– Sizdiń «Alash isin» zertteý úshin keńes zamanynda UQK (KGB) arhivterinde otyrǵanyńyzdy bilemiz. Sol kezde qolyńyzǵa túspegen máterialdar boldy ma?
– Árine. Alash qozǵalysy, Alash partiiasy, Alash qairatkerleri týraly ǵylymi ainalymǵa túsken derekter, jalpy osy baǵyttaǵy maǵulmattardyń elý paiyzy deńgeiinde dep esepteýge bolady. Al men 1987-1991jyldar aralyǵynda qaraǵan qujattar tek qana tergeý barysyna qatysty derekter. Ondaǵy berilgen jaýaptar arqyly shyndyqty izdeý qate pikirlerge alyp kelýi múmkin. Mysaly, bir kezde tarihshylar da, jalpy qalamgerler de, kópshilik qaýym da «Nege Ahmet Baitursynuly Turar Rysqulovty jaqtyrmady?», «Nege Qojanovty jaqtyrmady?», «Nege Maǵjan Jumabaevty unatpady?» degen suraqtar qoiyp, soǵan ózinshe boljam jasap, múldem qiyspaityn, Ahańnyń oilaý júiesine jat pikirler qorytty. Boljamdar jasady.
[caption id="attachment_9118" align="alignright" width="448"]
Ahań tergeýde «Men Rysqulovpen nasharmyn. Sebebi, ol – bolshevik, men – alashpyn. Aramyzdy bailanystyratyn eshqandai ideia joq. Ol meni alash dep, jaý dep esepteidi. Men de ony dushpan kórem», «Qojanov kommýnistik partiianyń ókili, al men kommýnistik partiiadan shyǵyp kettim. Sondyqtan kózqarasymyz kelispeidi, ony Rysqulovpen jaqsy dep oilaimyn» deidi, «Maǵjan aqyn ǵoi. Aqyndar qiialshyl keledi. Men ǵalym adammyn. Onyń óleńderin oqyǵanym bar, oqýlyqqa paidalandym. Biraq, aqyndardyń sózi jeńil, men ony ǵylymi kózqaras dep eseptemeimin. Sondyqtan onymen bailanysym bolǵan joq», – deidi. Munyń sebebi bireý-aq, osy sózderi arqyly ol Rysqululyn, Qojanulyn, Jumabaiulyn jaýapqa tartylýdan, kýálik berýden qutqarǵysy keldi. Sondyqtan, tergeý barysynda ol óziniń kózqarasyn osylai kórsetti. Maǵjan Jumabaiulyna suraq qoiǵanda ol da: «Ahań úlken adam, biz ol kisimen emin-erkin sóilese almaimyz» deidi. Osymen eki ortadaǵy bailanys úziledi. Bularǵa ekeýara bailanys týraly qaitadan suraq qoiylǵan emes. Túrmedegi jaýaptyń psihologiialyq astary osynda.
– Alash azamattarynyń kóbine Japon tyńshysy degen aiyp taǵyldy. Marqum Talasbek Ásemqulov túriktiń «Húirriiad» atty basylymynyń 1989 jylǵy bir sanynan Maǵjan Jumabaiuly men Ahmet Baitursynulynyń Japoniianyń ministrler keńesiniń jinalysynda otyrǵan fotosyn kórgeni týraly aityp edi. Jalpy, osy Japon tyńshysy degen aiyptyń astary nede? Álde, shynymen de arystarymyzdyń Japon úkimetimen qandai da bir qupiia kelisimi boldy ma?
– Árine, Talasbek Ásemqulov marqummen bul másele týraly qansha múmkindigimiz bolsa da, emin-erkin syrlaspaǵanymyz ókinishti. Men buryn muny estimeppin. Biraq, jalpy qaýipsizdik komitetiniń ózderiniń arasyndaǵy esep boiynsha, japon shpiony degen jalamen atylǵandardyń sany alpys jeti myńnan asady. Al meniń kózime túsken Alash qairatkerleriniń tergeý isinde bul týraly suraqtar bar, jaýaptar árqily. Tek sonyń ishinde Álihan Bókeihan ǵana 1937 jylǵy jaýabynda «Japoniia qaida, biz qaida? Japoniia soǵys asham dese, tarih sahnasynan túsken Alash memleketinen ruqsat surai ma? Ol týraly sizderde bir maǵulmat bar ma? Men Alashordanyń Premer-ministri retinde ondai qujatty kórgen joqpyn. Qol qoiǵan joqpyn», - deidi.
– Dalany jappai jalmaǵan órtten keide bir túp shidiń oqystan aman qalatyny siiaqty, jappai atý men aidaý, asý men jazalaýdan aman qalǵan eki arys – Álimhan Ermekuly men Muhtar Áýezuly. Osy eki azamattyń Keńes úkimetinen keshirim surap jazǵan hatyn «Ahmet Baitursynuly jazdyrdy» degen sóz týraly alýan pikir bar. Osyny naqtylai ketseńiz?
– Bul áńgime, shynyn aitaiyn, men jáne Jaiyq Bekturov arqyly qazaq qaýymyna taratylǵan. Resmi qaǵaz betine jazylǵanyn aityp otyrmyn. Al, odan burynǵy Áljappar Ábishov, Ǵabit Músirepov, Sábit Muqanov siiaqty úlken aqsaqaldar bul derekti Muhtar Áýezulynyń ózinen, Álimhan Ermekovtyń óz aýzynan estigen áńgimeleri retinde aitqan. Men Muhtar Áýezulynyń jan alyp, jan berisken eń súiikti shákirti Qaiym Muhamethanulynan estip, beinetaspaǵa da, ún taspaǵa da jazyp, óziniń kóziniń tirisinde «Juldyz» jýrnalynda jariialadym jáne «Besigińdi túze» atty monogrofiiamda paidalandym.
[caption id="attachment_8987" align="alignleft" width="445"]
Qaiym esteliginde: «1956 jyly túrmeden bosadym. Bosai sala, Muhtar aǵaǵa habarlastym. Ol «eshqaida soqpa, Almatyǵa kel» dedi. Almaty birinshi vokzalyna tún ortasynda keldim. Zalda Muhtar aǵa bas kiimin kózine túsirip alyp uiyqtap otyr eken. Oiattym. Kúlásh pen Sharanyń kóligin surap alypty. Sonymen meni úiine alyp keldi. Dastarhanǵa otyra salysymen menen «Ne saǵyndyń?» dep surady. Men «Aq araq, ashýly araq, aibyndy araq» dep bastalatyn óleńim bar edi, sony oqi jóneldim. «Al endi túrmedegi áńgimeńdi ait, jalǵyz jattyń ba? Kóppen otyrdyń ba?» dep surady. Men: «Jalǵyz jattym, ózińiz she?» dep em, «Páli, bizdiń kezimizde rahat boldy. Otyz shaqty adamdy bir baraqqa qamady. Ahań, Jaqań bárimiz áńgimelesemiz, bir áńgimege jaryp qaldyq. Sonda erteń seni suraqqa alady, mynany suraidy, oǵan bylai jaýap berýge bolady dep otyratyn. Sol aitqany kóbine dál keletin. Birde Ahań «Bizder aitqanymyzdan qaita almaimyz. Halyqty aldaýǵa bolmaidy. Obalyna qalamyz. Sender jassyńdar. Myna Muhtar men Álimhan oiymyzdan qaittyq dep keshirim hat jazsa bolady» dedi. Sodan keiin biz keshirim hat jazyp, Álimhan ekeýimiz bosadyq» dedi. Sonda «ózińiz satqyn ekensiz ǵoi» dep aittym. «Ne? Ne?» dep Muhtar aǵa túsinbei qaldy. «Sondai adamdy kisi sata ma eken» dep em, «Sen ne bilesiń, ne bilýshi eń? Sen qaida kelip otyrsyń? Seni munda kim shaqyrdy?» dep ornynan turyp, syrtqa shyǵyp ketti. Sol kúiinshe lektsiiasyna attandy. Men de jumysyma kettim. Biraq, artynan izdettirip taýyp aldy. Keiin jylap otyryp jaǵdaidy túsindirdi. Muhtardy ekinshi ret renjitýim osy edi» degen sózdi Qaiym maǵan sózbe-sóz aityp berdi.
– Alash zamanyndaǵy ulttyń saiasi elitasy men búgingi saiasi elitanyń qandai aiyrmashylyǵy bar?
– Elitanyń qazirgi aiyrmashylyǵy, eger elita bolsa, ótirikke ábden beiimdelip aldy. Olar úshin naqty jol joq. Allanyń joly, paiǵambardyń aq joly, Abai joly, Alashtyń joly, nurly jol – olarǵa bári bir. Qaisysy ózine yńǵaily bolsa, soǵan túse beredi. Baǵyt-baǵdarsyz. Bir printsip úshin kúresip júrgen turaqty intelligent nemese intelligentter toby az. Ózgesin bylai qoiǵanda, meniń keide daýysym qatty shyǵyp ketetini, qazir qai joǵarǵy, orta, tómen deńgeidegi oqý ornyn alsańyz «Alash úiirmesi», «Alash ortalyǵy», «Alashtaný ǵylymi mekemeleri» bar. Solardyń kóbi keshegi alashtyqtardy satqan, ustap bergenderdi áspettep jatady. Solardyń atyn paidalanbai-aq, basqa bir at tappadyńdar ma deimin. Keshegi solar qarsy bolǵan máseleni búgin de júrgizip, solar qarsy bolǵan nárselerden igiliktenip otyrǵan saiasatkerlerge basqa múmkindik joq pa?
– Saiasatkerler dep otyrǵanyńyz kimder?
– Mysaly, «Aqjol» partiiasy. Ol – kásipkerlerdiń, menshik ieleriniń partiiasy. Jerdiń astyn, ústin, jerdiń ózin iemdenip otyrǵan menshik ieleriniń partiiasy. Endi alash jolymen júremiz deidi. Jerdi jeke menshikke ainaldyrý alashtyń printsipine qarsy. Sonda Alashtyń qai ideiasymen júredi? Qalai júredi? Nege Alash ideiasyn saýdaǵa salady? «Saýdasy ar men imany» degen osy emes pe? Men Alashty «Aqjol» arqyly damytamyn degen alashshyldar kóp. Endi soǵan qalai senesiń? Jalpy, saiasatta, ǵylymda ekijúzdilik eń qaýipti dúnie.
– Ómirlik ustanymyńyzdy bir sózge nemese bir sóilemge syiǵyzyp aityńyzshy?
– Men eldiń barlyǵyn bai bolsa dep tileimin. Biraq, bai ekenmin dep, meni jaqtyrmai qoimasa eken. Men eldiń barlyǵyn ákim bolsa eken dep tileimin. Ákim ekenmin dep, meni basynbasa eken. Men eldiń barlyǵy ǵulama bolsa eken dep tileimin. Biraq, meni de saýatsyz eken demesin. Bolsyn. Bolmasyn degen ońbasyn.
– Tulǵalyq ustanymyńyzdyń qalyptasýyna áser etken eń negizgi úsh kitapty atańyzshy?
– Qalai degenmen de bul kórkem ádebiet. Eń birinshi «Abai joly» romany. Sonyń ishinde, Ázimhan degen Alash keiipkeri bar taraý. Soǵan alǵash shyǵarma jazyp, osy alash ideiasy kirigip ketti. Odan keiingi ustazym Jáńgir Isaiynova: «Muny túsingiń kelse, Sábit Muqanovtyń «Ómir mektebin» oqy» dedi. Sodan men Maǵjandy túsindim. Ol shyǵarmam talasqa túsken kezde, «Endi osynyń bárin túsingiń kelse, Sáken Seifýlinniń «Tar jol, taiǵaq keshýin» oqy» dedi. Sońynda Alash – Álihan, Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjandardy oqyp, solar týraly shyǵarma jazyp, mektepten qýylýmen aiaqtaldy.
– Túsińizde bolsyn, Álihan Bókeihanmen kezdesseńiz, ne aitar edińiz?
– Ol ǵaiyptyń isi. Biraq, Álekeńdi túsimde kórdim. Maǵan degen yqylasy durys, meni túsingen siiaqty, júrisim de kishkene erkindeý, ózimsinip mańyna bardym. Biraq, uly adamdarǵa ylǵi erkelep sóileýshi edim. Ahańa, Abaiǵa erkelei beresiń túsińde. Álekeńe bata almadym. Alaida, syrtqa tepken joq. Mysy basym. Sol qalypty saqtady. Keide ondai ǵaiyptyń dúnieleri bolady.
– Rahmet.
Áńgimelesken Erbol Alshynbai
