QazAtomǵa alǵash kelgende...
..kompaniia azyp-tozǵan shalanjansar kúide edi. Nurlan Balǵymbaev eskertkendei meni bul araǵa kompaniiany yń-shyńsyz jaýyp, bankrot dep jariialaý úshin ákelgen bolatyn.
QazAtomnyń qolastyndaǵy qyzmetkerlerdi múmkindiginshe basqa jerge ornalastyryp, zaýyttyń qaqpasyna qulyp salý, mine maǵan júktelgen mindet osy edi.
Sarapshylar da óndiris ornynyń keleshegine kúmánmen qarap, "kúder úze berýge bolady" degen uiǵarymǵa kelgen. Uzyn sózdiń qysqasy Qazaqstannyń atom óndirisi janbai jatyp sónýdiń az aldynda turdy.
Kompaniiaǵa kelgennen keiin eki apta ótkesin Úkimet otyrysynda esep berdim. Osy kezdesýde QazAtomdy qurdymnan qutqarýdyń josparyn usyndym. Úkimet músheleri tańdanysyn jasyrǵan joq, áitse de kompaniiany qaita tiriltem dep tabandap turyp alǵan maǵan múmkindik berdi. "Kóz qorqaq, qol batyr" dedik te kirisip kettik.
Injenerler Reseige kóship ketti
Alǵashqy satyda ónimniń ózindik qunyn tómendetýge tyrystyq. Men kelgende ýrannyń álem naryǵyndaǵy baǵasy fýntyna 10,5 dollardiń tóńireginde edi. Azdan keiin 6,80 dollarǵa arzandady. Ónimniń ózindik qunyn azaitpasaq quzǵa qular edik.
Aqyr sońy ózindik qundy 2,2 esege, aqshaǵa shaqqanda 12 dollardan 6 dollarǵa deiin tómendettik. Shyǵynymyz azaiyp, shamaly kiris kire bastady. Kelesi kezekte kompaniia mamandarynyń máselesin kiristik. Ýran kenishterin sharlap shyǵyp, jumysshylardyń jaǵdaiyna júrdim-bardym qaraǵan nemqurailylyqtyń kýási boldym.
Dárethana, kiim aýystyrý bólmesi, ashanalar adam kórgisiz kúide edi. Kemshilikterdiń kózin kezeń-kezeńimen joiyp, osy kúnge deiin osynyń bárine kónip kelgen kompaniia mamandarynyń jumysqa yqylasyn qaita oiattyq.
Álbette ailyq máselesi shet qalǵan joq. Jumysshylarǵa jalaqydan bólik túrli syiaqy taǵaiyndap, shabyttandyryp otyrdyq. Jurt jumys ornynyń qadirin túsine bastady.
Kadr tapshylyǵyn tarttyq. KSRO kúiregen tusta Qazaqstandaǵy bilikti injenerlerdiń kópshiligi Reseige kóship ketken-di. Ádette ár kenishtiń basynda 120 injener júrýi tiis. 1998 jyly ýran kenishterinde ári ketkende 2 mamannan ǵana boldy. Ýran óndirý kirpish qalaý emes. Algorimi bar, asa bir saqtyq pen uqyptylyqty qajet etetin sala.
Qolda bar mamandardan airylyp qalmai turǵanda solardyń kómegimen jas injenerlerdiń baýlyp-baptap alý úshin "Kenish" atty aýqymdy baǵdarlamany júzege asyrdyq. Keiin álgi mamandar pensiia jasyna jetken aǵa býynnyń ornyn oidaǵydai almastyrdy.
Injenerlerdiń jańa býynyn jasaqtap aldyq.
Biz qalai úzdik atandyq?
2001-2002 jyldyń aralyǵynda kompaniia jumysynan az ýaqytqa qol úzip qaldym. Qaityp oralǵanda ujymnyń jaǵasy jailaý, toqmeiilsigen kóńil kúide júr eken. Munyń sońy salǵyrttyqqa ulasar edi. Kollektivtiń etek jeńin jinaý úshin óndiriletin shikizat kólemin arttyrýǵa tapsyrma berdim. Bastapqyda jylyna 7800 tonna ýran óndiremiz degen maqsat qoidyq. Qyzyq bolǵanda bul kórsetkishten asyp tústik.
Ujymǵa sol tusta ýran óndirýden kósh bastap turǵan Sateso kompaniiasyn basyp ozý kerektigin aittym. Olar jylyna 11000 tonna óndiretin. Biz 15000 tonnaǵa jetýdi kózdedik. Jettik te.
2004 jyly QazAtomProm ýran óndirýden álem boiynsha birinshi orynǵa shyqty.
Qazirgi tehnologiialar kompaniiaǵa jylyna 28 myń tonna ýran óndirýge múmkindik beredi, alaida ázirgi óndiris kólemi 14 myń tonnaǵa jeter jetpes. Zaýyt jarym-jartylai jumys istep tur. Men ketkeli 11 jylda eshbir jańa kenish ashylmady.
Ýran tabletkesin óndirip, Reseimen básekeleskimiz keldi
Eń sońǵy saty alys-jaqyn sheteldegi atom stantsiialaryna tasymaldanar ýran tabletkasyn óndirýmen aiaqtalýǵa tiis edi. Atom stantsiiasyna arnalǵan otyn osy. 2009 jyly asa kúrdeli tehnologiialyq jumysty jolǵa qoiyp, Batys pen Reseidiń stantsiialaryna ýran tabletkasyn tasymaldaýdyń aldynda turǵanbyz. Alaida men ustalyp kettim.
"Sateso" kompaniiasymen ýran tabletkasyn ázirleitin zaýyt salýǵa ýaǵdalasqanbyz. Qazaqstan aýmaǵynda ýran óndirý ári ony baiytý jóninde reseiliktermen ortaq uiǵarymǵa kelgen edik.
Japondarmen júzdesip, olar Qazaqstanda jasalǵan ýran tabletkisin sertifikattaityn bolyp sóz bailasqanbyz. Tabletki sapa súzgisinen ótip, joba sátimen isken asqan jaǵdaida Japoniia bizden jylyna 800 tonna tabletki turaqty satyp alyp turar edi.
Alaida men ustalyp kettim. Japondar kelissózden bas tartty. Joba isken jaǵdaida Qazaqstanda jasalǵan ýran tabletkisi Qytai men Úndistanǵa da tasymaldanar edi. Osynyń nátijesinde RosAtomnyń sovettik úlgidegi tabletkisine táýeldilik azaiyp, naryqta balama paida bolar edi.
Jastúrikter
Bizdiń býyndy "jastúrikter" dep tekten tegin atamasa kerek. Bir qyzyǵy bizdiń izimizdi basyp, jolymyzdy jalǵastyrar keiingi tolqynmen aradaǵy sabaqtastyq úzildi. Bizge óz álýetimizdi pash eter múmkindik berildi me deimin. "Jastúrikter" qosynyna kiretin meniń qurdastarymnyń kópshiligi tamyr-tanyssyz, óz qajyr-qabiletiniń arqasynda kóterildi.
Ol tusta memlekettiń bizge moiyn burar murshasy joq edi. Ol tusta tabys tabýdyń jar degen degendegi jalǵyz kózi – saýda-sattyq bolatyn. Memleket alys-beriske aralasyp, suǵanaqtyq jasaǵan joq. Bul salada tabiǵi suryptaý zańy múltiksiz jumys istep, taza, ádil saiysta top jaryp shyqqan "jastúrikter" shoǵyry qalyptasty.
Qazir me, qazir kásibin emin-erkin dóńgeleter dáýir kelmeske ketken, naryqtaǵy ádil básekeniń ornyn monopoliia almastyrǵan.
Bizdiń tusymyzdaǵy ádiletti hám kreativti konkýrentsiia qaita oralsa "jastúrikterdiń" jańa býyny qalyptasar ma edi. Bular Qazaqstan ekonomikasynyń motivatoryna ainalyp, elde jańa biznes elita paida bolar ma edi...
Lýkashenko?
Halyq ózi taǵdyryn ózi aiqyndaýǵa tiis.
Bilikti menshiktep alǵan bir adamnyń tutas ulttyń atynan sheshim qabyldap, halyqtyń talǵamy men tańdaýyna qarsy kelýi taza aqymaqtyq.
Halyq qalai kún keshkisi keledi, memleketti basqarýǵa kimdi laiyq kóredi bul onyń quqy men quzyryndaǵy nárse. Halyqtan asyp qaida barasyń. Bul buljymas bailam.
El Lýkashkenodan áldeqashan teris ainalyp, kúderin úzgen.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
