Bir sát hám búkil ǵumyr
Biyl Alla Taǵala uly saparǵa shyǵýdy násip etti. Qasietti paryzymyzdy ótep qaittyq. Sabyrdy qajet etken synaq ta boldy, barǵa qanaǵat, joqqa shúkir etken jaǵdailar da kezdesti. Qajylyqtyń mashaqaty men marapatyn alma kezek sezingen jaittardy Sizge de sóz etip, áńgimelep berýdi o bastan oilap qoiǵan edik.
Qajylyqqa kelgen adam boidáret (ǵusyl) alǵan soń eki qulash aq matany oranyp, ihram háline enedi. Ihram – pendege úlken jaýapkershilik júkteidi. Aita keteri sol, basqa ýaqytta ruqsat etilgen amal dál osy ihram hálindegi adamǵa adal emes. Tipti, shybyq syndyryp, shybyn óltirýge de bolmaidy. Bul – berisi ǵana. Mine, múmin osylai tárbielenedi.
Uly saparda musylman bir minýtyn bos ótkizbeýge tyrysady. Onyń igilikke toly bir sáti búkil ǵumyryn izgilikke toltyrýy múmkin. Paiǵambarymyz Muhammed (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) adamzat balasyn sanaýly sátter men kúlli ómirdi rýhani qundylyqtarǵa arnaýǵa shaqyrǵan.
Ihramdaǵy qajy artyq sóz aitpaýǵa, bireýdi renjitpeýge, qorshaǵan ortaǵa qyldai qiianat jasamaýǵa barynsha beldi bekem býady. Sózin, ózin, sanasyn, amalyn túzetýge, tazartýǵa tyrysady. Jan men tánniń tazalyǵyn saqtaidy, júirik oidy jamandyqtan tyiady. Qajylyqqa barǵandar úshin saýapty saparda paiǵambar hadisi baǵdarsham ispetti. «Kimde-kim qajylyq paryzyn óteý barysynda bos ári jaman sózden, sondai-aq, úlkendi-kishili kúnálardan saqtansa, anasynan jańa týǵan sábi sekildi pák kúiinde oralady», – depti Alla Elshisi (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn). Ómirge qaita kelý, rýhani túlep, jańaryp, ǵibratty ǵumyr keshý degen osy bolsa kerek.
Mina jazyǵynan Arafat aimaǵyna bet alǵan qajylar besin men ekinti namazyn qosyp ótegen soń aqshamǵa deiin tek duǵa jasaidy. Paiǵambarymyzdyń (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) bir sózinde: «Alla Taǵala Arafat kúnindei tozaqtan kóp pendelerdi azat etetin kún joq...» depti. Osy mezgil adamnyń eki dúniedegi ómirin túbegeili ózgertýi múmkin. Mundai múmkindikti qajylar qalai jiberip alsyn?! Tik turyp, tilek aitady, Allaǵa madaq joldaidy. Kózi jasqa tolyp, jalbarynady.
Tikelei reistiń tiimdiligi
Biyl elimizden tuńǵysh ret Almaty-Jidda-Mádina baǵyttary boiynsha tikelei reis ashyldy. Qajylar qasietti Mádina qalasyna bar-joǵy bes saǵatta jetti. Al Mekkege taiaý (shamamen 70 shaqyrym) Jidda qalasyna ushqan ekinshi top ihramdy Almatydan kiip, Allaǵa duǵa-tilek, madaq aityp qasietti jerge áp-sátte jetti. «Bul – úlken jeńildik boldy», – dep aqsaqaldar alǵysyn aitqan.
Jol degennen shyǵady, Mina jazyǵynda Aýstraliiadan kelgen Seifidin deitin kisimen tanysyp qaldyq. Qytaidyń Qulja qalasynda týylǵan eken. Almatyda birneshe jyl turypty. Bizdiń osy qaladan kelgenimizdi bilip, kózi jainap shyǵa keldi. Qazaqshasy táýir eken. Sóz arasynda Mekkege eki el arqyly jetkenin aityp qaldy. Birinshi Singapýrǵa, sosyn Dýbaiǵa aialdap, odan keiin Jiddaǵa jetipti. «Jalpy bizdegi qajylyq shyǵyny 10 myń dollardan asady. Sizderdiń tikelei reispen 5 saǵatta Jiddaǵa jetýlerińiz – úlken jeńildik bolypty», – dedi Seifidin myrza. «Aýstraliiaǵa kelip jatsańyz – mindetti túrde habarlasyńyz. Ózim kútip alam», – degen nietin de jasyrmady ol. Bir qyzyǵy, qajylar múmkindik týa qalsa, bir-birimen tanysyp, telefon almasyp, emen-jarqyn áńgime-dúken qurýǵa yńǵailanyp turady. Tili, túri, dili, ulty basqa bolǵanmen, Islamdaǵy baýyrmashyldyq degen asyl uǵymdy osyndaida sezinedi ekensiń.
«Ruqsat joq»
Bizdiń top birinshi Mádina qalasyna taban tiredi. Qonaqúide bári tamasha. Tamaq ýaqytynda, meshit taiaq tastam jerde. Úsh kún aialdap, Mekkege jol tarttyq. Synaq osy jerden bastaldy. Qalada keptelis, ál-Haram meshiti uzaq. Mekke mańyndaǵy Mina jazyǵynda, iaǵni shatyrda úsh kún túnedik. Barlyq jerde kezek: dárethanada, shai beriletin orynda, avtobýsta, t.b. «Qonaqúidiń qadiri-ai» deimiz ishtei. Qonaqúide turǵanda ýaqytynda ázirlenbei qalǵan shaiǵa bola mazasyz kúi keshkenimiz úshin ózimizden ózimiz uialyp kettik.
Shatyrda túneý – shydamdylyqty talap etedi. Kúnniń aptap ystyǵy salqyndatqyshqa (konditsioner) des bermeidi. Alla Taǵala oǵan da shúkir etip kórmegen pendesin Arafatta synaidy. Onda kóńilge medeý bolatyn salqyndatqysh ta joq. Jaǵdai «tómendei» bastaidy. 45 gradýs ystyqqa qorǵan bolǵan shatyrdyń baryna shúkir etesiń. Arafat dalasynda turý – qajylyqtyń basty paryzdarynyń biri. «Qajylyq ol – Arafat», – degen hadis bar.
Aqshamǵa deiin jalǵasqan duǵadan keiin qajylar Muzdalifa jazyǵyna júredi. Avtobýstarǵa tynym joq. Adamdardy tańǵa deiin tasymaldaidy. Qajylyq rásimderi Mina, Arafattan keiin Muzdalifa jazyǵynda adamdy taǵy da «tómen» dárejege túsiredi. Taqyr jerge túneýge týra keledi. Túneý deimiz-aý, qajylardyń sońǵy legi tańǵa deiin Muzdalifaǵa jetkizilgenin kórdik. Kóz shyrymyn almastan jaiaýlatyp Jamaratqa shaitanǵa tas laqtyrýǵa júrip ketti. Ihram hálindegi pende munyń bárin «túsinistikpen» qabyldaidy. Óitkeni, ashýlanýǵa, mazasyz kúi keshýge nemese osynaý kezek pen abyr-sabyr, qarbalas jaǵdailarǵa narazylyq bildirýge «ruqsat» joq. Sol «ruqsat joq» degen túsinik túisikti ábden bilep alǵan.
Muzdalifadaǵy tasty jerge keýdesin tósegen áljýaz, paqyr, sharasyz pendeniń Alla aldyndaǵy jai-kúii, ahýaly aiqyndala túsedi. Ótkinshi qyzyqqa rahattanǵan asaý nápsi ezilip, quldyq urady.
Shaitanǵa tas laqtyrý rásiminen alatyn sabaq kóp. Biz muny jaǵymsyz minez ben unamsyz amaldardy sol jerge tastap, taspen atqylap ketý dep uǵyndyq.
Tasty jerge túnegen adam osydan keiin tómende tósenishi, tóbede shatyry bar Mina jazyǵyn jaily sezinedi. Adam balasy bardyń qadirin joq kezde biledi eken. Minadan keiin sap-salqyn qonaqúi – nyǵmettiń naq ózi dersiń. Taqyr jerden jumsaq jihazǵa jatýdyń ózi bir ǵanibet. Alla Quranda adam balasyn shúkiri az, sabyrsyz dep sipattaýynyń máni bar. Sál synaq kelse, syr berip qalamyz.
Qajylyq – sabyr mektebi. Túrli synaqtar paida bolǵanda pende shaiqalyp qalmaý úshin onyń imany ǵana kómekke keledi. «Imanym meniń – jiǵanym» degeni osy shyǵar.
Ólimi de – ónege
Biylǵy qajylyq aýyr synaqtarymen, qiyndyqtarymen este qaldy. Kran qulap, 100-den astam adam mert boldy. Mina jazyǵyndaǵy adam keptelisinen 800-den astam qajy kóz jumdy. Árine, bári Allanyń qalaýy ǵoi. Qazaqta: «Qudaisyz qýrai da synbaidy», – degen ádemi sóz bar.
Myna bir jaǵdaidy aitpai ketpeske bolmas. Kýveittik sheih Omar Halifa ash-Shaiidji áleýmettik jelide ǵibratty mysalmen bólisipti. Kran qulap, dúnie salǵan mysyrlyq musylman jaily áńgimeleidi. Ol uzaq jyldar boiy qajylyqqa qarjy jinaidy. Uly saparǵa shyǵý úshin barlyq múlkin satýǵa májbúr bolypty. Tipti, ómir boiy jiǵan-tergenine satyp alǵan jer telimin de saýdalaýǵa sheshim qabyldaidy. Adamdar: «Bárin satyp bitirdiń, endi qyzyńa neńdi qaldyryp bara jatsyń», – degende: «Oǵan Allany tapsyrdym. Ol – Jarylqaýshy, bárinen Uly», – depti. Mysyrlyq qajy qasietti meken – Mekkede jan tapsyrýdy armandapty jáne qaitys bolǵan jaǵdaida sol jerde jerleýdi ótingen. Alla aýzyna saldy ma, shynaiy qalady ma, áiteýir tilegi oryndalypty: kran qulap, kóz jumǵandar arasynda álgi adam da bolǵan.
Saýd Arabiia Koroldigi qaitys bolǵandardyń týystaryna 2 mln. fýnt (shamamen 270 myń AQSh dollary) ótemaqy tóledi. Qaitys bolǵan mysyrlyq qajynyń qyzy da osy qarjyny aldy. «Ol Allaǵa ádil boldy. Alla da oǵan ádil boldy», – dep jazady kýveittik ǵalym. Iá, óziniń ólimi arqyly ónege qaldyrdy. Rabbymyz raqymyna bólesin. Basqa aitar joq...
Aǵabek QONARBAIULY, QMDB baspasóz hatshysy.
«Astana – Mekke – Astana»
