Jylaýly boldy, zarly boldy. Qalyń qazaq atasy Abai, árisi Aqtailaqtan, berisi Tynyshtyqbekpen jalǵasar sóz súleilerin jaqsy biler. Qaraýyl týdyrǵan ulylar jaily sóz bólek te, shahar suńqarlary jaily áńgime tipten basqa. Kózi qaraqty oqyrman durys uǵynsyn Semeidi áspettep áldene tabaiyq degen oidan aýlaqpyz. Bolmaǵandy boldy deý ádebiet-arǵa jat qylyq. Munda da tań atyp, kún batady. Aitpaǵymyz - aitylmaǵan áńgime, biz jii aýyzǵa ala bermeitin, ainalyp óter - aqiqat qana. Óitkeni qashanda jaqyn taýdyń biiktigi baiqalmaidy.
Semei - Alashtyń astanasy. Árine, arqa tósindegi keshegi Abylai aq tý qadaǵan mekendegi arý astanamyz jańa Qazaqstannyń - jańa betperdesi. Semei sol Alash atty asyl uǵymnyń alǵash aýyzdanǵan jeri. Senbeseńiz tarihty paraqtańyz.
Qazirgi Semeidiń Jańa Semei atalatyn bóligi «Alash qalasy» atalǵan. Alash arystary týdy osynda tikti. Sultanmahmut oqýǵa keldi, Muhtar Áýezov pen Júsipbek Aimaýytov qazaqtyń tuńǵysh baspasóz qarlyǵashtarynyń biri sanalatyn «Saryarqa» (qazirgi «Semei tańy») men «Abai» jýrnalynyń tusaýyn kesti. Ol ol ma, Mirjaqyp biraz ýaqyt túrmede otyrsa, Ahań Ahmet Baitursynov jary Badrisafamen (Aleksandra) nekesin qidy. Q.Muńaitpasov óner kórsetse, án koroli Ámire Parijdegi tuńǵysh EKSPO kórmesine ózi týǵan Semeiden attandy. Jurt bile bermes biraz jai bul ǵana emes, Semei - qazaq teatrynyń oshaǵy. 1914 jyly Muhtar Áýezov ózi bas bolyp Áigerimniń jailaýy Oiqudyqta «Eńlik-Kebek» pesasyn sahnalaidy. Sýfler de, rejisser de Muhańnyń ózi.
Qazaq fýtboly she? Qazaq fýtboly da Semeidi bastaýym dep biledi. 1913 jyly quramyndaǵy eń birinshi qazaq oiynshy da Muhań bolǵan Iarysh (Jarys) qazaq-tatar fýtbol komandasy da dál osy jerde qurylyp edi. Ásetpen aitysatyn Kempirbai aqyn men Sábit Dónentaev sekildi birtýar alyptarǵa da Semei topyraǵy buiyrǵan. Qadam attasań tasy sybyrlap koia berer qart shahar bolsa shesh kóńilimniń jumbaǵyn degendei ádil tarazy - ýaqytqa óz marjanyn saqtap jatyr.
Tek jas urpaq Semei degende selt etip, murajaidan kóretin emes, kóneniń kózindei, ótkennen ótkel bolyp syr aqtaratyn tiri jádigerlikterdi baǵalai bilse bolǵany da. Shahardyń qazaq intelligentsiiasynyń shyraq maiy ekenin aitqanda búginde erekshe gúldenip, kórkeigen Kereký men Óskemen, Semeidiń enshi alyp, bólek shyqqan bel-balasy dese de bolady. Hosh,bisimillá kirispeni aiaqtap, negizgi aitpaǵymyzǵa kósheiik.
Sekseninshi jyldarystýdenttik ómirin bastaǵan jastar Semeidiń meditsina, mal dárigerlik, tehnologiialyq institýttarynan bilim aldy. Oqý oryndary arasyndaǵy eń bedeldisi árine pedagogikalyq institýt bolatyn-dy. Ýniversitet túgil, onyń ataýy tańsyq kezde Semei pedagogikalyq institýtynyńataǵy aibarly shaq. Qazir mektepte uzaq jyldar shákirt tárbielep, qurmetti eńbek demalysyna shyǵyp otyrǵan qart ustazdar munymen tolyq keliser. Qoishysynyń ózi «Juldyz» jýrnalyn qonyshyna salyp oqityn sol jyldary ádebiet pen óner tórden oryn aldy.
Shyǵystaǵy ádebiet –ómirim der, qolyna qalam alǵan qazaqtyń qara kóz jastary sol pedagogikalyq institýttyń qazaq tili men ádebieti mamandyǵyna asyqty. Sebep ol - sóz kestesin úiretkish Abai jeriniń baǵanaly ordasy edi.
Byltyr Semei pedagogikalyq institýtyna 80 jyl toldy. Aitýly, mereili dataǵa orai sol baǵanaly orda, basty orda pedagogikalyq institýtynyń, qazirgi Semei qalasynyń Shákárim atyndaǵy memlekettik ýniversitetiniń Qazaq tili men ádebieti mamandyǵy týraly biraz jaidy egjei-tegjeili bolmasa da qal qadirimizshe baiandaǵymyz keldi.
Alǵashynda Semei oblystyq oqý bóliminiń pán muǵalimderin daiarlaityn kýrs retinde uiymdasqan institýttyń qazaq tili men ádebieti bólimi 1939 jyly boi kóteredi.
Talaptyny qanattyǵa jalǵaǵan fakýltet basshylyǵynda, ustazdyq qyzmetinde de talaily tulǵalar turdy.
Qaiym Muhamedhanov - filologiia fakýltetiniń negizin qalaýshy jan. Abaitanýshylar kóbeiip ketken tusta Nesipbek aǵanyń «Abaidy bilem deýshi kóp, biraq bilgiri az» degeni bar. Al Qaiym - Abaitanýdyń atasy, Abai sózin búgingi kúnge aman jetkizýshi. Abaidy, onyń aqyndyq mektebin arashalaimyn dep jan ushyrǵan, sol úshin 25 jyl bas bostandyǵynan aiyrylyp KarLagqa aidalǵan, Qazaq KSR tuńǵysh gimniń avtory bolyp, biraq kózi tirisinde eshbir memlekettik nagradaǵa usynylmai ketken kemel de qarapaiym ǵalym. Fakýltet shańyraǵynyń biik bolýy - Qaiymdai qaisar kemeńgerden bosaǵa beriktigin alýynan ba dersiń. Muhamedhanov Semeide bir ózi bir mektep boldy, ózi siiaqty erlerdi mańyna toptastyra da bildi.
Qara joldyń ózinen árkimder taiǵan, jer-jerde barlyq qazaq bólimderi jabylyp jatqan almaǵaiyp kezeńde Semei bólimin alyp qalýǵa Muhamedhanovtan keiin baryn salǵan taǵy eki tulǵa bolǵan. Biri tilshi maman -Jumaǵali Shákenov te, ekinshisi Máshhúr Júsip Kópeevtiń nemeresi, asyldyń synyǵy, tektiniń tuiaǵy qazirde eńbegi shákirtterimen jalǵasyn tapqan Qýandyq Fazyluly bolatyn. Ǵumyrnamanyń osynaý betterin paraqtaǵanda qyryn kózqarasqa ushyraǵan týǵan tilińniń kórgen zábir-japasynan boiyn túrshikse, ekinshilei el sengen erler baryna qýanasyń.
Qazaq tili men ádebieti – Semeidiń sóz saraiy ispetti. Ár jyldary túlegen túlekterge qarap fakýltettiń ustazdar ustahanasy ǵana emes kileń maitalmandar men saiypqyrandardyń uiasy bolǵanyn ańǵarasyń. Ázilhan Nurshaiyqov, Qanipa Bitibaeva, Ǵarifolla Esim, Kámen Orazalin syndy aǵa býyn ókilderi men altynnyń erekshe qorytpasyndai aqyndar Ábýbákir Qairan, Tólegen Janǵaliev, Merǵali Ibraev, Tynyshtyqbek Ábdikákimuly ómirleriniń stýdenttik kezeńi osynda sairap jatyr.
Jýrnalistikanyń jampozdary Álibek Qańtarbai, Bolat Kákibala, Eýraziia birinshi arnasynda tilshilikte júrgen jas talant Aijan Iliiasqyzy «tórtinshi bilikke» osy jerden joldama alǵan.
Ónerdiń altyn dińgegi aitysta «Júrsinniń júirikteri» atalyp, keshegi Saparǵalidan soń sulý sóz sapyrǵan aityskerlerdiń jelisi de qara shańyraqtan taramdalady. Serik Qusanbaev, Rinat Zaiytov, Sara Toqtamysova, Ásem Erejeqyzy, Qarlyǵash Áýbákirova máreni san kesti.
Qazaq ǵylymynyń eki alyby bastaýynda turǵan fakýltet biyl Qazaqstan JOO arasynda ótkizilgen táýelsiz reiting boiynsha Almaty men Qaraǵandydan soń 3 orynǵa jaiǵasqan.
Qazir fakýltette eki kafedra jumys jasaidy. Birinshisi – bastaýynda professor, ardager ustaz, ǵajaiyp tilshi maman Qinaiat Shaiahmetuly turatyn Qazaq tiliniń teoriiasy men ádistemesi kafedrasy. Ǵylymi zertteýshilik jumystarynyń teoriialyq bóligi júz jiyrma, tájiribelik-kópshilik sipattyq bóligi eki júzden astam atalym quraityn Qinaiat Shaiahmetulynyń esiminiń tilshi mamandar arasyndaǵy tanymaldylyǵyna bailanysty mynadai bir tamasha oqiǵa bar. Almatyǵa aspirantýraǵa oqýǵa attanǵan semeilik jas bitirýshilerdiń Qinaiat Shaiahmetulynan dáris alǵandaryn estigendeesh synaqsyz qabyldai beredi eken. Otyz jyl boiy kafedra meńgerýshiligin atqarǵan tolaǵai eńbek iesi tálshi qaýym úshin qashanda - taý tulǵa.
Ekinshi kafedra – qazaq ádebieti kafedrasy. Esigi jabylmai erkindikti súietin, elpek oryn. Beisenbai Kenjebaevtyń shákirti, sanaly ǵumyryn Sultanmahmuttanýǵa arnaǵan, Semeidegi «Espenbetov mektebiniń» negizin salýshy Arap Espenbetov- kafedranyń qurmetti professory.
Kafedranyń erkindikti súietin sebebi munda aqyndar ortalyǵy bar. Aldyńǵy aqyn aǵalardyń sara jolyn jalǵap jazba aqyn stýdentter «Jebe» úiirmesin ashqan. Ulan Saǵadiev, qalalyq «Dariǵa-ai» jastar teatrynyń kórkemdik jetekshisi Baýyrjan Igilik, Abai atyndaǵy teatrdyń ádebi bólim meńgerýshisi Merei Qartov siiaqty respýblikaǵa tanymal jas aqyndar «Jebede» ushtaldy.
Birazy qazaq óleńiniń qambasyna jaýqazyn jinaqtaryn qosty. Kafedra oqytýshysy Murat Imanjaparov basqaratyn «Úsh biik» baspasynyń «Jas aqyndar antologiiasy» seriiasymenqazirde Ertis óńiri gazetiniń tilshisi Medet Demejannyń «Kóktúrik», Merei Qartovtyń «Esimiń seniń», Juldyzai Ysqaqtyń «Men dep bilgeisiń», Qýat Qiyqbaidyń «Kóktemdegi kóleńke» jinaqtary stýdenttik shaqta jaryq kórip úlgerdi.
Al jýyrda Qalalyq mádeniet saraiynda «Jebeniń» kezekti qyrany mamandyqtyń 1 kýrs magistranty Arman Sherizattyń «Táńirqut» jyr jinaǵynyń tusaýkeseri ótti. Tusaýkeserge arnaiy kelgen belgili filosof jazýshy, senator Ǵarifolla Esim men abaitanýshy Tóken Ibragimov jańa lep, jańa serpin Armannyń poeziiasyna aq jol tiledi. Tynyshtyqbek Ábdikákimuly: «Arman óleńi – aqylyńyzdy ántek jaiqaltyp, tilińizdi dekúrmep tastarlyq qýatqa ie besti qymyzdai» dep baǵa berdi
Jas aqynǵa bata bergen Ǵarifolla Esim de, Tynyshtyqbek Ábdikákimuly da qara shańyraqty bitirgen aǵa býyn ekenine qarap, búgingi jas aqyn Armanǵaqarap sol bir qasiet pen kieniń baýy áli úzilmegenine kóz jetkizgendei boldyq. At aýnaǵan jerde túk qalady degen osy shyǵar. Semei qalasynyń Shákárim atyndaǵy memlekettik ýniversiteti, filologiia fakýltetiniń «Qazaq tili men ádebieti» mamandyǵy –Semeidiń sóz saraiy deýge syiyp tur. Jasai ber, Semei jeriniń sóz saraiy!!!
Aiaýlym Shaimardanova
