Ekologiialyq máseleniń máni – tabiǵattaǵy qalyptasqan tepe-teńdikti buzbai, milliardtaǵan adamdardyń barlyq qajettilikterin qamtamasyz etý. Biosferany qorǵaý men saqtap qalý basty másele bolyp otyr. Ekologiialyq máselelerdiń aldyn alý úshin adam retsiz damýdan tiimdi, rettelgen, tabiǵat pen qoǵamnyń damý zańdaryna negizdelgen damýǵa ótýi tiis. Tek osy kezde ǵana adamzat qoǵamynyń damýy úzdiksiz, uzaq merzimdi, birqalypty jaǵdaida, tabiǵi jáne áleýmettik daǵdaryssyz damidy. Mundai damýdy turaqty damý dep ataidy.
Biraq bul úshin adamdardyń sana-sezimi, olardyń maqsaty men adamgershilik baǵyttylyǵy ózgerýi tiis. Planetadaǵy tirshilikti qorǵaý úshin búkil adamzattyń birigýi qajet. 1987 jyly BUU-nyń Dúniejúzilik qorshaǵan orta men damý komissiiasy «Bizdiń jalpy bolashaǵymyz» atty esebinde «qorshaǵan orta úshin qaýipsiz jolda ekonomikalyq dáýirge» aiaq basýǵa shaqyrdy.Alǵash ret «turaqty damý» kontseptsiiasy usynyldy.
«Turaqty damý maqsattary» – qazirgi ýaqyttyń qajettiligin qamtamasyz ete otyryp, bolashaq urpaqtardyń óziniń qajettilikterin qamtamasyz etýine qaýip týǵyzbaityn damý. «Elimizde ekologiia uzaq ýaqyt boiy kózge kórinbeitin, qolǵa ustaýǵa kelmeitin abstraktili, ekinshi dárejeli másele retinde qabyldanyp keldi. Alaida ol el turǵyndarynyń densaýlyǵyna tikelei áser etedi.
Álemdik deńgeidegi adamzat aldyndaǵy ǵalamdyq ózekti máselelerdiń biri ekologiialyq problema. Adam, qoǵam, tabiǵat arasyndaǵy qarym – qatynastardyń, tabiǵat tepe-teńdiginiń ózgerýi ainaladaǵy ortanyń lastanýy men antropogendik landshafttardyń qalyptasýyna áser etedi. Tabiǵatqa, tabiǵat resýrstaryna degen shekten tys tutynýshylyq qorshaǵan ortaǵa úlken ziian keltirip, onyń zardaptary tiri aǵzalarǵa, adamdarǵa áser etýde.
Osynyń saldarynan jer betinde qyshqyl jańbyrlar, topyraq eroziiasy, qaterli aýrýlar men ozon qabatynyń juqarýy t.b. qaýipti zardaptardyń deńgeii artyp ǵalamdyq ekologiialyq problemalar týyndaýda. Osyǵan orai álem memleketteri ǵalamdyq ekologiialyq problemalardy sheshýde jańa tehnologiialyq ádis-tásilderdi paidalanyp sheshý baǵyttaryn jan-jaqty qarastyrýda. Qazaqstannyń qurǵaq klimattyq beldeýde ornalasýy, jer asty jáne ústi bailyqtaryn shekten tys paidalaný, orman resýrstary jer kóleminiń azaiýy, shóldi aimaqtardy igerý, zaýyt-fabrika, poligondardy paidalaný elimizdegi ekologiialyq problemalardyń paida bolýyna áser etti.
Biz tabiǵattyń ózin qaita túletetin urpaqpyz. Jer, sý, aýa – adam balasynyń urpaǵynan-urpaǵyna mura bolyp kele jatqan mol qazyna… Árbir aǵashty, árbir butaqty, jalǵyz dándi de yjdahattylyqpen saqtaý, qamqor bolý – basty mindettiń biri». Tabiǵatty qorǵaý qarapaiym dúnieden bastalady dep oilaimyn. Máselen, jas urpaqty tabiǵatty qorǵaýǵa tárbieleý ulttyq negizi bala kezden bastalady. Tabiǵat pen qorshaǵan ortany qorǵaýdyń joldaryn uǵyndyrý, jalpy halyqtyń ekologiialyq saýatyn ashý, jastarǵa úzdiksiz bilim berý nátijesinde ǵana sheshiledi. Biz bárimiz de tabiǵatty qorǵaýda, saqtaýda jáne ony durys paidalanýda urpaq aldynda, tarih aldynda jaýaptymyz.
Shopabaev Batyrbek
ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń
zań fakýlteti qylmystyq quqyq,qylmystyq is júrgizý jáne
kriminalistika kafedrasynyń aǵa oqytýshysy
