Saq bolaiyq – koronavirýsten
Jasyratyny joq, indet elimizde dáýirlep tur. Bul qasiretti joiý sharasy Ókimet tarapynan óte qatań qadaǵalanyp, tiisti sharalar da júrgizilip otyr. Mine, 26 táýlik boiynsha Almaty, Nur-Sultan, Shymkent, Qaraǵandy, Óskemen siiaqty iri qalalardiń kirisi men shyǵysy oqshaýlanyp, qatań tártippen qadaǵalanyp otyr. Halyqqa úiden shyqpaý týraly aqparattar keńinen taralyp, júzege asyrylýda. Qalaǵa, oblystarǵa baqylaý kúsheitildi. Tiisti adamdarǵa qarjydai kómekter de der kezinde taǵaiyndalyp, júzege asyryla bastady. Qazaqstan Respýblikasynyń Atazańyn silaityn qai azamat bolmasyn bul áreketterge moiynsynyp, týra oryndalýyna óz úlesterin tigizip otyrǵandyǵy anyq jáne solai bolýy da tiis.
Bilim-ǵylym salasynyń qyzmetkeri bolǵandyqtan elimizde, tipten, muqym álemdi jailap otyrǵan bul indetke men de bei-jai qarai almaimyn. Meniń de januiam, balalarym men nemerelerim, týys-jekjattarym, shákirtterim bar. Bastysy – elimniń amanshylyǵy, halyqtyń tynyshtyǵy. Desek te, mundai epidemiialyq is-áreketter júrip jatqan jaqta qandai sharamen bolmasyn kóshege umtylǵandar úshin, árine, oǵash áreket. Búginde jumys oryndarymen qatar, bilim ordalary da tutastai jabyldy. Degenmen, halqymyzdyń «Tiri adam tirshiligin jasaidy», – degen naqyl sózi bar emes pe? Olai bolsa úide qol qýsyryp otyrý kimdi bolmasyn qajytatyny anyq. Onyń ústine, basqa ministrliktermen qatar, QR Bilim jáne ǵylym ministrligi de úi jaǵdaiynda kyzmetimizdi jalǵaýǵa nusqaý berdi. Tipten, mekteptegi oqýshylar men ata-analar úshin ǵalamtor jelisi arqyly sabaq ótkizýdiń baǵdarlamalary usynyldy. Onyń júrý júiesi teledidar arqyly turaqty jariialanyp, halyqqa keń aýqymdy tanystyryldy. Ákki mamandar men mektep basshylary ata-analarmen tikelei bailanys ornatty, qashyqtyqtan dáris júrgizý júiesi iske qosyldy. Bul mektep qabyrǵasyndaǵy bilim berý salasynyń qiynshylyqtary men ony jeńýdiń zamanaýi áreketteri. Áitse de, bul mektep jasyndaǵy balapandar úshin óte kúrdeli kezeń. Biraq toń qozǵaldy, túrli qiynshylyqtar aqyryndap qaz-qalypyna kele bastady.
Al Joǵary oqý oryndaǵy stýdentterdiń, magistranntar men doktoranttardyń, oqytýshylar men ákimshiliktiń hal-jaǵdailary qalai? Joǵary mektep salasynyń ǵalymdary men oqytýshylarymen qatar, joǵary jaýapkershilikpen mán berdim, kemshilikterge jol bermeý maqsatynda kóppen birge at salysyp «otyrmyn».
Ras, otyrmyn... . Joǵary bilim berý júiesiniń otyryp jumys isteýge esh kelmeitindigi de ras. Nátije qaz qalpynda bolady, eshteme ózgermeidi dep bar iske qanaǵat kózben qaraýǵa bolmaidy. Desek te, álemdi jaýlaǵan dertke amal bar ma?..
Men magistranttar men doktoranttarǵa «Ǵylymi zertteýlerdiń negizi» men «Jol qurylysyndaǵy teoriialyq jáne eksperimenttik zertteý táleri» degen pánderden dáris beremin. Basqa da pánder joq emes, biraq myna atalǵandar solardyń ishindegi shoqtyǵy biigi. Teoriialyq negizdemelerden uǵym berýdi, eksperimenttik tásilderdi oqytýdy, onyń qyr syryn ashyp kórsetýdi dáris alýshydan tys ótkizý, árine, ushqan qustyń qanatyn keskenmen para-par áreket.
Bul arada, Bilim jáne ǵylym ministrligi usynǵan ZOOM baǵdarlamasyna toqtala ketkendi jón sanaimyn. Qazir Bilim berý ordalarynyń barlyǵy (mektep, kolledj, JOO, t.t.) osy baǵdarlamada jumys isteýde. Oilap qarańyz, bir mezgilde barlyq dáriskerler, oqýshylar álemtor jelisinde kiredi. Bul milliondardyń bir mezgilde osy jelige túsiretin júktemesimen sabaqtasady. Basynda tájribe júzinde birneshe sabaqtar ótkizip kórdim. Qoldanýshy úshin qiynshylyqtar onsha baiqalmaidy jáne sol materialdardy qaz-qalpynda ekranǵa shyǵarýǵa múmkindikter zor. Sonda qiynshylyq nede? Qiynshylyq beine materialdardy qaz qalpynda qoldanýǵa keletin keibir kesapattarda bolyp otyr. Mysaly, beinematerialdy qoldanýshyǵa jiberdik delik. Alaida beinematerial qoldanýshynyń ekranynda tutas júrmei, úzdik-úzdik ótedi, sóitip, ýaqyt shektelýine ushyraidy. Mundai beine materialdan dáris alýshy eshqandai sapaly maǵlumat ala almaidy. Budan túiin: ZOOM baǵdarlamasy arqyly júrgiziletin materialdar beine jazba (qimyldy) túrinde bolmaǵany durys.
Qiynshylyq munymen shektelmeidi. Ǵylymi zertteý negizderi bolǵandyqtan onda zerthanalyq, dalalyq zertteý jumystary oryndalýy tiis. Al «otyryp» jumys isteý tásilinde munyń biri de joq. Degenmen, onyń da shyǵar jolyn kafedra músheleri birigip, izdestirip, tiisti sharalar qoldana bastadyq. Sonyń birden-bir joly – ol óndiristik zertteý jumystarynyń nátijelerin analitikalyq óńdeý, suryptamadan ótkizý áreketterin júrgizý. Magistranttar buǵan aitarlyqtai deńgeide mashaqattanyp qaldy, óndiristik zetteýlerdiń nebir erekshelikterin ashyp, oǵan baǵa berýdi úirendi. Mysaly, bizdiń eldegi tabiǵi materialdar jol qurylysyna qaz qalpynda sáikes kele bermeidi. Olardyń quramynda beriktigi tómen mineraldy materialdar (tastar), ishki birigý kúshi tómen, sýsymaly topyraqtar jáne basqa da tabiǵi materialdar bar. Olardyń fizikalyq-mehanikalyq quramyna sipattamalar jasap, ony otandyq tehnologiiaǵa engizý erekshelikterin qarastyrdy. Bul tikelei analitikalyq saraptamamen oryndalatyn zertteýler.
L.B. Goncharov atyndaǵy Qazaq avtomobil-jol institýty (QazAJI) bul turǵyda 2010 jyldan bastap avtojol salasynda ártúrli deńgeide jan-jaqtyly zertteýler júrgizip keledi. Respýblikalyq, halyqaralyq, jergilikti jáne vedomstvalyq joldarda diagnostikalyq saraptamalar jasaldy, injenerlik qyzmetter, túrli deńgeide baqylaý jumystaryn júrgizip keledi. Bul jumystardyń tehnikalyq esepteri, hattamalary, syzý-sulbalary baspa jáne beine jazba júzinde QazAJI murajaiynda saqtaýly. Institýt ákimshiligi bul materialdarǵa magistranttar men doktoranttardyń saraptama jumystaryn júrgizýine esh shekteý qoimaidy.
Osyndai zertteýler kezinde bizdegi arhiv materialdary arqyly institýt doktoranty D.E. Esentai himiialyq reagentterdin tsement betondy joldardyń betindegi qar-muz túzilimderdiń qatpaýyna arnalǵan patenttik zertteýler júrgizip, onyń nátijesinde himiialyq taiǵaqtyqqa qarsy jańa materialǵa patenttik tapsyrys jasady. Árine, toǵyz jerden tosqaýyl qoiylsa da talapkerdiń eńbegi qap túbinde jatpaityndyǵy ras. Bastysy, qolda bar naqty materialdardy jas ǵalymdar, magistranttar men doktoranttar nátijeli paidalana bilinýinde. Soǵan mashaqattandyrý – bizdiń mindet. Bul úshin zerthanalyq nemese dalalyq eksperimenttik synaqtardyń qaitalap júrgizillýi esh tiis emes.
Men sońǵy úsh jylda «Kóliktik qurylys baǵytyndaǵy teoriialyq jáne eksperimenttik zertteý tásilderi» degen 2 tomdyq shyǵarmashylyq eńbekpen ainalysyp kelemin. Osy bir aýyr kezeńde sol eńbekti «úi otyrysynda» tyńǵylyqty avtorlyq tekserýden ótkizýge de múmkindik týdy. Bul eńbekke sońǵy 10-12 jyl kóleminde avtomobil joldarynyń qurylysy, paidalanymdyq jumystary, injenerlik qyzmetteri, qaýipsizdigi men infraqurylymdyq júiesi, jylýtehnikalyq eseptemeleri men qurylystyq materialdardyń sapasy týraly júrgizilgen avtorlyq tańdamaly eńbekterimniń nátijelerin saraptamadan ótkizip, qostym. Bul eńbekti joǵary jáne arnaiy orta bilim ordalaryna, zerteýshilerge, jas mamandar men oqytýshylapǵa oqý quraly esebinde usynbaqshymyn. Oqýlyqtyń jalpy kólemi 24 taraýdan turady. Oǵan teoriialyq negizdemeler, eksperimenttik synaq nátijeleri men olardyń analitikalyq suryptamalary, qorytyndylar men túrli tehnikalyq-ekonomikalyq negizdemeler engizilgen. Osy bir tarshylyq ýaqytta bul eńbek te dáristkerlerimizdiń teoriialyq sabaqtarynan aýqymdy oryn aldy. Mine, osylaisha 1 aidyń kóleminde qashyqtyqtan júrgizý tásili bizdiń kafedra úshin bilim sapasyn tómendetpeý jolyndaǵy úlken synaq boldy. Árbir sabaqta magistranttar men bakalavrlardyń sabaqqa qatysý úlesi 90 % kóleminde boldy. Al diplom jobasynyń oryndalýyndaǵy keńes berý sabaqtary qalyptyq elektrondyq poshta arqyly júzege asyrylýda.
Pikirimdi júielei kele, QazAJI «Kóliktiq qurylys jáne qurylystyq materialdardy óndirý» kafedrasynyń professorlyq-oqytýshylary atqaryp otyrǵan bilim-ǵylym salasyndaǵy asa jaýapty ister týraly toqtala ketkendi jón sanadym. Kafedra ujymy bir-birimen, dáriskerlermen, magistranttar men doktarantarmen tyǵyz bailanysta qyzmet atqarady. Qashyqtyqtan oqityn dáriskerler joǵary mazmunda Platonýs baǵdarlamasyna sáikes ázirlengen tapsyrmalarmen der kezinde qamtamasyzdandyrylyp otyrady. Shyǵarmashylyq jaǵy da úlken deńgeide. Ákki ǵalymdardyń jetekshiligimen jas oqytýshylar men doktoranttar jeke fýndamentaldy ǵylymi taqyryptarmen shuǵyldanady. Sonymen qatar Institýttyń jol-synaq zerthanasyda eksperimentter júrizý arqyly túrli taqyrypta sharýashylyqtyq qoldanbaly ǵylymi jumystar atqarady. Bizde jol óndirisine qatysty zamanaýi zertteýler tamasha jolǵa qoiylǵan. Bir jyldyń ózinde óndiris mekemelerinen osyndai 6-8 taqyrypqa turaqty túrde tapsyrys alyp otyramyz. Sonymen qatar, keibir ǵylymi jumystardyń nátijesi biznestik suranys negizinde júrgiziledi.
Bul elimizdegi árbir ǵalymnyń qalyptasqan beimaza jumystarynyń biri ǵana. Kez kelgen Ǵalym men Ustaz eńbeginiń nátijeliligi shákirtteriniń bolashaqtaǵy jetistikterimen ólshenedi. Eger el ekonomikasy, halqymyzdyń áleýmettik jaǵdaiy, turmysy men is-áreketi qalypty bolsa, aldyńǵy qatarly eldermen básekelestikke tótep berse, onda olardyń eńbeginiń janǵany, ustazdyq mereiiniń óskendigi.
Qadirmendi oqyrman! Sizder QazAJI professorlyq-oqytýshylary men ǵalymdarynyń bir aidaǵy atqarǵan jumystarynyń keibir jetistikterimen tanystyńyzdar. Sizderge elimizdiń tynyshtyǵyn, halqymyzdyń baisaldylyǵyn tileimiz. Jastarymyzǵa dańǵyl jol tek ustazdyń beimaza jumystaryfnyń sapasymen anyqtalady.
El aman, shekara tynysh bolsyn!
Ábdi Qiialbaev, tehnika ǵylymdarynyń doktory, professor, Halyqaralyq kólik akademiiasynyń akademigi
https://dalanews.kz/52300
