«Birge baryp, solardyń barlyǵyn aralap shyqsaq», – dep ótingen soń, men de serik bolyp, dosyma úi qaraýǵa shyqtym. Telefon arqyly mekenjaiyn usynǵan birinshi kisiniń úiine baryp, qońyraý túimesin bastyq. Esikti jas shamasy 45-50-ler shamasyndaǵy kelbetti jigit aǵasy ashty. Bizdiń páter jaiymen kelgenimizdi bilgen bette jik-jappar bolyp, úidi kórip shyǵýymyzdy ótindi. Zaiyby da kózi ashyq mádenietti áiel ekeni kórinip tur. Baiypty júrisimen jol bastap, alǵa tústi de, bólmelerin kezegimen kórsete bastady. Á degennen úilerin maqtai jónelisti. Qonaq bólmesin de, as úiin de kórsetip, jarnamalap jatyr.
– Budan artyq páter tappaisyzdar, – dedi kúieýi. – Qarańyzdarshy, qandai keń. Qonaq kelgende kósilip erkin otyra alady.
– Bárinen de as úiin aitsańyzshy, – dedi áieli de erin qostai. – Áielińizdi bir qýantatyn boldyńyz. Tipten eki qolyn jyly sýǵa malyp otyratyn bolady.
Hosh, sonymen bólmelerdiń túgin qaldyrmai adaqtap shyǵyp, eń aqyrynda jatyn bólmege jaqyndadyq. Túpki bólmeniń esigin ashqan zamattan bastap-aq lap etken kúlimsi iis qolqany qapty. Eriksiz tyjyrynyp qalǵanymyzben, sheginip qalmai, alakóleńkeleý bólmege enip kettik. Úi iesi ol bólmeni de esebin taýyp maqtaýyn asyryp jatyr. Múńkigen sasyq iiske tanaýy ábden úirenip ketken be deimin, ony múldem eler emes.
Dosym men qojaiyn kádimgi satýshy men alýshynyń arasyndaǵy úirenshikti qyzý áńgimelerine kirisip ketken.
Tósekte 70-75-ter shamasyndaǵy kári orys ájei ne aýyryp, ne bolmasa uiyqtap jatyr. Uzaq ýaqyt shomylmaǵandyqtan ne bolmasa bireýler shomyldyrmaǵandyqtan, jaǵymsyz iis sol kisiden shyǵyp tur eken. Men ishtei olardyń ne sebepten eki bólmeli úige tezirek kóshkisi kelip, asyǵyp turǵanyn uǵa bastadym. Balasy da, kelini de kári kempirge barynsha nazar aýdartpaýǵa tyrysyp, baryn salyp, báiek bolyp jatyr. Sodan bylai shyqqan soń: «Jigitter, múmkindik bolyp jatsa, tezirek kóshsek. Kórip tursyńdar ǵoi, úidiń ishi sonshalyqty jaily bolmai tur», – dep meńzedi. Biz: «Iá, basqa da úilerdi aralap kóremiz, unasa, habarlasamyz», – dep asyǵys shyǵyp kettik.
Shaǵyn aýdandaǵy úsh bólmeli ekinshi páterdiń qońyraýyn bastyq. Bul joly da saýatty, kózi ashyq otbasy músheleri esik ashyp qarsy aldy. Taǵy da páterlerin jer-kókke syiǵyzbai maqtap ala jóneldi. Men taǵy da aldyńǵy jaǵymsyz kúlimsi iisti sezip turdym. Sosyn taǵy da jatyn bólmeni kirip kóretin syńai tanyttyq. Eski tósekte kútimi jetkiliksiz bolyp, qinalyp jatqan kári kempirdiń beinesi kóz aldyma elestep tura qaldy. Esik ashyldy, izinshe biz de ishke kirdik. Kóńil shirkin aldamapty, birinshi bas suqqan úidegi kórinis aina-qatesiz shyǵa keldi. Sirá, bul orys apanyń qolyn jara qaptap ketse kerek, oń bilegin qalyń qylyp dákemen orap tastapty. «Vishnevskii» maiynyń sasyq iisi bólme ishine sińip qalǵan. Úidi jarnamalap, aýzy-aýzyna juqpai, tynbai sóilep turǵan erli-zaiyptylardyń kári anadan qutylǵandy qalap, úidi satýǵa asyǵatyndary júrek shirkinge sezilip-aq tur. Bular da keń páterden eki bólmeli tar úige aýysyp alǵansha asyq. Bizge bul maqsat úilerdi aralaǵan saiyn anyq bola bastady jáne bir qyzyǵy: keńshilikten tarshylyqqa aýysqysy kelip asyǵyp júrgen qazaqty áli kezdestirgen joqpyz. Ata-anasyn qartaiǵanda baǵyp-qaǵyp, sońǵy saparǵa abyroimen shyǵaryp salýdy azap sanaǵan bul aǵaiyndar qarttyq jeńgen ata-analarynan qutyla almai álek. Eger sátin salyp, eki bólmeli úige kóship alsa, ústindegi aqshaǵa bir bólmeli jataqhana bólmesin satyp alyp, kári kisini sol jaqqa jalǵyz jaiǵastyryp ketpekshi. Árine, aqshaǵa taǵy da kútýshi jaldap qoimaq. Eń bastysy, kútimdi qajet etetin kúlimsi iisti qart ájemen bir shatyrdyń astynda turmasa boldy. Biz táýekel dep úshinshi qaridarǵa bardyq. Eń unaǵany osy úi boldy. Qalanyń qaq ortasynda, úshinshi qabatta. Amal neshik, úige kirmei jatyp-aq men aldyńǵy tanys iisti ap-anyq sezip, amalsyz jutyp turdym. Bul joly 40-tar shamasyndaǵy sýyq didarly sup-sur kelinshek esik ashty. Úiiniń ishi shashylyp, iisi qolqany qaýyp bara jatsa da, páterin kelistirip maqtaýdan qymsynǵan joq. Zalda turyp-aq jatyn bólmede jasy úlken aýrý adam bar ekeni belgili bolyp turdy. Sebebi qabyrǵadaǵy kilemge ainaldyra pravoslav shirkeýinde kóp taratylatyn qaǵaz ikondardy samsatyp ilip tastapty. Kóbisin qalai bolsa solai inemen shanshi bergen. Bul úide, ne de bolsa, Qudaiǵa senetin keiýana turatynǵa uqsaidy. Sonymen kezek ádettegidei jatyn bólmesin qaraýǵa keldi. Esik ashyldy, biz ishke kirdik. Bul jolǵy kórinis sál basqashalaý boldy, esesine burynǵydan áldeqaida qorqynyshty. Otbasy óte jupyny turatyn bolǵandyqtan, adam jatatyn jumsaq jihaz joq. Biraq eki kereýetti bir-birine qarama-qarsy qoiypty. Bireýinde bet-álpeti ájimnen kórinbeitin, basyna oryssha oramal taqqan, ábden shógip bitken, óte kári orys apa otyr. Onyń qasynda baldaqqa súienip shylym shegip, ómirden túńilgen eresek er adam otyr. Onyń oń aiaǵyn qalyń oramalmen tańyp, jyly sý quiylǵan shylapshynǵa salyp qoiypty. Bir bólmede eki birdei ǵarip jan jatqan soń, jaǵdai qaibir ońsyn?! Qart ana tipti aljyp qalǵan bolsa kerek: bizdiń dabyr-dúbir áńgimege selt etpesten meńireý keiipte kúbirlep ózimen-ózi birdeme aityp otyr. (Bálkim, duǵa oqyp otyr). Kelinshek te, biz de bul bólmeden shyqqansha asyqtyq. Negizgi áńgime as úige kirgen soń bastaldy. «Úileriń qaida, qandai, qai qabatta, jóndeý bar ma, joq pa, telefon tartylǵan ba?», – degen sekildi suraq-jaýaptar bitken soń, kelinshek áńgimeniń toq eterin ózi aitty: «Jigitter, qoldaryńnan kelse, barynsha tez qimyldańdarshy. Kórip tursyńdar ǵoi, úi qalanyń qaq ortasynda bolǵanymen, men úshin bul úi – qazir tozaq. Ana otyrǵan anasy 80-nen asyp ketken, aýyryp áli otyr. Ony baǵyp-qaǵyp, as-aýqatyn ýaqytyly beretin meniń shamam joq. Qasynda otyrǵan baldaqty adam – sonyń balasy, meniń kúieýim. Byltyr aiaǵyn syndyryp, súiegi bitpei asqynyp ketti. Biyl dárigerler «súiektiń ragy» dep jaman diagnoz qoidy. Endi ári ketse bir jyl ómiri ia bar, ia joq. Eki birdei múgedekti asyraityn jaiym joq. Eki bólmeli úilerińe jalǵyz balammen bir ózim kóship baram. Al ana ekeýine jekemenshik jataqhanadan ne bolmasa Talǵar jaqtan bir bólmeli jer úi satyp alyp berińder. Sosyn ólgenshe ne isteidi, ony ózderi biledi. Zeinetaqylaryna tamaq satyp ala ma, kútýshi jaldai ma, ol jaǵyn ózderi sheshedi. Maǵan tez arada bul jerden ketý kerek. Eń bastysy, ajyrasyp úlgerdim. Túsindińder ǵoi», – dedi. Biz túsingen boldyq. Sosyn dalaǵa shyǵyp, ekeýimiz az-kem oilanyp qaldyq.
– Iá, – dedi dosym, – qalanyń jaqsy jerinde «uly» halyq turady degen jai sóz-aý deimin, jetisip jatqan bular joq. Kerisinshe, bulardyń problemasyn sheshýmen biz ainalysyp keteiin dep turǵan siiaqtymyz.
Ertesine biz dalbasalap Talǵar men Saiahattyń ainalasynan jer úi izdep biraz sandaldyq. Biraq jaǵdaiyn kórip, jaǵamyzdy ustadyq. Júz páterge dalada jalǵyz dárethana. Ystyq sý joq. Qoqys tógetin jáshikteri atam zamanda tolyp, ainalasy taý bop úiilip jatyr. Eki bólmeli arzan úidi Razvilkadan taýyp ta aldyq. Arzan baǵaǵa qýana-qýana satyp jiberýge daiyn otyr. Biraq osy arada adami printsipter kedergi boldy. Dosym sońǵy sheshim qabyldar aldynda únsiz otyryp, uzaq oilandy. Sosyn baryp maǵan til qatty:
– Qalai oilaisyń, biz osy jaqsy páterdi qolǵa túsirý úshin adamshylyqtan attap bara jatqan joqpyz ba? Asyqpai aqylǵa salyp oilanaiyqshy. Bizdiń úige bezbúirek kelinshek kóship bardy delik. Sosyn biz jańa úidi óz atymyzǵa aýdaryp alǵan soń, ana eki múgedekti máshinege salyp alyp, myna adam túgil, ań tura almaityn aýdanǵa ákep tastap ketemiz. Sosyn 80-degi aljyǵan kempir men jarty jyl ómiri qalǵan aýrý balasy bul arada qaitip kún kórmek? Biz ózara orys, qazaq bop bólingenmen, Qudaidyń zańynda ol joq qoi. Bilip turyp aýrý adamdardy aidalaǵa tastap ketken soń, zaýaly bolmai qoimaidy. Tipti búkil zaýal olardy birinshi bop tastap qashqan kelinderine bolady degen kúnniń ózinde jańa úiimde bereke bola ma, joq pa, ony Qudai biledi. Ne de bolsa, meniń júregim qobaljyp, osy isti qup kórip turǵan joq, – dedi. Men de onyń pikirin jaqtap: «Iá, shynymdy aitsam, kesheden beri kári apa men aýrý balasy kózimnen ketpei turyp aldy. Dál osylardy kóshirýge biz sebep bolmai-aq qoisaq qaitedi», – dedim. Sonymen qol jetip turǵan arzan páterden sanaly túrde bas tartýǵa týra keldi. Odan keiin de sabylyp talai úidi aralap shyqtyq. Dál ondai sátti baspana kezdespedi. Kezdeskenniń bárinde birdei problema bolyp shyqty. Aýrý ata-analarynan qutyla almai otyrǵan musylman emes baýyrlar. Sóitip júrgende bul sharýa kúzge qaldy. Kúzge deiin qolda bar aqshany aǵaiyn-týys qaryzǵa surap taýysty. Qaryz qaityp bitemin degenshe úi men jerdiń qymbattaýy degen jańa zaman bastaldy. Sonymen úi aýystyrý 8 jylǵa doǵaryldy. Qalanyń ishindegi myna sumdyqty kózben kórgen dosym aqyrynda páterin satyp, qalanyń syrtynan jer alyp, úlken úi turǵyzyp aldy.
