Ádette Qazaqstan sý kózderi tapshy elderdiń qataryna jatatynyn jii aitamyz. Biraq osy máselege tiisti deńgeide kóńil bólinbegeni jasyryn emes. Bolashaqta sý resýrstaryna degen muqtajdyqtyń artyp, elimiz qiyn jaǵdaimen betpe-bet kelmeýi úshin arnaiy ministrliktiń qurylyp, jumysqa kirisýi óte oryndy bastama. Elimizdegi irrigatsiia júielerin damytyp, jedel sheshim qabyldap, strategiialyq mańyzdy josparlardy júzege asyrýda jeke-dara ministrliktiń qajettiligi jaiynda kópten beri aitylyp kele jatqany belgili.
Úkimet elimizdiń sý resýrstaryn basqarý júiesin damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn ázirlegenin bilemiz. Mańyzdy qujatta sý resýrstaryn basqarý júiesin jetildirip, turaqty damý úshin sý kózderin tiimdi basqarýdy kózdeidi.
Osylaisha tujyrymdama el aýmaǵyndaǵy sý resýrstaryn saqtaý jáne utymdy paidalaný máselelerin sheshý, ekonomikanyń túrli salalaryna sýdy durys bólý, sonynmen qatar qorshaǵan ortamen úilesimdilikti qamtamasyz etý de osy qujatta taiǵa tańba basqandai anyq jazylǵan.
Aitary joq, el ishindegi sý resýrstaryn tiimdi paidalanýdyń mańyzy zor. Bul baǵyttaǵy jumystardy ýaqyt ozdyrmai sheshýdiń kerek ekenin biyl jaz kezinde kózimiz anyq jetti.
Qazaqstan sý resýrastaryn rettep, tiimdi paidalanýda ainalasyndaǵy kórshi eldermen keshendi jumystar júrgizýi kerek. Óitkeni elimizge keletin aǵyn sýlardyń bastaý kózi Qytai, Qyrǵyzstan jáne Resei syndy elderde jatqanyn bárimiz bilemiz. Sondyqtan bul baǵyttaǵy jumystar bir ǵana ministrlik qurylǵanymen sheshilmeidi. Arasynda bul iske Memleket basshysynyń da aralasyp, istiń tigisin jatqyzyp júrgenine kýá bolyp júrmiz.
Búginde QR Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi Sý resýrstaryn basqarý júiesin damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn jan-jaqty iske asyrýǵa kirisip ketti. Osy rette «Qala men Dala» gazeti bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystarǵa keńinen toqtalyp, elimizdiń irrigatsiia júiesin ne kútip turǵanyna taldaý jasap kórýdi jón sanady.
Máselen, jan basyna shaqqanda jańartylatyn sý resýrstarynyń jalpy kólemi million tekshemetr boiynsha Úndistanda – 1,5 adam, Qytai – 2,1 adam, Qazaqstan – 6 adam, Resei – 31,4 adam, Braziliia – 41,1 adam, Kanada – 83,2 adamnan keledi. Osydan-aq elimizde tushy sýdyń qory qanshalyqty az ekenin anyq ańǵarýǵa bolady.
Sońǵy jyldary «Balqash-Alakól», «Tobyl-Torǵai» basseinderin qospaǵanda, barlyq ózen-kólderder jergilikti ózenderdiń aǵynynyń azaiý baiqalýda. Bul da alańdatatyn jait. Sondyqtan sý resýrstaryn tiimdi paidalaný elimiz úshin eń ózekti másele bolyp tur. Sondyqtan bizder ýaqyt ozdyrmai sý kózderin tiimdi paidalanýdyń jolyna kóshýimiz kerek.
Kórshiles elderden keletin sý kózderine elimizdiń ońtústik, ońtústik-shyǵys jáne batys oblystaryndaǵy «Aral-Syrdariia», «Balqash-Alakól», «Shý-Talas» jáne «Jaiyq-Kaspii» sý basseinderi asa táýeldi ekenin eshqashan esten shyǵarmaǵan abzal.
Mamandardyń aitýynsha, búginde elimizde táýligine 43 120,56 myń tekshe/metrdi quraityn jer asty sýlarynyń bekitilgen paidalaný qory bar. Olar keń baitaq elimizdiń 5384 bóligine taram-taram bolyp taralǵan. Al boljaldy sý qorlarynyń mólsheri shamamen 40 km3/jylǵa jetedi.
Sý resýrstaryn basqarý júiesin damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda elimizdegi sý basseinderine qarasty ózenderdiń sapalyq jai-kúii de syn kótermei turǵany ashyq aitýymyz kerek.
Máselen, klassifikatsiia boiynsha Qaraǵandy oblysy aýmaǵyndaǵy Nura ózeni tórtinshi klasqa, al Qara-Keńgir ózeni besinshi klasqa jatady. Budan atalmysh ózenderge lastaýshy zattardyń aǵynyn azaitý boiynsha naqty sharalar qabyldaýdyń kezi kelgenin kórsetedi. Atalǵan ózenderdegi negizgi lastaýshy zattarǵa magnii, jalpy fosfor jáne ammonii jatady. Al Esil ózeninin fenoldar, qalqymaly zattar jáne magnii lastap jatqanyn mamandarǵa alǵa tartyp, dabyl qaqqan bolatyn.
– Qolda bar sý resýrstary halyqtyń jáne ekonomika salalarynyń qajettilikterin qanaǵattandyrmaidy. Bul Túrkistan, Qyzylorda jáne Jambyl oblystarynyń odan ári áleýmettik-ekonomikalyq damýyn óz kesirin tigizýi múmkin, – deidi sý sharýashylyǵy mamyny Qýanysh Erkebaev.
Ataqandai-aq, «Aral-Syrdariia» ózeni basseininde aýyl sharýashylyǵy qajettilikteri úshin sý alý úlesi 98% quraidy. Óitkeni, el aýmaǵyndaǵy sýarmaly alqaptardyń 60%-dan astamy osy basseinnen (Túrkistan jáne Qyzylorda oblystary) tirshilik nárin alyp otyr. Atalǵan aimaqta kúrish, maqta siiaqty ylǵaldy kóp qajet etetin daqyldar ósiriletini belgili. Mamandar aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn júieli sýarý úshin sýdy berý kezinde ortasha eseppen ysyraptar jalpy sý alý kóleminiń 1,7 km3 quraitynyn alǵa tartýda.
Búginde sýdy tiimsiz paidalaný jáne transshekaralyq táýeldilikten bólek, elimizdegi Syrdariia ózeniniń ekologiialyq jaǵdaiynyń buzylýy da kópshiliktiń nazaryn ózine aýdaryp otyr. Syrdariia ózeniniń tranzittik aǵynymen Ózbekstan aýmaǵynan munai ónimderi, fenoldar jáne azotty qosylystar siiaqty lastaýshy zattardyń kóp mólsheri keletini jasyryn emes. Sonymen qatar Syrdariia ózeniniń jaǵasyndaǵy aýyl sharýashylyǵy alqaptarynda qoldanylatyn pestitsidter de ózen sýyn lastaýyn jalǵastyryp, jyǵylǵanǵa judyryq bolýda. Sondyqtan sýda barynsha únemdep paidalaný úshin zamanaýi tehnologiialarǵa iek artýymyz kerek.
Sý resýrstaryn tiimdi paidalaný úshin birneshe mańyzdy faktorlar men amal-ádisterdi basshylyqqa alýymyz kerek. Búginde damyǵan elderde óndiriste paidalanylatyn sýdy birneshe ret paidalaný tásili bar. Biz de osyǵan kóshýimiz kerek. Budan basqa sý tartatyn qural-jabdyqtardyń bárin jańartyp, sý kózderiniń ortan jolda joǵalyp ketýine jol bermeýdiń de mańyzy zor. Elimizde qai salasy bolsa da sý kózderin ysyrapsyz paidalanyp jatqanyn baiqaýǵa bolady. Halyq arasynda sý resýrstaryna degen janashyrlyq pen únemshildik mádeneiteni qalyptastyrýdyń mańyzy zor. Sondyqtan sýdy únemdep, paidalanýdy ómir daǵdymyzǵa ainaldyrýdyń mańyzy zor.
Nurlan JUMAHAN
