Basty baiandamashy bólim meńgerýshisi, tarih ǵylymdarynyń doktory K.Ó. Torlanbaeva Qazaqstandaǵy islamnyń taralýy men róli jáne onyń basty kezeńderin taldai otyryp, jalpy qazaq qoǵamyndaǵy islam dininiń alatyn ornyna ǵylymi turǵydan paiymdaý jasady.
Institýttyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri, tarih ǵylymdarynyń kandidaty Q.Z. Óskenbai XIII ǵ. aiaǵy–XIV ǵ. basyndaǵy Joshy ulysyndaǵy islamdandyrý máselesin baiandaý barysynda Berke men Ózbek handardyń islamdy qabyldaýy, odan ári Móńgý-Temir, Tuda tusynda tereńdei enip, Toqta hannyń resmi qabyldaýyn al-Mýfaddal sekildi arab derekkózderi negizinde baiandady. Sondai-aq sol dáýirdegi islam dininiń qazaq dalasynda keńinen taralýyn olardyń óz tiyn aqshalarynda – kúmis dirhemderinde de han esiminiń musylmandyq titýldy bildiretin sultandyq jáne laqap atymen (giias ad-din) qosa beriletindiginen de baiqaýǵa bolatyndyǵyn aitty. Ózbek han bilik etken jyldarynda Joshy ulysynda islam memleketttik mártebege ie bolyp, musylmandyq keńinen óristedi.
[caption id="attachment_9934" align="alignright" width="448"]
Áriptesteriniń oiyn jalǵastyrǵan Institýttyń ǵalym hatshysy, PhD doktor A.P. Ermuhamedova XI-XII ǵǵ. Uly seljuqtar dáýirindegi medreselerdiń, onyń ishinde medrese-nizamiialardyń qyzmeti, mindeti men erekshelikterin saralai kele, onyń negizin salǵan Abý Ali al-Hasan ibn Ali ibn Ishak at-Týsi (1017/18-1092), tarihta Nizam ál-Múlk esimimen tanylǵan seljuq viziriniń jáne oqytýshylary men shákirtteriniń sýnizmdi damytýdaǵy róline toqtaldy. Medrese-nizamiialardyń qyzmetindegi myna erekshelikterdi atap ótý qajet sekildi. Bul oqý ornynda, eń aldymen, onyń negiziniń qalanýynda memlekettik biýdjet qoldanyldy; qarjylandyrýdyń 3 túri – vakýf, jeke tulǵa jáne memlekettik qoldaý júrdi; medrese synyptar, meshit, kitaphana, jataqhana, ashana, monsha, bazar, t.s.s. tutas keshendik sipatta bolǵan; tyńdaýshylar shákirtaqy, al oqytýshy eńbekaqy aldy; tyńdaýshylar tegin bilim alyp, jataqhana, azyq-túlik jáne kiimmen qamtamasyz etilgen; eń úzdik tyńdaýshylardan oqytýshynyń assisenti tańdaldy (Lankasterlik júie); oqytýshy men pándi tańdaý múmkindigi; syrttan oqytýshy shaqyrtý júiesi; óte bai kitaphana qorynyń bolýy sol dáýirdegi ozyq ǵylymi oilarmen erte tanysyp, pikir talastyń jii ótkizilýine múmkindik týǵyzǵan; sabaqtar dáris, túsindirý jáne pikir saiysy túrinde ótkilidi; dini pánder men qatar dúniiaýi bilim (svettik) pánder de oqytylyp; diplomdar berildi.
Institýt direktorynyń ǵylymi ister jónindegi orynbasary, t.ǵ.k. N.Á. Atyǵaev otandyq tarihnamada islamnyń zerttelý deńgeiin aita kele, XV-XVII ǵǵ. Qazaq handyǵynda islamnyń taralýy men damýy máselesin zertteýdegi agiografiialyq shyǵarmalardyń, iaǵni áýlielerdiń ómiri men qyzmetine arnalǵan dini ádebietterdiń, mańyzy men mánine, olardyń dindi nasihattaýda alatyn ornyna saraptamalyq turǵydan baǵa berdi.
Sonaý ǵasyrlardan beri tamyrlanyp, halyqtyń rýhani ómiriniń Qazaq jerinde júrgizilgen otarlaý, orystandyrý saiasaty negizinde islam dinine kórsetilgen qysym men shoqyndyrý máseleleriniń shielenisti jaǵdaida júrgizilgendigin baiandaǵan institýt direktorynyń orynbasary, t.ǵ.d. S.O. Smaǵulova, din máselesine qatysty HIH ǵ. sońy – HH ǵ. basynda týyndaǵyn ult ziialylarynyń pikirleri men tujyrymdaryn saralap, dinge degen qoǵamdyq kózqarastardy, keńestik kezeńde qalyptasqan dini ahýalǵa sipattama jasai kele, qazirgi táýelsizdik jyldaryndaǵy Qazaqstandaǵy oryn alǵan kúrdeli saiasi-ekonomikalyq jańarýlar men ózgerýler aǵymynda memlekettik biliktiń qainar kózi bolyp tabylatyn halqymyzdyń rýhani ómiri men dini kózqarastary da jańa sipatta tolyǵyp qana qoimai, endi bir jaǵynan áralýan baǵyttar boiynsha damyp, búgingi kóptegen etnikalyq toptar men túrli dinderdi ustanatyn zaiyrly Qazaqstan qoǵamynyń qalyptasýyna yqpal etip otyrǵandyǵyna toqtaldy. Sondai-aq sóz sońynda, búgingi qazaqstandyq qoǵamda, ásirese áleýmettik-saiasi ómirdiń kóptegen salasynda dinniń áseri kúsheiip, dini bilim salasy damyp, onyń qarjy jáne materialdyq bazasy nyǵaiýyna qaramastan respýblika jurtshylyǵynyń kúndelikti ómirinde dini birlestikterdiń yqpaly artyp, ózge aǵymdardyń da tez óris alyp otyrǵandyǵyn; syrttan kelgen dini birlestikterdiń Qazaqstandaǵy missionerlik jáne nasihattaý áreketteri jandana túsken shaqta qoǵamtanýshylardyń atqarar mindetiniń arta túsetindigin de aityp ótti
«Dóńgelek ústel» barysynda sóz alǵan ǵylymi qyzmetker Qanai Ómirbektiń «Qytaidaǵy qazaqtardyń 1950 jyldarǵa deiingi medreseleri» atty baiandamasyn qatysýshylar qyzyǵýshylyqpen tyńdady. Baiandamashy Qytaidaǵy qazaq medreselerdiń tarihy HIH ǵ. basynan bastalyp HH ǵasyrdyń 50-60-shy jj. deiin bala oqytqandyǵyn naqtyly málimetter negizinde jetkizdi. Mysalǵa, Qytaidaǵy alǵashqy qazaqtardyń medresesi Kerei inashy atalǵan Muhammed Mýhmin jaǵynan 1835 jyly Qyran ózeni boiynda ashylyp, jylyna 20-30 baladan oqytqan. Shettegi qazaqtardyń medreseleriniń jumys isteýine sol zamanada bilik ustaǵan Qojamjar tóre, Máiituly Jýanǵan bi, Kókenuly Jurtbai bilermen qatar tanymal aqyndar Aqyt Úlimjiuly, Shilbi Kómekuldary da úles qosqan.
Sondai-aq Keńes biligi ornaǵannan keiin shekara asqan, kezinde Alash qairatkerleri A. Baitursynuly, M. Dýlatovpen úzeńgiles bolǵan Seiitqazy Nurtaev jáne Raiymjan Mársekov, Ziiat Shákárimuly, Ánýar Qalbanov, Ǵaziz Nurmuhambetuly qatarly ult ziialylary da medreselerdiń jumysyna barynsha atsalysqan. Ásirese, Ziiat Shákárimulynyń 1931 jyldan sondaǵy medrese isterine keńinen aralasýy qazaqtyń uly ǵulama aqyny Abai men onyń izin jalǵastyrýshy Shákárim Qudaiberdiniń muralary men ozyq oilarynyń keńinen taralýyna úlken yqpal etkendigin áserli jetkizdi.
Baiandamashy sóz sońynda HIH ǵ. basy-HH ǵ. ortasyna deiingi aralyqta Qytai qazaqtary arasynda keńinen taralyp, jumys istegen medreselerdiń sol tustaǵy jalpy islam dúniesimen tyǵyz bailanysta bolyp, ondaǵy islam dininiń keń qanat jaiýyna, sondai-aq qazaqtardyń rýhani ósýine dánekershi bolyp qana qoimai, keiingi jańasha oqý-aǵartý oryndary - mektepterdiń negizi bolyp jalǵastyǵyn tapqandyǵyn aityp ótti.
Zirabúbi TÓLENOVA,
Sh.Sh. Ýálihanov atyndaǵy
Tarih jáne etnologiia institýtynyń
jetekshi ǵylymi qyzmetkeri,
tarih ǵylymdarynyń kandidaty
