– Áýeli ózińiz aitqan biylǵy UBT nátijelerine keńirek toqtala ketsek, artyq bolmas. 2015 jyly mektepti 124 346 bala, onyń 84 248-i qazaq tilinde, 40 098-i orys tilinde bitirdi. 2015 jyly UBT-nyń ortasha baly 2,6 balǵa kóterildi jáne 79,5-ti quraidy (2014 jyly – 76,9).
UBT engizilgennen beri alǵash ret qazaq (79,2) jáne orys (80,3) tilinde oqityn bitirýshilerdiń nátijeleri teńesti, bul qazaq mektepterinde daiyndyq sapasynyń joǵarylaǵanyn bildiredi. Qazaq tilinde emtihan tapsyratyndar sanynyń jyl saiyn artýy da kóńilimizge medet. Memlekettik til balabaqshadan, mektepten bastap damýy kerek. Joǵarydaǵy kórsetkishterge zer salsańyz, qazaq mektepterin támamdaityndardyń úles salmaǵy eki ese joǵary ekenin baiqaisyz.
«Altyn belgi» belgisin rastaǵandardyń sany artty, 4 397 úmitker, iaǵni jalpy usynystyń 44,5% óz bilim deńgeiin qorǵap qaldy.
Biylǵy jyly 5 bitirýshi eń joǵary 125 ball jinady, 100 baldan joǵary 17,4 %-y jinady, bul 2014 jylǵa qaraǵanda 2,4 %-ǵa artty.
Respýblikamyzdyń joǵary oqý oryndaryna túsý úshin 50 ball shekti deńgeiden ótkender sany 5%-ǵa ósti, 2014 jyly 77%, 2015 jyly 82%.
Aǵymdaǵy jyly UBT ótkizýde baqylaý kúsheidi. Sonymen qatar, byltyrǵy jylmen salystyrǵanda tártip buzýshylyqtardy anyqtaý 3,3%-ǵa artty.
2015 jyldyń oń statistikasy osy jyly júzege asyrylǵan, jetildirilgen júieniń yqpalynan ǵoi dep oilaimyn.
Osy jyldan bastap attestatqa UBT men pán jáne jyldyq baǵanyń qorytyndysy boiynsha ortasha arifmetikalyq baǵa qoiylady (buryn attestatqa UBT baǵasy ǵana tirkeletin). Atalǵan jańalyq oqýshynyń jyldar boiy oqyǵan eńbegi men mekteptiń jumysyn ádil baǵalaýǵa negizdelgen. Qorytyndy attestattaýdaǵy mundai tásildi ata-analar, pedagogtar men oqýshylar oń baǵalady.
Ara qashyqtyǵy mektepten tapsyrý pýnktine deiin 150 km-den asatyn aýdandarda UBT tapsyratyn qosymsha 10 pýnkt ashyldy. Bul alys aýyldaǵy bitirýshileriniń UBT-ny tapsyrýǵa keńinen qol jetkizýine múmkindik jasady.
Odan basqa, halyqty UBT-nyń nátijesi týraly aqparattandyrý úshin aqparattyq tehnologiialar qoldanyldy. Barlyq nátijeler onlain rejimde Ulttyq testileý ortalyǵynyń saitynda qoljetimdi boldy. Bul bitirýshilerdiń aqparatty ashyq ta yńǵaily jaǵdaida alýyna múmkindik berdi. UBT kezinde saitqa kirý úshin 310 myń adam tirkeldi, bul testileý ótkizý pýnktterinde qorytyndylardy jariialaý kezindegi dúrlikpeni edáýir azaitty.
2015 jyly Ministrlik UBT-ǵa óńirlerdi daiarlaý sapasyn baǵalaýdyń jańa tásilin qoldandy. Eger, buryn tek ortasha ball ǵana esepke alynsa, biylǵy jyly úsh koeffitsientke kiretin UBT-nyń quramdaýysh indeksi jasaldy: qatysý koeffitsienti; buzýshylyq koffitsienti jáne ortasha ball koeffitsienti. Bul óńirlerdiń bilim salasyna qalai kóńil bóletinin anyqtaýdyń ádil joly ǵoi degen oidamyz. 2015 jyldyń UBT indeksi boiynsha Astana qatysý paiyzynyń joǵary bolýy esebinen birinshi orynǵa shyqty.
Jalpy 2015 jylǵy UBT joǵary uiymdasqan deńgeide ótti. Ministrlik qoldanǵan UBT júiesin jetildirý jónindegi sharany halyq oń qabyldady.
[caption id="attachment_10850" align="alignright" width="268"]
– Jýyrda Almaty oblysy Qarasai aýdany Jańaturmys aýylyndaǵy orta mekteptiń muǵalimi Aiman Saǵidýllaeva áleýmettik jeli arqyly muǵalimderdiń kókeiinde júrgen máseleni ashyp jazyp, kópshiliktiń nazaryn aýdardy. Bul iske ózińiz de aralasyp, muǵalim men ákimshiliktiń arasyndaǵy máseliniń oń baǵytta sheshilýine yqpal ettińiz. Qalai oilaisyz, aldaǵy ýaqytta jergilikti jerdegi bilim basqarmalaryn jeke dara qurylym etip quryp, muǵalimderdi ákimdikke baǵynýshylyqtan qutqarýǵa bola ma?
– Almaty oblysynyń ákimdiginiń aqparatyna sáikes Qarasai aýdany Jańaturmys aýylynda kóktemdegi kógaldandyrý ailyǵynyń jumystaryna bailanysty senbilikter uiymdastyrylǵan. Senbilik kezinde oqý úrdisi sabaq kestesine sáikes júrgizilgen. Oqý-tárbie úrdisine kedergi jasalmaǵan. Senbilikke mektep muǵalimderi sabaqtan bos ýaqyttarynda óz erikterimen qatysqan.
Gazet, jýrnal betteri men saittarda jaryq kórgen maqalalar boiynsha aýdan ákimi A.Dáýrenbaevtyń qatysýymen Jańaturmys orta mektep ujymy jáne aýdandaǵy mektep direktorlarymen jinalys ótkizilip, maqaladaǵy derekter tolyq talqylandy.
Jańaturmys orta mektebiniń qazaq tili men ádebieti pániniń muǵalimi Saǵidýllaeva Aimandy jumystan zańsyz shyǵarý faktisi rastalmady. Mektep direktorynyń 2015 jylǵy 29 sáýirdegi buiryǵyna sáikes ol 1 maýsymnan bastap kezekti eńbek demalysynda.
Aýdan ákimi barlyq aýyldyq ákimderine mektep muǵalimderin oqý úrdisine kedergi keltiretin qoǵamdyq is-sharalarǵa tartýǵa tyiym salyp, mundai quqyq buzýshylyqtarǵa jol berilgen jaǵdaida zańǵa sáikes shara kóretini týraly qatań eskertti.
Atalmysh másele oblys ákimdigi men bilim basqarmasynyń turaqty baqylaýynda.
Sonymen qatar, qazirgi kezdegi Qazaqstan Respýblikasyndaǵy qoldanystaǵy zańnamalarǵa sáikes bilim berý uiymdarynyń qyzmeti jergilikti atqarýshy organdardyń quzyretine jatady. Bilim salasyn jeke dara qurylym etip, ákimshilikten bosatý týraly ál ázir eshteńe aitýǵa kelmeidi. Bárin ýaqyt kórsetedi. Ol úshin memlekettik deńgeide arnaiy jospar-joba, naqty sheshimder kerek.
– Memlekettik baqylaý «Memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaý týraly» Zańymen retteledi. Memlekettik attestattaý josparly túrde bes jylda bir ret ótkiziledi. Memlekettik attestattaýdan ótpegen mektepterge alty ai ótken soń anyqtalǵan buzýshylyqtardy joiý nysanyna jospardan tys tekserý júrgizip, naqty kemshilikterdi joiǵan-joimaǵanyn baqylaidy..
Bilim berý salasynda zańnamanyń saqtalýyn tekserý dárejesi joǵary mektepterge qatysty nemese jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinimi boiynsha júrgiziledi. Eger áldebir zańdy tulǵa aryzdansa, onda zańǵa sai tekserý júrgizýge bolady.
«Sybailas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly» QR Zańyna sáikes tekserýdiń oń nátijeleri úshin syiaqy usynatyn jáne alatyn tulǵalar jemqorlyq quqyq buzýshylyǵyn jasaidy jáne ákimshilik, tártiptik nemese qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. Tekserý kezinde muǵalimderden aqsha jinaidy degen sózdiń bar ekeni ras. Biraq naqty aryz bolmaǵandyqtan, kesip-piship eshteńe aita almaimyz. Menińshe, ustazdar qaýymy óziniń zańdyq quqyǵyn bilse jáne sony tabandy túrde qorǵai alsa, eshqandai zańbuzýshylyq, jemqorlyq bolmas edi.
Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komiteti óz qyzmetinde sybailas jemqorlyq faktilerin boldyrmaý úshin aýmaqtyq departamenttermen turaqty jumys júrgizip keledi. El bolǵasyn, túrli jaǵdailar bolyp turady. Aryz-shaǵymnyń da túr-túri bar. Keide túimedeidi túiedei ǵyp kórsetetin kezimiz de joq emes. Mektep ishinde, ary ketse aýdandyq deńgeide sheshiletin máselelerdi búkil elge jariia etýge qumar adamdar kóp.
– Qazir balabaqshalarǵa tóleitin aqy ártúrli. Aýylda bir balaǵa 5 myń teńge bolsa, qalaly jerde onyń quny 30 myń teńgege deiin sharyqtaidy. Osyny bir izge túsirýge bola ma?
– Qazaqstan Respýblikasynyń «Bilim týraly» Zańynyń 6-babyna sáikes balalardy mektepke deiingi uiymdarmen qamtý, sondai-aq mektepke deiingi tárbie men oqytýǵa memlekettik bilim berý tapsyrysyn, jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý jáne ata-ananyń aqy tóleý mólsherin bekitý bilim berý salasyndaǵy jergilikti ókildik jáne atqarýshy organdardyń quzyretine jatady. Munyń bári jergilikti jerdiń jaǵdaiyna qarai sheshiletin másele.
Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 17 mamyrdaǵy №499 qaýlysynyń 14-tarmaǵyna sáikes memlekettik kommýnaldyq qazynalyq kásiporyndardyń uiymdyq-quqyqtyq nysanda qurylǵan memlekettik mektepke deiingi uiymdarda balany kútip-baǵý úshin ata-analardan nemese zańdy ókilderden alynatyn ai saiynǵy tólemaqy mólsheri balanyń jasyna qaramastan tamaqtanýǵa ketetin shyǵynnyń 100 paiyzyn quraidy jáne ony quryltaishy belgileidi.
Balabaqshalarǵa tólenetin aqy qunynyń ár-alýan bolýy óńirlerdiń ózgeshelikterine bailanysty.
– Elbasy muǵalimderdi qaǵazbastylyqtan qutqarý kerektigin aitqan edi. Bul baǵytta qandai jumystar atqarylyp jatyr?
– Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne ǵylym ministriniń 2012 jylǵy «27» jeltoqsandaǵy №570 buiryǵy negizinde oqý jylynyń basynda bilim berý mekemelerinen bir ret statistikalyq derekter jinaqtalady. Bul derekterdi ministrlik oqý jyly boiynsha paidalanady. Demek, burynǵydai qaǵazbastylyq joq. Árine, jergilikti ákimshilikterdiń óz erejeleri, jumys isteý tásilderi bar. Mektepke qoiar talaptary da ártúrli. Qaǵazbastylyq máselesi sodan shyǵýy múmkin.
– Qazir elimizde daryndy balalarǵa arnalǵan mektepter kóbeiip keledi. Daryndy balalardy mektep ujymy ózderi qabyldaidy. Osyndai mektepke balalaryn oqytý úshin ata-analar mektepke para berýge májbúr. Para kólemi myń dollar degendi qulaǵymyz shalyp qaldy. Tek aýqatty adamdardyń balalary oqidy. Jalpy, mektepterdi daryndy, darynsyz dep bólgenimiz durys pa?
– Qazirgi tańda elimizdiń barlyq aimaqtarynda 121 mamandandyrylǵan bilim berý uiymdary bar. Bul mektepterde 54 myńnan astam oqýshy bilim alýda.
Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 17 mamyrdaǵy №499 qaýlysymen bekitilgen mamandandyrylǵan bilim berý uiymdary qyzmetiniń úlgilik qaǵidalary bekitilgen. Osyǵan sáikes ár mekteptiń Jarǵysy bekitilip, onda oqýshylardy mektepke qabyldaýdyń erejesi berilgen. Osy Erejege bailanysty mektepke daryndy oqýshylar qabyldanady.
Hatta kórsetilgen para berý máselesi shyndyqqa janaspaidy. Óitkeni mektepke qabyldaý eki kezeńnen turady. Birinshiden, balanyń daryndylyq qabiletin anyqtaý (psihologiialyq test), ekinshisi pánge beiimdiligi (pán boynsha test). Eki kezeńniń qorytyndysy boiynsha joǵary ball jinaǵan oqýshylar qabyldanady. Jyl boiyna osy oqýshylardyń daryndylyǵyn jetildirý men qoldaý maqsatynda mektepterde júieli jumystar júrgizilip, onyń qorytyndysy (bilim sapasynyń monitoringi) QRBǴM baqylaýynda bolady.
Al tómen ball alyp mektepke qabyldanbaǵan oqýshyldardyń ata-analarynan para týraly jaǵymsyz sózder shyǵady dep oilaimyz. Óitkeni qabileti tómen oqýshylar mamandandyrylǵan mektepterdiń arnaiy baǵdarlamasyn meńgere almaidy.
Oqýshylardyń turǵylyqty jerine, áleýmettik jáne otbasynyń múliktik jaǵdaiyna qaramastan barlyq oqýshylar men jastardyń daryndylyǵyn, qabiletin, bolashaǵyn damytý úshin jaǵdai jasalýda.
– Aslan Bákenuly, endi áńgimeni Joǵarǵy oqý oryndaryna bursaq. Qazir birqatar jetekshi oqý oryndary avtonom ýniversitet degen ataqqa ie bolyp jatyr. Oqý oryndardyń derbestigi maman daiyndaýǵa qanshalyqty septigin tigizedi dep oilaisyz?
– Avtonomiia básekege qabilettiliktiń quraly retinde ýniversitetterge sheshim qabyldaýdyń shapshańdyǵy men ikemdiligin arttyryp, ǵalamdyq úrdister men qajettilikterdiń ózgerýine sáikes qaita qurylýyna múmkindik beredi.
JOO-nyń avtonomiiaǵa kóshýiniń birinshi satysy – bazalyq. Joǵary oqý oryndarynyń tiimdi jumys atqarýyn arttyrýda korporativti basqarýǵa kóshý erekshe mańyzǵa ie. Korporativti basqarý qaýymdastyqtardyń, múddeli memlekettik organdardyń, biznes-qurylymdardyń, stýdenttik qaýymnyń JOO qyzmetine tartylýyn kúsheite túsýge múmkindik beredi. Basqarýdyń osy júiesi baqylaý keńesterin qurý arqyly engiziledi.
Joǵary oqý oryndarynda qurylǵan baqylaý keńesteri normativtik qujattarǵa sáikes josparly jumys atqaryp keledi. Keńes músheleri ekonomika salasy úshin sapaly kadrlar daiyndaýǵa múddeli iri kásiporyn basshylary, biznes-qaýymdastyq pen qoǵamdyq uiymdardyń ókilderi bolyp keledi.
Ýniversitet qyzmetin basqarýǵa jergilikti atqarýshy organdardyń, biznes-qurylymdardyń jáne túrli salalardy bai tájiribege ie qoǵam ókilderin tartý olardyń kásibi tájiribesin ýniversitet qyzmetine belsendi transformatsiialaýǵa yqpal ete bastady.
Atqarylyp jatqan jumystardyń maqsaty bilim, ǵylym jáne innovatsiialar salasynda JOO men biznestiń ózara árekettestik áleýetin barynsha ashyp kórsetý, memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń jańa nysandaryn endirý bolyp tabylady.
Qazaqstandyq JOO-nyń akademiialyq avtonomiiaǵa kóshý tetikteriniń biri – onlain tehnologiialardyń damýy.
Bilim berý pánderine onlain-tirkeý akademiialyq avtonomiianyń keńeiýine múmkindik týǵyzady. Stýdentterdiń ózderine oqytylatyn pánderdi tańdaýyna múmkindik bere otyryp, joǵary oqý oryndary, óz kezeginde, tártipke jáne mamandyqtarǵa degen suranysty saralaidy. Ýniversitet kóbirek qyzmet kórsetýge jáne stýdentter tarapynan sol ia basqa bilim berý baǵdarlamalarynyń kontentine qatysty suranysty eskerýge nazar aýdarady, osynyń nátijesi – oqytý baǵdarlamasy sapaly damidy. Stýdentter tarapynan suranysqa ie jáne eńbek naryǵy men memlekettik tapsyrys negizinde ýniversitetke jańa pánderdi jáne bilim berý baǵdarlamalaryn ashýǵa múmkindik týady.
Búgingi kúni bul baǵytta Ministrlik tarapynan maqsatty jumystar atqarylýda. Atap aitsaq, Qazaqstan Respýblikasy Úkimeti men Dúniejúzilik Bank arasyndaǵy kelisimge sáikes «Tehnologiialardy kommertsiialandyrý» jobasy júzege asyrylýda. Jalpy bul jobany júzege asyrý úshin 2008-2015 jyldarǵa 9 512 mln. teńge kóleminde qarajat qarastyrylǵan. Bul jobanyń negizgi maqsaty – Qazaqstannyń ǵylymi bazasyn nyǵaitý, ǵylymnyń naryqpen bailanysyn qamtamasyz etý. Qazirgi ýaqytta atalǵan baǵytta 65 joba júzege asyrylyp keledi. 26 joba boiynsha kelisim-sharttarǵa qol qoiyldy, 18 joba naryqqa shyǵyp, 3 litsenziialyq kelisim tirkelip otyr.
[caption id="attachment_11387" align="alignright" width="467"]
– Sońǵy ýaqyttary Qazaqstan ǵalymdary bedeldi halyqaralyq ǵylymi jýrnaldarǵa kóptep maqala jariialap jatqanyn bilemiz. Bul ǵylymnyń oń baǵytta damyp jatqanyn aiǵaqtaityn qubylys. Biraq elimizde ǵylymdy kommertsiialandyrý isi aqsap jatqany jasyryn emes. Ǵylym men óndiristiń arasyn qalai jaqyndatýǵa bolady?
– Ǵylym salasy damýynyń mańyzdy strategiialyq baǵyty – ǵylymi zertteýlerdiń nátijelerin kommertsiialandyrý.
Joǵaryda aitqanymdai, Dúniejúzilik banktiń qoldaýymen «Tehnologiialardy kommertsiialandyrý» jobasy iske asyrylýda. Atalǵan jobanyń sheńberinde 2014 jyly 33 joba qarjylandyryldy. Onyń ishinen 6 joba óndiriske engizildi.
Sonymen qatar, «Ǵylymi jáne (nemese) ǵylymi-tehnikalyq qyzmettiń nátijelerin kommertsiialandyrý týraly» Zań jobasy ázirlenýde. Zań jobasy ǵylymi zertteýlerdiń nátijelerin arttyrýǵa jáne olardy óndiriske engizýge baǵyttalǵan.
Budan basqa, Ult Jospary – «100 naqty qadam» sheńberinde 63,64 qadam ǵylym salasyna baǵyttalǵan.
63 qadam boiynsha «Astana Business Campus» jáne «Innovatsiialyq tehnologiialar parki» eki innovatsiialyq klaster qurý kózdelgen. Bul ǵylym men óndiristiń arasyn jaqyndatýǵa jáne ǵylymi zertteýlerge biznes tartýdy qamtamasyz etedi.
64 qadam boiynsha joǵaryda kórsetilgen Zań jobasy boiynsha jumystar belgilengen. Zań jobasyn Qazaqstan Respýblikasy Parlamentiniń Májilisine tamyz aiynda engizý josparlanyp otyr.
Ǵylym men óndiris ózara jiti qarym-qatynasta bolmaiynsha, el ekonomikasy órkendemeidi. Elimizdiń alǵa qoiǵan naqty saiasatynyń biri – ǵylym men óndiristi ushtastyrý. Bul salada talai jobalar qolǵa alynyp, ár túrli memlekettik mekemeler quzireti boiynsha júzege asyrylýda.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan T. ÓSKENBAI
