Byltyr álemge aty máshhur jazýshy, Nobel syilyǵynyń iegeri Gabriel Garsia Markes 87 jasynda dúnieden ozdy. Uzyn-yrǵasy 10 roman, 50 áńgime, 10 povesi bar jazýshynyń ár shyǵarmasy álem ádebietiniń jaýhary sanalady. «Myńjyldyqtyń eń úzdik tórt qalamgeri» degen saýalnamada Shekspir, Dante, Servantestermen qatar atalýy jaidan jai emes.
HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Ońtústik Amerikanyń buiyǵy tirligin ádebietimen álemge pash etken úrkerdei toptyń belortasynda Markes te júrdi. J. Amadý, M. Astýrias, A. Karpenter, H. Borhes, H. Kortasar, M. Losa sekildi biregei esimder irkes-tirkes ádebiet maidanyna oiqastai enip, «uiqydaǵy» býlkannyń oianýyn sezdirdi. Olar saiasi-ekonomikalyq qaqtyǵystar tasqynyn; diktatorlyq bilep-tósteýdiń dástúrge ainalǵan shejiresin; umytylýǵa ainalǵan tarihi sana men epikalyq jadtyń tereńdegi shuǵylasyn (óz úiekterindegi); dini senimniń butarlanýy men ideologiialyq qarýdyń betqaratpas qylyshy – jalań demokratiialyq urandardyń aýmaly-tókpeli tizbegin ár qyrynan kesteledi. Olar álem ádebietin haos pen tústen qutqardy nemese haos pen tústiń arasyndaǵy ómirdi meilinshe shynaiy beinelep berdi. Eles pen tús isharalaryn ómirge ákelgen ispan aqyndarynyń romantikalyq poeziiasy bolsa, Migel Astýrias oǵan shyt jańa reńk berdi, magiialyq realizmniń qat-qabat personajdaryn qalyptady, oqiǵalar men tabiǵattyń arasyndaǵy tylsym qatynastardy sheber úndestire, shabytpen sýrettedi – úndilik túpbastaýlardyń tórkinine dendedi. Al, G. Markes eshkim qaitalai almas kemeldiktiń órnegimen bul baǵytty ushar shyńyna shyǵaryp, ǵalamdyq ádebiette ǵana emes, mádeniettanýda da erekshe oryn alatyn qubylystardy sana túkpirinen barsha halyqtyń aqyl-oi ainalymyna engizdi.
[caption id="attachment_8875" align="alignleft" width="354"]
«Júgeri adamdar» qandai keremet týyndy bolǵanyna qaramastan, «Júz jyldyq jalǵyzdyqtyń» biigine bastar joldyń biri edi. Markes sony elden buryn sezindi jáne adaspai tapty. Bul Latyn Amerikalyq ádebiettiń birin biri tolyqtyra biletin, saiasyn panalatýǵa daiyn máýeli báiterek ekendigin kórsetedi. Markes magiialyq realizm arqyly zamanaýi hám saiasi ózgeristerdi zar kúiine jetkize jazýymen alǵa ozdy. Óziniń otanyn ǵana emes, tutas úiekti, tipti barlyq jer betin sharpyǵan indetter men HH ǵasyr mádenietindegi alasurý-adasý sezimi onyń árbir týyndysynda ómir súrdi. Sóite tura ol eń aldymen jeke adamnyń kúireýin, rýhani quldyraýyn óz kózimen kóre bildi jáne jeke tulǵanyń damý potentsiialyn ritmdi yrǵaqtar arqyly jipke tizdi. Álemniń qai túkpirindegi oqyrman bolsyn, markestik «qiial álemine» bir ense, qaita shyǵýy qiyn edi... Sebebi onyń sóz qýaty ótirik pen shyndyqtyń ortasyndaǵy keńistikte bolatyn.
Markes magiialyq realizm arqyly zamanaýi hám saiasi ózgeristerdi zar kúiine jetkize jazýymen alǵa ozdy. Óziniń otanyn ǵana emes, tutas úiekti, tipti barlyq jer betin sharpyǵan indetter men HH ǵasyr mádenietindegi alasurý-adasý sezimi onyń árbir týyndysynda ómir súrdi.
Ol úsh topyraqty bir arnaǵa toǵystyrdy: Eýropalyq dúnietanymnyń Amerikada qaýashaq jaiǵan alaýy men úndilik mádeniettiń jaýhar qoimasyn jáne afrikalyq záńgilerdiń jat ólkedegi jasyryn, el kózine baiqala bermeitin ózegin arshydy. Ol – osy úsh arnanyń boiynan ózgeshe kúshti boiyna jiyp, mifter men ańyzdardy, senimder men nanymdardy, órkenietterdiń qaqtyǵysy men adami qundylyqtardyń ózgerisin erekshe shabytpen tolǵap, ózindik bailam jasai bilgen biregei sýretker. Onyń shyǵarmalary Kolýmbiianyń keshesi men búgini týraly ǵana emes, barlyq adamzatqa ortaq qundylyqtardyń – jańarý men eskirýdiń, úmit pen úreidiń, azǵyndaý men qaita túleýdiń, «bar bolý» men «joq bolýdyń» júieli de júiesiz evoliýtsiiasyn sazdy da muńly naqyshymen bezbendegendigimen de asa qundy. «Torai quimyshaqty» sábilerdiń dúniege kelýine sebepker bolǵan nápsilik asqyný men osyndai qysyltaiań shaqta adam balasynyń jańa mekendi izdeýi (jańa senim, jańa oi, jańa tarih desek te bolady, qazirgi adam balasy da ózderine jańa meken izdeýmen arpalysyp jatqan joq pa) qumyrsqalardyń «qyrǵyny» men tabiǵattyń adam túsinip bolmas tosyn minezi, jalǵyzdyq pen mahabbattyń tutqynyna ainalǵan tragediialyq súldeler men eshteńege senbeitin, mahabbatty toiymsyz lázzattyń quraly dep uǵatyn «adasqan» uldyń oralýy, perishtelik pen ibilistik sezimniń arpalysy, bir otbasynyń dáýrendeýi men tuqymynyń qurýy, órkendeýdiń jedeldeýi men qurdymǵa ketýdiń odan da ilkimdiligi – Makondonyń qysqasha baiany. Dástúr joq, dástúr dep júrgenimiz misha bylyqqan býdandasý teoriiasy. Adamzat HH ǵasyrda óz tarihyn eki ret jańalady: qan keshý... Biraq adasqaq arman ózi izdegen uiasyn tapqan joq, aq kógershinniń shyryly ár júrekten bebeýleidi. Jolsyz jerden jol salamyz degen uran astynda kún keship kelemiz, burynǵy dańǵyldarymyzdy qiratyp bittik. San ǵasyrlyq izdenisimiz arqyly turǵyzǵan baspanamyzdyń saǵym ekenin túsindik. Markestik túńilistiń túp qainary aryda jatyr. Adamdar qateliginen sabaq almaityndyǵyn áldeneshe shyǵarmasynda baian etken jazýshy Abyl men Qabyl hikaiatyn bir sát esten shyǵarǵan joq...
Ol qazirgi aqyl-oi bilgirleri jarysa jazyp, oi-talqy quryp jatqan tarihtyń aqyry uǵymyn filosoftardan erterek, Makondo taǵdyry arqyly beineledi. Jazýshy «Adamzat túptiń túbinde Tabiǵattan jeńiledi...» deitin ashy da aýyr oidy usyndy deitinder de bar... Asyly, Markes adamzatty qurtatyn Tabiǵat emes, adasqaq oi ekenin eskertetindei. Jalǵyzdyqtyń túpsiz shyńyraýyna qulaǵan rýhani ashtyqtyń sońy azǵyndyqpen aiaqtalady dep isharalaityndai... Biraq úmitsizdiktiń ózinen sáýleli úmit ushqynyn kórsete biledi.
Shyndyǵynda, Garsia Markes – Folkner mektebiniń jańa baǵyttaǵy magiialyq realizm álemimen túlegen rýhani izbarasary deýge de bolady. Ol sóilem qurýdyń, tekst qalyptaýdyń ózindik erekshelikterin Folknerden ala otyryp, ózine deiingi ádebi mazmundar men formalyq izdenisterdi, dál Markes ádebietke aralasqan shaqtaǵy úzdiksiz jańarǵan ádebi mektepter men estetikalyq tujyrymdardy asa qatań súzgiden ótkizgen talǵampaz sýretkerdiń biri.
Ol Makondo qalashyǵyn ár shyǵarmasynyń tini ete otyryp, keiipkerlerin de bir shyǵarmasynan kelesisine kóshire bilgen sanaýly qalamgerdiń biri. Jazýshynyń bul tásili Ý. Folknerdiń ashqan izin ózinshe mánerde qaita túletkeni desek te bolady. Ioknapatofa men Makonda geografiialyq kartada joq bolǵanymen, adamnyń rýhani kartasynda – ádebiette máńgi óshpestei qashalǵan jer attary osy qalamgerlerden bastaldy. Mo Iannyń «Gaými aýyly» - bul úrdistiń áli de jalǵasatynyn bildiredi. Shyndyǵynda, Garsia Markes – Folkner mektebiniń jańa baǵyttaǵy magiialyq realizm álemimen túlegen rýhani izbarasary deýge de bolady. Ol sóilem qurýdyń, tekst qalyptaýdyń ózindik erekshelikterin Folknerden ala otyryp, ózine deiingi ádebi mazmundar men formalyq izdenisterdi, dál Markes ádebietke aralasqan shaqtaǵy úzdiksiz jańarǵan ádebi mektepter men estetikalyq tujyrymdardy asa qatań súzgiden ótkizgen talǵampaz sýretkerdiń biri. Markestiń jas shaǵynda ádebiet maidanynda ótkel bermes asaý tolqyndar bar edi. Hemingýeilik dáldik ózge qalamgerlerdi shiryqtyryp, bári quldyq urǵandai, onyń múltiksiz sheberligine tamsana da tańdana bas izeskende, osy seńdi buzar jol izdep sharq urǵanda, Markes munyń bárin iirip tastap sheberlik pen shynshyldyqtyń týra ortasynan ózine laiyq jol tabýymen de bitimi bólek. Ózi tańdap alǵan taqyrybyn súrleýli sorabymen kemerinen asyra shalqytý ádebiettegi biz aitqan «dáldik» uǵymyna kóleńke túsirgendei kóringenimen, múldem kerisinshe, estetikalyq jańa tumany ashyp, «tilge qanat bitirý» stihiiasy arqyly ádebi teoriialar sheńberin áldeneshe esege keńeite túskendei áserge bóleidi. Tipti sol teoriialardyń jańa órilimin de ózimen birge ala kelgeni shyn. Onyń ásiresiz shabytqa qurylǵan sóilemderi yryq bermei arna tartatyn tasyǵan ózen sekildi minezdi, keide uzynnan uzaqqa sozylyp, núkteli útir men útir arqyly ǵana bólinetin teksterdiń logikalyq shymyrlyǵy jazýshynyń kókiregindegi obrazdar tasqynyn oqyrmanǵa usynady: esti oqyrman sulý mátinniń boiyndaǵy úzilissiz yrǵaqtan adaspaýy tiis.
Álemniń kóptegen tilderine aýdarylǵan onyń shyǵarmalaryn avtorlyq jazý mashyǵy men oi júiesine dendei enip, qazaq tilinde qapysyz jetkizgen qalamger Keńes Iýsýpke ádebi marapattyń kez kelgenin bersek te laiyq.
Garsia Markestei jazýshylardyń áli talaiy dúniege keler, onyń shyǵarmalarynan da adýyndy, san-salaly týyndylar jaryqqa shyǵar, biraq dál Markestei kez kelgen topyraqqa jatsynbai sińer, kez kelgen tanym iesiniń túisigin sáýlesine boiar shyǵarmashyl tulǵa bolýy qiyn. Aqyr sońynda ózi de óz shyǵarmalarynyń keiipkerlerine ainalǵan ol shyn máninde JALǴYZ!
Ýrsýlanyń urpaǵyn, jalǵyzdyq jyrshysyn adamzat balasy umytpaq emes!
Toqtaráli TAŃJARYQ.
Garsiia Markestiń qoshtasý haty
Az uiyqtap, kóbirek qiialdar edim. Kózimdi jumyp ótkizgen ár minýtymnyń qarańǵyda ótkizgen alpys sekýndke barabar ekenin baǵamdar edim. Basqalar beiǵam uiqyǵa batqan shaqta, oiaý otyrar edim. Baskalar áńgime aitqan kezde, únsiz tyńdar edim. Jaratqan Iem endi biraz ǵumyr berse, qarapaiym kiinip júrer edim. Tańmen talasa turyp janymdy, tánimdi kún nuryna qyzdyrar edim.
Qudaiym-ai, júregimniń bary ras bolsa, boiymdaǵy óshpendilik ataýlyny muz etip qatyryp, kúnniń shyǵar sátin asyǵa tosar edim. Men Van Gog sekildi juldyz jaryǵynyń astynda sýret salar edim. Ýrýgvailyq Mario Benedettidiń poemasyna balqyp, Serranyń ánimen aily túngi súiispenshilik áýenine ainalar edim. Raýshan gúlderin kóz jasymmen jýyp, olardyń tikeni tánime shym-shym qadalǵanyn sezip, alqyzyl japyraqtaryna erinimdi basyp, aiqailap, rahatqa batar edim. Qudaiym-ai, endi biraz ǵumyr bolsa... Men kún qurǵatpai ózim unatatyn jandarǵa sheksiz súietinimdi aityp, emirener edim. Mahabbatpen ómir súretin edim. Adamdardyń «jasyń ulǵaiǵan saiyn ǵashyq bola almaisyń» degen oilarynyń qate ekenin, kerisinshe ǵashyq bolýdan qalǵannan keiin ǵana adamnyń qartaia bastaitynyna kózderin jetkizer edim. Ajaldyń kárilikten emes, tasada umyt bolýdan keletinine kekse tartqan kisilerdiń kózin jetkizer edim.
Meniń qanshama dúnieni úirengenimdi bilesizder! Adam ózin jolda tosyp turǵan baqytty elemei, taýdyń ushar basynda ǵana ǵumyr keshkisi keletinin bildim... Men sizderden sanap bolmas kóp nárse úirendim. Shynyn aitsam, munan endi maǵan kelip-keter paida joq. Sandyǵymdy syqa toltyryp alǵan sátimde, soryma qarai myna dúnieden qaityp bara jatyrmyn...
