Tanymal ýkrain jýrnalisti, qoǵam qairatkeri Vitalii Portnikov «Qala men Dala» gazetine suhbat berip, Eýraziialyq odaqqa qatysty kózqarasyn bildirdi. Ári Nursultan Nazarbaevtyń Ýkraina daǵdarysyn retteýdegi róline toqtalyp, «Eýraziialyq integratsiiaǵa bastar jolda Kreml Ýkrainadan birjolata aiyrylyp tyndy» dedi óz sózinde.
– Reseidiń «qyzyl imperiiany» qaita tiriltkisi keletini ras pa jáne dál qazirgi jaǵdaida bul Máskeýdiń qolynan kele qoiar ma eken?
– Jalpy, qulaǵan imperiiany qaita tiriltý Resei imperiiasynyń kópten kóksep júrgen armany jáne basty saiasi maqsatynyń biri. Tipti TMD-nyń ózi Boris Eltsinniń tusynda burynǵy odaqtas elderdiń basyn qaita qosqan uiym retinde qabyldanǵan. Alaida Kreml osy arqyly Keńes úkimetin aiaǵynan turǵyza almasyn jáne odaqtas elder osynaý uiymǵa Máskeýdiń ambitsiiasyn tejeitin zamanaýi qural retinde qaraitynyn tez túsindi. Munyń arty Belarýspen birikken odaq qurýǵa alyp keldi.
Biraq, bul joba «óli joba» edi. Nege deseńiz, áriptester Máskeýmen eń aldymen óziniń ekonomikalyq múddesi úshin kelisimge keledi. Olardyń odan basqa oiy joq. Resei bolsa, munyń ústinen qaraityn ulttyq basqarý qurylymdaryn qurǵysy keledi. Iaǵni, táýelsiz ekonomikalyq áriptestikti saiasi bailanysqa ulastyrýǵa tyrysady. Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtaǵy jaǵdai dál osyǵan uqsas. Sondyqtan da bul qurylym eshqashan birtutas ekonomikalyq uiymǵa ainala almaidy.
Eger osy odaqtyń quramyndaǵy el kúnderdiń-kúni «esi kirip» demokratiialyq memleketke ainalsa, bul odaqtyń quramynda qalýy neǵaibyl.
– Pýtin Eýraziialyq odaqtyń arqasynda óziniń yqpalyn kúsheitýi múmkin be jáne Ýkrainanyń endigi jerde osy odaqtyń múshesi atanbasyna kózi jetti me?
– Óz basym, Resei bul odaq arqyly óziniń yqpalyn arttyrady, saiasi ambitsiiasyn júzege asyrady dep oilamaimyn. Bul odaqtyń Eýraziia qurlyǵyndaǵy iri oiynshyǵa ainalýynyń ózi neǵaibyl. Óitkeni, odaqqa birikken elderdiń saiasi múddesi, ekonomikalyq baǵyt-baǵdary ártúrli. Tipti, integratsiia týraly túsinigi de bir-birine uqsamaidy. Jýyr ýaqytta Reseidiń álemdik saiasattaǵy yqpaly kemi túspese, artpaq emes. Pýtin Ýkrainany ózi qurǵan virtýaldy imperiianyń quramyna qospai tynym tappaidy, al munyń arty onyń saiasi rejiminiń kúireýine ákelýi múmkin.
– Eýraziialyq ekonomikalyq odaq erteńgi kúni geosaiasi uiymǵa ainalýy múmkin be?
– Joq. Nege deseńiz, bul uiym eń aldymen avtoritarly júielerdiń odaǵy. Osy júieniń basynda otyrǵan úsh jetekshiniń ózinshe bir bilik júrgizý, yqpal etý deńgeii bar. Al mundai kóshbasshylarǵa bilikti ózge bireýmen bólisken tiimsiz. Diktatorlardan quralǵan odaq bolmaidy. Eger osy odaqtyń quramyndaǵy el kúnderdiń-kúni «esi kirip» demokratiialyq memleketke ainalsa, bul odaqtyń quramynda qalýy neǵaibyl. «Syrt kóz – synshy» deidi. Biz bul uiymda ekonomikalyq hám saiasi teńdiktiń jáne demokratiialyq institýttarǵa degen qurmettiń joqtyǵyn kórip otyrmyz. Sondyqtan bul integratsiianyń ǵumyry uzaq bolady dep aitý qisynsyz.
Nazarbaev kóp dúnieni jaqsy biletin, tereń túsinetin tulǵa. Ol bárin de kórip, bilip otyr. Alaida áreket etý shekarasy shekteýli. Alǵashqyda ol (ózgelerdei) Pýtin Qyrymmen ǵana shekteletin bolar dep oilady. Resei prezidentiniń ári qarai júrisin boljai almady.
– Eger Reseidiń búgingi saiasi baǵytyn eskerer bolsaq, bolashaqta Eýraziialyq odaq pen Eýroodaq jaqyn bailanys ornatýy múmkin be?
– Nemis kantsleri Angela Merkel Eýraziialyq odaqpen áriptestik bailanys ornatýdyń úlgisin tabý qajettigin aitty. Osy arqyly ol Resei – Ýkraina men Moldovanyń ishki isine tumsyq tyǵýyn doǵarady jáne atalǵan elderdiń eýropalyq qaýymdastyqqa kirýine bailanysty alańdaýshylyǵy azaiady degen senimde. Merkel demokratiialyq negizde oilaityn adam. Reseige bir kezgi Keńes úkimetiniń quramyna kirgen eldermen ekonomikalyq dialog ornatý qajet emes, kerisinshe, olardyń memlekettigin qurtý mańyzdy.
Eýroodaq, eń aldymen, qarjynyń, erkin saýda ainalymynyń, al Eýraziialyq odaq túrli shekteýler men syltaýlardyń keńistigi. Sizderdiń aralaryńyzda sheshimin tabýy tiis ekonomikalyq kedergiler áli de kóp, sebebi ózara senim joq, endeshe Eýroodaqpen qalai bailanys ornatpaqsyzdar?
[caption id="attachment_9099" align="alignleft" width="470"]
– Qazirgi jaǵdaida Ýkraina úshin Eýraziialyq odaq taqyryby ózekti me?
– Joq, árine. Biz óz tańdaýymyzdy jasadyq, baǵytymyzdy aiqyndadyq. Ýkraina EO-men qaýymdasý týraly kelisimge qol qoidy. Budan basqa alyp-qosarym joq.
– Qazaqstan men Belarýs basshylarynyń Ýkrainaǵa sapary neni ańǵartady?
– Birinshiden, olar da búgingi jaǵdaida alańdaýly. Munyń bári Reseidiń Ýkrainaǵa basyp kirgendiginen oryn aldy. Postkeńestik keńistiktegi turaqsyzdyq Qazaqstan men Belarýstiń ekonomikasyna keri áser etetin, soǵys pen Resei ekonomikasynyń oqshaýlanýy jaǵdaidy kúrdelendire túserin Nazarbaev ta, Lýkashenko da jaqsy biledi.
Ekinshiden, olar osy arqyly ózderiniń Máskeýden táýelsiz ekenin, Kremldiń bodany (vassaly) emesin jáne ózdiginen sheshim qabyldai alatyn salmaqty saiasi oiynshylar ekenin kórsetkisi keldi. Bul da beker emes. Eger pýtindik júie qular bolsa, bul olarǵa ózin aqtap alýǵa bolatyn birden-bir jol.
– Sizdiń oiyńyzsha, ýkrain daǵdarysyn retteýdegi Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń orny qandai?
– Nazarbaev kóp dúnieni jaqsy biletin, tereń túsinetin tulǵa. Ol bárin de kórip, bilip otyr. Alaida áreket etý shekarasy shekteýli. Alǵashqyda ol (ózgelerdei) Pýtin Qyrymmen ǵana shekteletin bolar dep oilady. Resei prezidentiniń ári qarai júrisin boljai almady. Sol sebepti Resei túbekti tartyp alǵanda, Nazarbaev buǵan enjar qarady. Negizinde, áý basta onyń osy daǵdarysty retteýde araǵa túsetin, tórelik aitatyn múmkindigi bolǵan.
Resei áskeri Donbassqa basyp kirgennen keiin Nazarbaev reseilik ekspantsiianyń Qazaqstanǵa da úlken qaýip tóndirip turǵanyn túsingen siiaqty. Mine, sol ýaqyttan beri ýkrain daǵdarysyn sheshý jáne buǵan tikelei atsalysý Nazarbaev úshin negizgi mindetke ainaldy. Bul onyń jeke basynyń máselesi ǵana emes, sonymen birge Qazaqstandy da birtutas memleket retinde saqtap qalatyn birden-bir jol. Osylaisha Astanada ótpek bolǵan jáne taraptardyń ortaq túsinistikke kelýi múmkin kezdesý tutas Qazaqstan úshin asa mańyzdy saiasi oqiǵaǵa ainalar edi. Bul arada Pýtin de dál Nazarbaev siiaqty oilaýy kerek. Biraq, Resei prezidentine áriptesiniń atalǵan máselegege alańdaýshylyq tanytyp otyrǵany mańyzdy emes, sondyqtan dál qazirgi jaǵdaiǵa jáne onyń qalai órbirine Nazarbaev esh áser ete almaidy
Áńgimelesken, Dýman BYQAI
