"Ǵylymy joq eldiń – bolashaǵy joq"
Ábý Nasyr Ál-Farabi
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Bul dáýir – aqyl-oidyń, ǵylym men bilimniń, eńbektiń dáýiri» - degen bolatyn. Búgingi kúni otandyq ǵylymdy damytý maqsatynda memleket tarapynan keshendi sharalar qabyldanyp jatqany belgili.
Sońǵy jyldary Qazaqstanda memlekettik deńgeide ǵylymnyń áleýetin kóterýge airyqsha kóńil bólinip, ǵylymnyń naqty salalarynda irgeli jáne qoldanbaly ǵylymi-zertteý jumystary keńinen qolǵa alynyp, ǵylymi zerttemeler barynsha júrgizile bastady. Táýelsizdik jyldary Qazaqstan ǵylymy jan-jaqty damyp, joǵary deńgeige kóterildi.
QR Bilim jáne ǵylym ministri Ashat Aimaǵambetov atap ótkendei,
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jan-jaqty qoldaýynyń arqasynda ǵylym salasynda oń ózgerister oryn alyp jatyr. Atap aitqanda, Bilim jáne ǵylym ministrligine qarasty ǵylymi uiymdardyń materialdyq-tehnikalyq bazasyn nyǵaitý jáne jumysyn jandandyrýǵa baǵyttalǵan jańa biýdjettik baǵdarlama ashylyp, 2,8 mlrd teńge bólindi. Nátijesinde 23 ǵylymi-zertteý institýtyna jabdyqtar satyp alyndy. Sondyqtan Institýttardy modernizatsiialaý boiynsha jumys ári qarai jalǵasady.
Ǵylymdy respýblikalyq biýdjetten qarjylandyrý kólemi sońǵy eki jylda shamamen eki esege artty. 2025 jylǵa qarai ǵylymdy qarjylandyrý kólemin jalpy ishki ónimniń 1% deiin ulǵaitý josparlanǵan. Eger buǵan deiin Bilim jáne ǵylym ministrliginiń granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrstary úsh jylda bir ret júrgizilse, endi olar jyl saiyn ótkizilip keledi.
Ǵylym – bul strategiialyq mańyzy zor sala, eldiń jan-jaqty damýy men ekonomikalyq ósýin qamtamasyz etetin ziiatkerlik resýrsy. Osyǵan bailanysty órkenietti elderdiń barlyǵynda ǵylymi salany damytýǵa, onyń tiimdiligin arttyrýǵa erekshe kóńil bólinedi. Táýelsizdik jyldarynda qazaqstandyq ǵylym ótpeli kezeńniń aýyrtpalyǵyn da kórdi, daǵdarystyń kermek dámin de tatty. San-alýan qiyndyqtar men kedergilerge toly ózindik damý evoliýtsiiasynan ótip, álemdik ǵylymi keńistikke kirigýi júzege asty. Otandyq ǵylymi-innovatsiialyq júie qalyptasty, onyń quramynda joǵary bilim berý júiesinen bastap beiindi ǵylymi-zertteý mekemeleri, ǵylymi-óndiristik birlestikter, tehnoparkter, konsaltingtik, injiniringtik kompaniialar men ózge de zańdy tulǵalar ǵylymi-tehnikalyq qyzmetti júzege asyrýda. Ǵylym salasyn retteitin quqyqtyq negiz jasalyp, «Ǵylym týraly», «Ǵylymi jáne (nemese) ǵylymi-tehnikalyq qyzmet nátijelerin kommertsiialandyrý týraly» jáne t.b. qajetti zańdar qabyldandy. Tiisti zańnamanyń bolýy ǵylym men tehnika salasyndaǵy qatynastardy memlekettik retteýge, zertteýlerdi uiymdastyrýdy baǵdarlamalyq-nysanaly qamtamasyz etýge, ǵylymdy materialdyq-tehnikalyq jáne aqparattyq qamtamasyz etýge, ǵylymdy qorǵaýdy baǵdarlamalyq-nysanaly qamtamasyz etýge arqaý bolyp, zańda aiqyndalǵan qaǵidattar men normalar ziiatkerlik menshikti qorǵaýǵa jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty júzege asyrýǵa kepildik berdi.
Sonymen qatar, Qazaqstanda bilim men ǵylymdy damytýdyń memlekettik baǵdarlamalary qabyldandy, ǵylymdy basqarý, ǵylymi zertteýler nátijelerin kommertsiialandyrý jáne tehnologiialardy qoldanysqa endirý qurylymdary – Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń janyndaǵy Joǵary ǵylymi-tehnikalyq komissiia, Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne ǵylym Ministrligi janyndaǵy Ǵylym komiteti, Memlekettik ulttyq ǵylymi-tehnikalyq saraptama ortalyǵy jáne t.b. organdar quryldy.
2010 jylǵy naýryzda Qazaqstan Bolon deklaratsiiasyna resmi túrde qosylyp, eýropalyq joǵary bilim berý aimaǵynyń 47-shi múshesi jáne eýropalyq bilim berý keńistiginiń tolyq quqyqty múshesi dep tanylǵan alǵashqy Ortalyq Aziia memleketi boldy. Bolon protsesine qosylǵannan keiin Qazaqstannyń joǵary bilim berý júiesinde eleýli ózgerister boldy:
- Qazaqstandyq joǵary oqý oryndary «Ýniversitetterdiń uly hartiiasyna» qosyldy, oǵan qazirgi ýaqytta álemniń 650-den astam ýniversiteti qol qoidy, bul otandyq bilim berýdi eýropalyq standarttarǵa jaqyndatýǵa múmkindik berdi. Uly Hartiiaǵa 60-tan astam qazaqstandyq ýniversitet qol qoidy.
- Bolon deklaratsiiasy printsipterine negizdelgen mamandardy daiarlaýdyń úsh deńgeili: bakalavr – magistr – PhD doktory modeline kóshý júzege asyryldy.
Ulttyq statistikalyq agenttik pen Ǵylym jónindegi ulttyq baiandamada keltirilgen resmi derekterge súiensek, qazirgi kezde otandyq ǵylym salasynda 21 782 adam jumys isteidi. Zertteýshilerdiń 35% ǵylymi nemese akademiialyq dárejege ie, olar 1697 ǵylym doktory, 4165 ǵylym kandidaty, 1340 PhD doktory jáne 293 beiin boiynsha doktor. Ǵalymdardyń 34 paiyzy 35 jasqa deiin; 43% – 35-ten 54 jasqa deiin; 23% – 55 jastan asqan. Áielderdiń úlesi 54%, erler – 46% quraidy.
PhD doktorantýranyń jańa baǵdarlamalary boiynsha ǵylymi kadrlardy daiarlaý úshin beriletin granttar jylyna 2 myńnan asyp, «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasy boiynsha ǵylymi taǵylymdamalar sany ulǵaityldy. Otandyq ǵalymdardyń materialdyq máseleleri de sheshildi. Atap aitsaq, áleýmettik qoldaý jobasy boiynsha myńdaǵan jas ǵalymdar páter aldy, PhD doktoranttary úshin stipendiia mólsheri 80%-ǵa ulǵaidy, sondai-aq ǵylymi jetistikteri úshin Ál-Farabi atyndaǵy ǵylym men tehnika salasyndaǵy memlekettik syilyq jáne ǵylymnyń túrli salalaryndaǵy jyl saiynǵy ataýly syilyqtar (mólsheri 150-den 350 ailyq kórsetkishke deiin) jáne ǵylymi stipendiialar beriledi.
Búgingi tańda QR BjǴM Ǵylym komiteti ǵylymi jáne ǵylymi-tehnikalyq qyzmet atqaratyn 1034 sýbektisin akkredittegen, olardyń ishinde 626 zańdy jáne 408 jeke tulǵa bar. Ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystar atqaratyn 373 kásiporyn bolsa, onyń 87 memlekettik sektorda, 94 joǵary kásiptik bilim berý salasyna, 159 kásipkerlik jáne 33 kommertsiialyq emes sektorǵa jatady.
Sońǵy onjyldyqta qazaqstandyq ǵalymdardyń Thomson Reuters, Scopus, Springer siiaqty halyqaralyq derekter bazasyna keńinen qol jetkizýin qamtamasyz etý boiynsha keshendi jumystar júrgizildi, bul ǵylymi jariialanym jasaý belsendiligin artýǵa eleýli yqpal etti.
Alaida qazaqstandyq ǵylymda sheshimi tabylmai otyrǵan máseleler de barshylyq. Mysaly, biz áli kúnge deiin ǵylym men óndiristiń arasyndaǵy bailanysty durys jolǵa qoia almai kelemiz. Ókinishke orai, qazaqstandyq biznes otandyq ǵylymi zertteýlerdiń nátijelerin engizýge emes, daiyn qural-jabdyqtardy, mashinalar men mehanizmderdi shetelden satyp alýdy jón kóredi. Ǵylymi jańalyqtardy patentteý, ziiatkerlik menshik salasynda da qiyndyqtar bar.
Qazaqstanda ǵylymi ortalyqtar negizinen Nursultan jáne Almaty qalalarynda shoǵyrlanýy el aimaqtardaǵy ǵylymi jumystyń kenjelep qalýyna áser etetinin de umytpaǵanymyz jón. Sonymen qatar, halyqtaralyq reitingter qatarynda qazaqstandyq ǵylymi basylymdardyń óte az bolýy da ǵalymdardyń sheteldik basylymdarǵa táýeldiligin arttyryp otyr. Budan ózge de qiyndyqtar men kókeikesti máselelerdi otandyq ǵalymdar únemi aityp ta, jazyp ta júr. Osy saladaǵy jyldar boiy jinalyp, qordalanǵan máselelerdiń sheshilýi ǵylym damýyn jańa deńgeige kótereri sózsiz. «Jańa Qazaqstan» qurý ǵylymi negizsiz baiandy bolmasy anyq, ǵylymi jańalyqtar qashanda qoǵamdyq jańǵyrýdyń kepili bolyp tabylady.
Ziiabek QABYLDINOV, Sh.Sh. Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýtynyń direktory, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor
