sý jańa kólikter eken.
Taksige mingenimizde janǵa jaily jumaqtyń bir búiirine top ete túskendei boldyq. Salqyndatqysh pen Wi-Fi internetińiz úzdiksiz uryp tur. Salqyn takside otyryp, alty qurlyqtyń ar jaǵynda qalǵan elińnen habar alýyńa barlyq jaǵdai jasalǵan. Aǵylshynshań jetpei qalsa, «Google aýdarmashyǵa» júgine qoiasyń. Ár taksi Wi-Fi ornatyp alǵanyna qaraǵanda Vetnamda bailanys kompaniialary bizdiń operatorlar siiaqty halyqtyń moinyna minip almaǵan-aý dep oiladyq ta qoidyq.
Áke-kókemiz kórmegen bóten elge aiaq basqan adamǵa Wi-Fi aldana qoimaitynymyz belgili. Árine, qajettilik úshin paidalanýǵa bolady. Qaltafonymyzdy qaltaǵa súńgitip, ainalamyzǵa kóz saldyq. Áýejaidan shyqqanda aldymyzdan bir shlagbaým orap, turaqaqysyn talap etetin shyǵar dep oilaǵan edim. Biraq kózime jurttyń jolyn kes-kestegen shlagbaým shalyna qoiǵan joq. «Múmkin árirekte shyǵar» dep ishtei oilap qoiamyn (Almaty áýejaiynyń mańyndaǵy kórinispen salystyryp otyrmyn ǵoi). Degenmen Hanoidaǵy 3 kúndik saparym barysynda birde-bir shlagbaým kórmedim. Al Almatyda aiaq attap bassań, shlagbaýmǵa baryp mańdai tireisiń. Vetnam saparynan shlagbaýmdy qaptatyp, Almatyny týrizm men qarjy ortalyǵyna ainaldyra almaitynymyzdy jete túsingendei boldym. Hanoidyń halyqaralyq áýejaiy qala syrtynan qashyq jatyr eken. Óitkeni áýejaida iyq tirestiretindei ǵimarat kózge shalynǵan joq. Jol boiynda qaptaǵan úiler de joq. Kóbine kúrish pen shai plantatsiialary kózge ottai basylady. Atyzdardyń bári bir syzyqtyń boiymen tartylǵan. Kózdi arbaityn geometriialyq syzyqtar dersiń. Plantatsiialardan beisaýyt ósip, ádemi kórinistiń siqyn buzǵan birde-bir qýraidy kórmedik. Soǵan qaraǵanda vetnamdyqtardy jer emgen sharýalardyń qataryna qosýǵa bolatyn shyǵar. Joldary taqtaidai, keń – jamap-jasqaǵan bir jeri joq. Halyqaralyq áýejaiǵa tartylǵan jol bolǵan soń, jaqsylap jóndep te qoiýy múmkin ǵoi...
Hanoiǵa sapar shegetinimizdiń aldynda ǵalamtor arqyly el astanasyna virtýaldi saiahat jasaǵanymyzda, 7 million turǵyny, qalanyń ainalasynda aiqush-uiqysh aǵyp jatqan birneshe ózen bar ekenin oqyǵanbyz. Sonyń eń úlkeni – Qyzyl ózen. Qala men áýejaidyń arasyn bólip turǵan ózenniń ústine vetnamdyqtar teńdesi joq kópir salyp, ózderiniń Shyǵys Aziiadaǵy «jetekshi el ekenin pash etti» degen qysqa jazbany sol ǵalamtordan oqyǵanmyn. Endi, mine, sol bolat arqandardy, alyp beton baǵanalarǵa kerip salǵan biik ári keń kópirdiń ústimen zýlap baramyz. Al Qyzyl ózenniń ústinde shaǵyn qaiyqtarǵa minip alǵan vetnamdyqtar Aziia halyqtaryna tán kúrish sabaǵynan toqityn qalpaqtar kiip alyp, ary-beri júzip júr.
Bulqynyp aǵyp jatqan Qyzyl ózendi kórmedik. Ózen betinde tunyp qalǵan tynyshtyq qarapaiym vetnam sharýasynyń mamyrajai tirligimen úilesim tapqandai. Tek alyp kópirdiń ústinde júitkigen kólikter ǵana taiaý mańda tirligi qainaǵan nán shahardyń bar ekeninen habar berip turǵandai.
Osylaisha ainalamyzdaǵy buryn-sońdy kórmegen keremet tabiǵat kórinisterin kókirek kózimizge túsirip, el astanasy Hanoiǵa kelip kirdik.
Mototsiklder aǵyny
Mundaǵy kórinister múlde basqasha. Qalaǵa at basyn tiregende adam shaǵyn mototsiklder aǵynyna tap bolǵandai áserge bólenedi eken.
Kóshedegi kóp mototsikldi kórip, aýzymyz ashylyp qalǵanyn baiqaǵan taksi júrgizýshisi aǵylshyn tilinde «Hanoi – mototsiklder qalasy» degende esimizdi jiǵandai boldyq. Shyny kerek, mototsiklge mingesken jurtty birinshi ret kórýim. Qalai tańdanbassyń? Aitpaqshy, arasynda qarapaiym velosipedter de bar. Biraq mototsiklderdiń qarasy basym. Búkil Almatydaǵy mototsikldi jinasańyz, Hanoidyń bir kóshesinde sap túzep júitkip bara jatqan mototsiklderge jetpesi anyq.
Munshama kóp mototsiklderdi kórgende 7 million alyp qalany kóshelerinde keptelis bolmaitynyn túsingendei boldym. Eger júzdegen myń mototsikl mashinaǵa ainalsa, Hanoida sol zamatta tirshilik toqtap, jurttyń bári barar jerine jete almai qalatyny anyq edi. Almatyny kólik tyǵynynan qutqarý úshin bir ýaqyt velosipedke minýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin osy joly uǵynǵandai bolǵanymdy jasyryp qaiteiin.
Jasy da, kárisi de mototsiklge minip alǵan. Tipti, júkti de osy qos dóńgelekti kólikpen tasidy eken. Al sabaqqa asyqqan vetnamdyq kishkentai balaqandar ata-analarynyń arqasyna keneshe jabysyp, alańsyz ketip barady...
Taǵy bir baiqanym, kóshe boiymen aǵylyp jatqan kólikterdiń jolyn kes-kestep, toqtatyp, qujat tekserip jatqan jol saqshylary nazarymyzǵa ilikpedi. Sondai-aq, jol belgilerine mán bermesten, ary-beri júitkip júrgen mototsiklderdi kórgende jol saqshylary Hanoidaǵy jol qaýipsizdigin baqylai almai qalǵanyn uqqandai boldym. Biraq keptelis oryn alyp, aiǵaiǵa basyp jatqan jurtty kezdestirmedik. Alyp qaladaǵy jol qozǵalysy tabiǵi túrde damyp jatqandai... Osylaisha biz mingen kólik qalyń mototsikldiń arasymen qaiyqtai júzip, qonaq úige kelip mańdai tiredi.
Tabiǵi túrde damyǵan biznes
Qonaq úidiń aldynda turǵan elgezek shveitsar jigiti júgirip kelip kóliktiń esigin ashyp, júgimizdi túsirip, bólmemizge bastady. Ádepki qonaq úi. Alyp-qosatyn eshteńesi joq. Salqyn, janǵa jaily. Biraz tynyǵyp alǵannan keiin túngi Hanoidy aralap kórýge ańsarymyz aýyp, kóshege shyqtyq. Baǵanaǵy áýejaidan shyqqan qarsy alǵan tymyrsyq aýa áli qaitpapty.
Mine, Hanoidyń aty belgisiz ortalyq kósheleriniń birimen aiańdap kelemiz. Jurttyń birazy mototsiklderin kóshe boiyna qańtaryp tastap, jaǵalai ornalasqan shaǵyn ashanalardan tamaq jep, sýsyn iship jatyr. Bizde kóshede vetnamdyqtar siiaqty júremizden otyra qalyp, tamaqtanatyn bolsa, SES mamandary ertesinde sol ashananyń esigine qulyp salyp, jumysyn toqtatar edi.
Óz basym Vetnamda shaǵyn jáne orta biznestiń bulaisha órken jaiyp ketti dep oilamaǵan edim. Óitkeni Hanoi kóshelerindegi ashana men shaǵyn dúkenderden aiaq alyp júre almaidy ekensiń. Tipti, kei jerde shaǵyn peshin kósheniń bir qýysyna qoiyp, túrli kúrish kespeleriniń býyn burqyratyp, usynyp jatqan vetnam áielderine tártip saqshylary men SES qyzmetkerleriniń «áńgime aityp» jatqanyn baiqadym. Kóshedegi jol qozǵalysy men biznesi tabiǵi túrde damyp, keremet úilesim taýypty. Talǵampaz jastarynyń ózderi kóshe boiyndaǵy shaǵyn kafelerge tize búgip, jemis shyryndarymen shól basýǵa kumar.
Ádette bizder shaǵyn jáne orta biznesti damytý týrasynda kóp áńgime aityp, kóptegen qoldaýlar jasaimyz. Vetnamdaǵy jaǵdaidy kórgende sonyń bári beker ma dep qaldym. Kez kelgen kásip tabiǵi damý kezeńinen ótýi tiis. Al biz bolsaq, órkeniettiń shyńyna shyqqan elderdiń standarttary men talaptaryn alǵa tartyp, shaǵyn jáne orta biznestiń qolyn býyp tastaǵanymyzdy baiqamaimyz.
Ǵylym jáne óndiris
tqan halyqaralyq uiym ǵylymi-tehnikalyq zertteýlerdi júielep, aqparat almasýǵa bar kúshin salyp jatyr eken. Uiymǵa uzaq jyldardan beri jetekshilik jasap kele jatqan V.E.Kodola myrza Halyqaralyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵynyń ókiletti komitetiniń ókilderi aldynda bir jyl boiyna atqarǵan jumystary jaiynda esep berdi.
– Ortalyq ótken jyly aqparattyq-saraptamalyq, innovatsiialyq tehnologiia, joǵary oqý oryndar men ziiatkerlik menshikti qorǵaý jáne innovatsiialyq baǵyttaǵy shaǵyn jáne orta biznesti damytý baǵyttary boiynsha aýqymdy jumystar atqardy. Qazirgi tańda ǵylymi-tehnikalyq sala jyl ótken saiyn qarqyndy túrde damý ústinde. Sondyqtan bizder uiymnyń yntymaqtastyq aiasyn barynsha keńeitýge kúsh saldyq. Bul baǵyttaǵy jumystarymyzǵa uiymǵa múshe memleketter barynsha qoldaý kórsetip otyrǵanyn aitqym keledi. Ótken jyly ortalyq Ulybritaniia, Germaniia, Qytai, Frantsiia jáne Chehiiamen ǵylymi-tehnikalyq sala boiynsha aqparat almasý baǵytynda ónimdi jumystar júrgizdik. Sońǵy ýaqyttary bizben qytailyq áriptesterimiz bailanys ornatýǵa airyqsha qyzyǵýshylyq tanytýda. 2014 jyldyń 30 maýsymy men 4 shilde aralyǵynda Harbin ǵylymi-tehnikalyq kórmesine qatysyp, is-tájiribe almastyq. Aldaǵy ýaqytta Halyqaralyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy ózge eldermen yntymaqtastyǵyn keńeitýge múddeli, – dep uiym jetekshisi atqarǵan jumystary jaiynda esep berdi.
Esepti baiandamadan keiin minbege uiymǵa múshe elderdiń ókilderi kóterilip, ózderiniń is-tájiribesimen bólisti. Óz kezeginde «Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» AQ-y prezidenti Á.Ybyraev ózi basqaryp otyrǵan ortalyqtyń jumysy jaiynda jinalǵan qaýymǵa keńinen áńgimelep berdi.
– Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy óziniń 60 jyldyq is-tájiribesiniń arqasynda qazir Qazaqstandy ǵylymi-tehnikalyq jáne innovatsiialyq turǵydan damytatyn mańyzdy organǵa ainalyp otyr. Osylaisha ortalyq ǵylymi-tehnikalyq aqparatty júielep, Qazaqstan ǵylymyn damytyp, innovatsiialyq ekonomika qurýǵa barynsha úles qosyp keledi. Qazirgi tańda «UǴTAO» AQ-nyń qorynda jariialaýǵa jatpaityn 31 myń qujat jinaqtalǵan. Budan basqa 25 myńnan astam dissertatsiialyq jumystar jáne júzege asqan 753 ǵylymi-tehnikalyq baǵdarlamalardyń qujattary saqtalýda. Ortalyq qyzmetkerleri mańyzdy qujattarǵa tiisti saraptama júrgizip, elimizdegi memlekettik organdar men ǵylymi mekemelerdi qajetti ǵylymi-tehnikalyq aqparatpen tolyqtai qamtamasyz etip keledi. Sońǵy ýaqyttary «UǴTAO» AQ-y halyqaralyq yntymaqtastyq salasyn keńeitýge barynsha kúsh jumsap kele jatqanyn aitqym keledi. Búginde bizder AQSh, Ulybritaniia, Germaniia, Niderland, Qytai, Ońtústik Koreia, BAÁ, Resei syndy eldermen tyǵyz áriptestik qarym-qatynas ornattyq. Sondai-aq, ortalyq Qazaqstannyń halyqaralyq ǵylymi málimetter qorlaryna Ulttyq jazylymyn uiymdastyryp, ǵylymdy damytýǵa kúsh salyp otyr. Osylaisha Qazaqstandaǵy 300-den astam JOO men ǴZI-diń ǵalamdyq ǵylymi-tehnikalyq málimetter qoryna qoljetimdiligin qalyptastyrdy. Qazirgi tańda qazaqstandyq ǵalymdar Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń qoldaýynyń arqasynda Thomson Reuters kompaniiasynyń Web of Science platformasyn, Elsevier kompaniiasynyń Scopus málimetter bazasyn, Springer kompaniiasynyń ǵylymi málimetter qoryn paidalanýda. Sońǵy ýaqyttary Wiley-Blackwell kompaniiasynyń ǵylymi málimetter qoryna synaqtyq qosylýdy iske asyrdyq. Osylaisha Qazaqstan ǵalymdyq ǵylymi málimetter qoryndaǵy ǵylymi-tehnikalyq aqparattar keń kólemde qoldanyp, ǵylymnyń órisin keńeitip, innovatsiialyq ekonomika qurýǵa barynsha kúsh salýda, – dep oiyn ortaǵa saldy.
Óz kezeginde Rýmyniiadan kelgen T.S.Groza myrza óz elindegi joǵarǵy oqý oryndary sheteldik stýdentterdi tartýda kóptegen jumystar atqaryp jatqanyn alǵa tartty:
– Sońǵy ýaqyttary Rýmyniiada bilim alýǵa umtylǵan ózge eldiń jastarynyń qatary artyp keledi. Bul jaǵdaidan Rýmyniiada bilim berý salasynyń oń baǵytta damyp jatqanynyń kórinisi dep esepteimin. Qazirgi tańda elimizdegi jetekshi 24 ýniversitet sheteldik stýdentterdi tartýda arnaiy baǵdarlama qabyldap, bul baǵytta jan-jaqty jumystar júrgizýde. Aldaǵy ýaqytta jyl saiyn rýmyn eline kelip bilim alatyn jastardyń sanyn 29 myńǵa deiin jetkizýdi kózdep otyrmyz. Sol siiaqty elimizde jastarǵa kemel bilim beretin syrt elderdiń bilikti ustazdaryn tartýǵa da basa kóńil bólinýde, – dedi. Al jiyn barysynda sóz alǵan moldavandar Moldaviia biligi memlekettiń ǵylymǵa bóletin qarjysyn JIÓ-niń 1 paiyzyna jetkizýge josparlaǵanymen, bul kórsetkishke qol jetkize almai kele jatqandaryn jasyrmai aitty. Sondai-aq, olar ǵylymdy kommertsiialaý máselesinde de sheshimin tappaǵan ózekti máseleler bar ekenin tilge tiek etti. Osylaisha jiynǵa qatysqan delegatsiia ókilderiniń baiandamasyn tyńdaǵanymyzda ǵylymdy kommertsiialaý, biznes pen ǵylymnyń arasyndaǵy bailanysty jandandyrý syndy ózekti máselelermen kóptegen elderdiń betpe-bet kelip otyrǵanyn baiqadyq.
Jiyn sońynda «Tehmart-2015» tehnologiialar kórmesine qatysqanymyzda Vetnamnyń Shyǵys Aziiada kóshbasshy memleket bolýǵa umtylatyndai jóni bar ekenine kózimiz jete tústi. Kórmege qatysqan vetnamdyq kompaniialar kóptegen zattardy óz ishinde óndiretinderin kórsetti. Osylaisha Vetnamnyń qurylys, joǵary tehnologiialar, tamaq, farmatsevtika salasy qarqyndy damyp kele jatqanyna kýá boldyq. Bizdi qurylys salasyndaǵy tyń jobalary qatty qyzyqtyrdy. Bul elde jeńil beton qurastyrmalar daiyndaý isi tiisti deńgeide damyǵan eken. Qazaqstannyń qurylys kompaniialary vetnamnyń iri kompaniialarymen birikken kásiporyn quryp, jumys istese, tabysqa jeteri anyq. Onyń ústinde Shyǵys Aziia elderi arasynda Vetnamnyń Eýraziialyq Odaqqa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵany kópshilikke málim. Bizder osy múmkindikterdi paidalana otyryp, aradaǵy saýda-ekonomikalyq bailanystarymyzdy jandandyrýǵa bolady.
Hoshimin movzoleii
Vetnam memleketiniń negizin qalaýshy Hoshiminniń alǵashqy úkimet úii, qazir murajai.
Tabiǵat kórinisi
Vetnamnyi bishi qyzdary
Ǵibadathana
Vetnam sarbazdary
Hanoi qalasynyń basty Mádeniet saraiy
Hanoi qalasynyń belgisi
Nurlan JUMAHAN, Almaty – Hanoi – Almaty.
