«QALA MEN DALA» GAZETI ORYSTILDI BOLSA DA, QAZAQ ÚShIN, QAZAQ MÚDDESI ÚShIN KÚRESETIN, OIYN AShYQ AITATYN BAÝYRLARYMYZDY JAQYN TARTYP, QOǴAMDAǴY SAN TÚRLI JAǴDAILARǴA KÓZQARASTARYN BILÝDI MAQSAT TUTADY.
Erlan «elimizdegi reseilik telearnalar arandatatyn aqpar taratyp otyr» dep úndeý kótergen belsendiniń biri. «Orystyń memlekettik arnalarynyń aýzyn býýy kerek» dep bastama kótergen. Qazaqsha bilmeidi. «Biraq, tegimdi bilem» deidi. Aqyndyǵy da bar.
«Mnogoe by otdal chtoby pisat stihi na kazahsom iazyke...» dep jyrlaǵan osy Erlan.
– Erlan, elimizdegi reseilik telearnalardyń habar taratýyna shekteý qoiý týraly bastama kóteripsiz.
– Bul petitsiiany byltyr jazǵanmyn, negizi. Odan beri bir jyl ótti.
– Sol kezden beri ne ózgerdi, qandai ózgeris boldy?
– Kremldiń aqparat quraldary bizdi bilep-tóstep otyr. Moiyndaiyqshy. Qoǵam dýalanǵan. Telearnany qosyńyz: «Ýkraina qurdymǵa ketýdiń az aldynda tur», «AQSh azǵyndap barady», «Batysta daǵdarystyń daýyly esýde»... Ótirik. Kemsitý. Tutas ultqa til tigizý. Bizdiń aqparattyq naryq teriskei kórshiniń tegeýrinine tótep bere alatyn jaǵdaida emes eken. Resei bizge aqparattyq soǵys ashqan joq, biraq sonyń shalyǵynyń ózi bizdi shalqamyzdan túsirip jatyr.
Ózgeris boldy. Qoǵamnyń, qazaqtardyń eki nársege kózi jetti-aý dep oilaimyn: HHI ǵasyrdyń adamy siiaqty oilaityn boldyq. Bul zamanda kórshige soǵys ashqan eldiń ne esi aýysqanyn, ne imperiialyq piǵylynan áli aiyqpaǵanyn uǵyndyq. Ekinshisi, soǵys bastalǵan jerde aqparattyq aiqas ta kúshine enetinin, al mundaida bir-birine aiaýshylyq bolmaitynyn bildik. Bári emes, birazy uǵyndy. Solai oilaimyn. Dál qazir buǵan qatysty zertteý júrgizetin-aq kez.
Byltyr Bas prokýratýra kabeldi pakettegi arnalardyń tizimin súzgiden ótkizetinin habarlaǵan. Seń qozǵaldy dep oilaǵan edim. Sodan beri únsiz. Álgi ótirikshi, jalaqor arnalardy qymbat paketke aýystyryp jiberý kerek. Negizi, ár adamnyń ózine unaityn arnany qalaýyna quqy bar.
– Ýkrainadaǵy soǵys bizdiń kóp nársege kózimizdi ashty dep aitýǵa bola ma?
– Siz de, biz de mynany uǵynsaq. Bul bizge túk qatysy joq bóten soǵys. Shyny kerek, Máskeý bilgenin qylsyn. Tek Kremldiń arandatatyn, adamdy adamǵa aidap salatyn aqparaty esh tosqaýylsyz bizge de úiilip-tógilip jatqany alańdatady.
– Áleýmettik jelidegi jazbalaryńyzda teriskei kórshimizdi kóp synaisyz. Bul keibireýge unaýy, al endi bireýge unamaýy múmkin. Degenmen, bul taraptaǵy sizdiń naqty pozitsiiańyz qandai? Mundai jazbalardy upai jinaý úshin júrgizetinder de bar ǵoi?
Reseidiń negizinen memlekettik arnalarynyń aýzyn býý kerek. Ásirese, jańalyqtar men saiasi tok-shoýlar ótirikti sýdai sapyryp jatyr. Shyndyqtyń óńi ainalyp ketken. Bilseńiz, bulardy memleket esebinen retransliatsiialap otyrmyz.
– Qazaqstanǵa Resei kerek. Aýadai qajet. Biraq, búgingi saiasaty ozbyr, jańalyqtary jalǵan, qoǵamy dýalanǵan Resei emes. Óziniń imperiialyq piǵylynan aiyqqan, Jirinovskii siiaqty sanasyzdar men saýatsyzdardy bilikke mańailatpaityn, belgili bir dárejede demokratiialyq damýǵa túsken Resei kerek. Mundai eldi jýyr arada kóremiz be, joq pa, ol jaǵyn bilmeimin. Boljai da almaimyn.
– Suhbattyń basynda sizge bul aidardyń maqsaty qandai ekenin aitqanbyz. Biraq, sizge qazaqsha bir aýyz sózdiń ózin túsiný muń eken. Buǵan ne sebep? Qazaqsha úirenýge, sóileýge ne kedergi keltirip júr? Qansha degenmen Qazaqstanda ómir súresiz, arakidik bolsa da qazaqy ortada bolasyz. Munyń bári sizdi týǵan tilińizdi úirenýge itermelemedi me?
– Osy másele janymdy qinaidy. Qulqym joq dep aitpaimyn. Bir kompleks bar syqyldy. Qazaqsha sóilei bastasam eldiń bári maǵan qarap turǵandai qýystanyp, tutyǵyp qalamyn. El de qyzyq. Ne aitady eken dep aýzyńa qaraidy. Demep jiberip, sózińdi jalǵap jiberý joq...
Bul tarapta aǵylshyndar óte aqyldy halyq. Budan 15 jyl buryn Britan keńesinde istedim. Álgi eldiń tilinde múdirip, súrinip sóilei almai jatsam da: «aǵylshynshańyz qandai keremet!» dep qolpashtai jóneledi. Árine, ótirik aitady. Betteri búlk etpeidi. Muny ózim de bilem. Biraq, munyń ózi adamǵa úlken kómek. Kádimdigidei senip qalasyń. Arqań keńip, ájeptáýir erkiń sóileisiń.
Endi bir 10-15 jyl kúteiikshi. Kúlli Qazaqstan qazaqsha sóileitin bolady. Jaǵdai ózgerýde. Qoǵamdyq orta qazaqylanyp barady. Orystildi qazaq retinde munyń bárin baqylap, kórip, bilip júrmin.
Iá, týǵan tilimdi shala-pula... jaraidy, moiyndaiyn, múldem bilmeimin. Qazaq tilin úirenýshilerdiń qataryna keshigip qosylatyndardyń biri men bolarmyn. Kóp nárse kedergi boldy. Onyń bárin tizbeleýdiń qajeti joq shyǵar.
Men – qazaqpyn. Shalaqazaq ta, máńgúrt te emespin. «Qyzyl imperiianyń» qiianatyn, Aqtaban-shubyryndyny, 32-33 jyldaǵy ashtyq pen qýǵyn-súrgindi, 86 jylǵy Jeltoqsan kóterilisin, bárin de bilemin. Átteń, tilim oryssha shyqty. Osal tusym osy. Biraq, tilimdi bilmesem de, tegimdi bilem jáne qazaqty sizderden kem súimeimin. Artyq bolmasa...
– Ol kezge deiin orystildi qazaqtarǵa aqyl kirer me eken...
– «Shalaqazaqtar degen termindi bizdiń sózdik qordan múldem alyp tastasaq qýanar edim» depsiz. Nege?
– Jaman estiledi. Men – qazaqpyn. Shalaqazaq ta, máńgúrt te emespin. «Qyzyl imperiianyń» qiianatyn, Aqtaban-shubyryndyny, 32-33 jyldaǵy ashtyq pen qýǵyn-súrgindi, 86 jylǵy Jeltoqsan kóterilisin, bárin de bilemin. Átteń, tilim oryssha shyqty. Osal tusym osy. Biraq, tilimdi bilmesem de, tegimdi bilem jáne qazaqty sizderden kem súimeimin. Artyq bolmasa...
Orystyń ortasynda júrgen adam retinde aitaiyn, bizdiń bólingenimizge bireýler máz bolyp kúledi. Mysqyldaidy. Solarǵa mazaq bolyp júrmiz. Bizge kúletinder, mazaq qylatyndar – óz ishimizde júr. Sondyqtan «shalaqazaqtar» dep atamańdarshy, ótinemin. Ózgesin qaidam, ózim buǵan qatty qynjylamyn, júregim aýyrady. Onsyz da az qazaqty ózara arazdastyrǵannan ne paida?
Týǵan tilin taza biletinder bir nárseni burys túsinedi. Jasyrmaiyn, «orystildi qazaqtar qazaq tili men mádenietiniń damýyna qarsy» dep oilaidy. Bálkim, bul bizdiń aramyzdaǵy dialogtyń joqtyǵynan shyǵar.
– Kináli kim?
– Ony izdemei-aq qoialyqshy. Orystildi qazaqtyń arasynda halqynyń múddesine qyzmet etip júrgen jáne qazaqtyń atyn aidai álemge tanytýdy armandaityn azamattar kóp. Olar muny sózben emes, ispen dáleldep júr. Bálkim, muny kóre biletin kóz kerek shyǵar...
– Rahmet!
Áńgimelesken, Dýman BYQAI
