Qazirgi tańda salafizm qazaq qoǵamyna iritki salyp otyrǵanyn eldiń kóbi aita bermeidi, sebebi bul uiat bolyp sanalady. Al negizi mundai qubylystyń baryn, olar joqqa shyǵara almaidy.
Dini kózqarastary bir birine sai kelmegendikten keide aǵaiyndylar bir birimen aralasýdan qalǵan. Sol sebepten keibir baqylaýshylar bul máseleni kúli qoǵam bolyp sheshý kerektigin aitady.
Jasy 50 taiap qalǵan maqsat jas kezinen dini bilim alyp, islamǵa bet burǵan. Qazirgi kezde ol aýyldaǵy meshitterdiń birinde imam qyzmetin atqarady.
Maqsattyń bir inisi men bir nemere aǵasy da dinge berilgen, biraq olar Maqsatty unatpaidy. Saqal jiberip, qysqa shalbar kietin aǵaiyndylar Maqsattyń áreketin jii synaidy, onyń aitqanyn joqqa shyǵarýǵa tyrysady. Sebebi Maqsat qazaqtyń sal-dástúrinen bas tartpaidy,dástúrli hanafi-mashab aǵymyn ustanady. Al onyń saqaldy aǵaiyndylary salafizmdy ustanǵandar. Osynyń nátijesinde aǵaiyndylar jii sózge kelip qalady.
Týysqandar arasynda yntymaqtastyq bolsyn dep ata-analary olardyń qarama-qaishy keletin dúnielerine mán bermeýge tyrysady, biraq ózderi dinnen habarsyz olǵandyqtan kimdiki durys, kimdiki burysy ekenin aita almaidy. Syrttan olardyń aýyz birshiligi joǵalyp bara jatqanyn kórgen analar ishten tynady. Sóitip ómirleri ótip jatyr.
Mundai jaǵdaidy basynan qoǵam belsendisi Janat Qazaqpaidy bastan keshirgenin aitady.Sol sebepten ol bul óte qaýipti qubylys degendi aitady.
«Eki aǵaiyndylarym bar, sondaiǵa kirip ketken. Týǵan inileriniń toiyna kelmei qoidy, óitkeni inisi kápir, dinge kirmegen, namaz oqymaidy. Qazaqta ondai bolǵan joq qoi. Qazaqta eń birinshi baýyr týrady, ult turady. Basqanyń bári sodan keiin turady. Bular dindi joǵary qoiyp otyr. Olar óz sózinde «qazaq baýyrlarym» dep sóilemeidi, olar «musylman baýyrlar» dep aitady.
Eger qandaida bir soǵys bolsa, árine, onyń beti aýlaq, biraq qandai da bir soǵys bolsa, olar kápir dep dinge kirmegen, óz dindesteriniń qorǵaityn bolsa, ol óz baýyryn atyp tastaidy. Mine qaýip osynda jatyr. Olar qazaqtyń salt-dástúrine qarsy shabýyl jasap jatyr. Bul qazaqty qurtý. Biz toqtatýymyz kerek, sebebi bul óte qaýypty dúnie. Ishimizge kirip, ishimizden iritip jatyr.
Sol sebepten biz kúlli qoǵam bolyp kúresýimiz kerek mundai qaýipti dúniemen»,- deidi qoǵam belsendisi.
Mamandardyń aitýynsha, mundai qaýipti dúnieler Qazaqstanǵa 1990 jyldardyń aiaǵynda kelgen.Sol kezde qabyldanǵan din týraly zań osyndai aǵymdarǵa qolaily boldy. Nátijesinde saiasattanýshy Esenjol Aliiarovtyń pikirinshe, túrli dini aǵym ókilderi jastar sanasyz ulai bastady.
«1991 jyly biz egemendik alǵannan keiin biz bostandyqty durys túsinbedik. Dinniń túri kóp, túrli uǵymdary, aǵymdary bar, biz oǵan kóńil aýdarmadyq. Mysaly, biz dinge barǵan adam inabatty, imandy, meiirimdi, keshirimdi bolady dep oiladyq. Al onyń basqa da aǵymdary baryna biz kóńil aýarmadyq, Sekta, din atyn jamylyp, basqa maqsatty kózdeitinder boldy. Biz solarǵa erkindik berdik, liberaldy zań qabyldadyq. Nátijesinde Qazaqstanǵa túrli uiymdar kelip, qazaq jastarynyń sana sezimin jaýlai bastady»,- deidi saiasattanýshy.
Sanasy jaýlanǵan jastar qatygez bola bastady. Olar dinige bet burmaǵan ata-analaryn syńǵa alyp, qazaq halqynyń kóptegen salt-dástúrge kúmán keltire bastady. Mundai jastardyń sanasyn bilegende kóp áiel alýdy, hidjabty nasihattai bastady. Baqylaýshylardyń paiymdaýynsha, mundai kózqarasty kóp jaǵdaidy salafizmdi ustanǵandar qoldady. Al negezi salafizm – dinniń alǵashqy quqyqtyq jáne rýhani bastaýlaryna qaita oralýdy kózdeitin sýnnittik islamdaǵy konservativti aǵym. Mamandardyń aitýynsha, Qazaqstanda salafizm birneshe faktorlarǵa bailanysty qaýip retinde qabyldanady, iaǵni keibir salafizm toptary radikaldy ideialardy nasihattap, jastardyń radikaldanýyna sebep bolýy múmkin. Bul ekstremistik jasýshalardyń paida bolýyna jáne terroristik áreketke ákelýi yqtimal.
Sonymen qatar salafizm kóbinese islamdaǵy túrli sektalar arasynda shielenis pen qaqtyǵys týdyrady. Kóptegen etnikalyq jáne dini toptardyń otany bolyp sanalatyn Qazaqstanda mundai shielenis áleýmettik jáne mádeni alaýyzdyqty ýshyqtyrýy múmkin.
2021 jyly júrgizilgen sanaq boiynsha Qazaqstanda islam dinin ustanýshylardyń sany 15 million adamnan asyp jyǵylady. Osy 15 millionan astam adamnyń 12 millionyn qazaqtar quraidy eken. Jyl ótken saiyn Qazaqstanda dinge bet burǵandar kóp, degenimen teolog mamandar dindi túsinýshiler kóp emes degendi aitady.
«Bizde 20 million halyq bar, sonyń 13 milliony musylman. Osy 13 million halyqtyń tek 4-5 paiyzy namaz oqydy, boldy. 95 paiyzy, onyń ishindegi 60-70 paiyzy juma namazǵa barady, shelpek pisiredi, oraza tutady, biraq olar bes shartyn oryndap otyrǵan joq. Olar tolyqqandy musylman emes, sondyqtan adasýshylyq, nadandyq degen shyǵa beredi. Al negizinen, jalpy halqymyz, elimiz dini saýatsyz. Dini saýat bolmaǵandyqtan anaý anany aitty, mynaý mynany aitty dep alyp kete beredi», - deidi tarihshy ári teolog Merhat Madiiarov.
Jyl saiyn oraza tutyp, namaz oqityn Qazaqstan azamattarynyń birine Madina Boranbaeva jatady. Dinge ol turmysqa shyqqannan keiin kelgenin aitady. Jasy 30 tolmaǵan joldasy saqal qoiyp, paiǵambardyń tura jolymen júrýge tyrysatyndardyń biri. Sol sebepten Madina ata-enesinen bólek turady, sebebi qaiyn atasy Keńes zamanynan arasynda toilaǵanda ishimdik ishedi, namaz oqymaidy. Bul Madinanyń joldasynyń túsinigine múldem qaishy keletin dúnie, sol sebepten olar qatty aralaspaidy. Madina joldasynyń aitqanyna kóngenimen onyń balalaryna qoiatyn shekteýlermen áreń kelisedi. Sonyń saldarynan olar ajyrasyp kete jazdaǵan.
«Máselen, men tuńǵyshyma jańa jyldyq shyrshanyń ne ekenin kórsetpedim. Óitkeni ol shariǵatqa sai kelmeidi. Óz ata-anam tuńǵysh balam dúniege kelgende oǵan bólmesine kilem syilady, kilemge mýltfilmdegi qasqyrdyń sýreti bar. Joldasym sol kilemdi tósetpei qoidy. Balalarym ákesiz óspesin dep, barlyǵyna kónip kelemin, biraq bolashaqta qalai bolatynyn bilmeimin»,- deidi Madina.
Baqylaýshylardyń pikirinshe mundai túsinispeýshiliktiń aldyn alý úshin, dinge berilip ketken azamattar qoǵamǵa iritki salmas úshin memleket zańdaryn qatańdatý kerek.
«Jumys keshendi túrde júrgizilý kerek. Aldymen zańdy qatańdatý kerek jáne halyqtyń bilim deńgeiin kóterý qajet. Ol úshin biz bar jaýapkershilikti tek bilim beretin muǵalimdarge ǵana artyp qoimai, ata-analar da kirisýi kerek. Úide balalarymyzǵa: dinnen qandai qaýip, qandai ziian baryn, bizdiń elimiz damý úshin ne kerektigin aityp otyrý kerek. Al negizinen bilim kerek! Bilim ǵana bizdi kóp dúniege jetkizedi, kózimizdi ashady. Mysaly, adamnyń eki kózi bar. Biri bizdiń betimizdegi kóz, ekinshi kóz bizdiń sanamyzda. Sananyń kózin bilim ashady. Sananyń kózi sheksiz dúnielerdi kóredi. Bilimniń kúshi qudaidyń kúshi-qudaidyń kúshi bilimniń kúshi. Bilim teń Qudai, dep jazyp qoiar edim barlyq jerge. Sebebi bilimniń kúshi sheksiz, qudaidyń kúshi sheksiz. Mysaly, «Mersedes» mashinasyn oilap tapqan Bents degen adam mashinany oilap tappas buryn kórgen joq qoi mashinany, biraq ol oilap tapty ǵoi mashinany. Biraq ol mashinany sanamen kórdi. Sananyń kózin bilim ashyp otyr. Biz sanamyzdy damyta bersek, sanamyz keńee beredi»,- deidi qoǵam belsendisi Janat Qazaqpai.
Al tarih pániniń muǵalimi Farizat Alipbaeva qazaqstandyqtardy ásire dinshildikten saqtanǵan jón dep sanaidy.
«Elimizde beleń alǵan dini radikalizm, islam dininiń atyn jamylyp ulttyq rýhty óshirýge, ulttyq qundylyǵymyzben, ata salt-dástúrimizdi, tól mádenietimizben, qazaq tarihyn joiýǵa tyrysýda. Qazaq eline arab sheihteriniń sasyq ideologiiasyn engizip, jastardyń sanasyn ulaýda. Bul týraly prezident Toqaev ta, ministr Aida Balaeva da ásire dinshildikke jol joq degen edi. Túsine bilgenge, tarihty oqyǵandarǵa, alash qairatkerleri namaz oqymai-aq, ultynyń azattyǵy, qazaq eliniń bostandyǵy úshin kúresip, jandaryn qidy. Budan shyǵatyn qortyndy: qudaiǵa qulshylyq etip, namaz oqysa árkim óziniń qara basy úshin nemese otbasy úshin ǵana oqydy. Qoǵamǵa, halyq pen memleketke tietin paidasy joq. Sondyqtan ózimizdi ásire - dinshildikten saqtaiyq!»,- deidi ustaz.
Pýblitsist, jazýshy ári qoǵam belsendisi Beknur Dosjannyń oiynsha, álem boiynsha dini ekstremizm máselesi búgingi kúnniń ózekti máselelerdiń birine ainalyp otyr.
«Dini ekstremizm dúniejúzindegi óte qaýipti dúnie bolyp ketti.Ony biz kórshi Reseide bolǵan jaǵdaidan kóre alamyz. Qandai qiyn jaǵdai boldy,olda dini ekstremizm, Siriia siiaqty elderdegi jaǵdai qandai qiyn. Keibir elderde halifat quramyz dep, sol eldiń azamattary jan-jaqa qashyp jatyr. Ondai elderde bir ǵana dinniń ústemdiligi júredi. Bizdiń memlekette ondai joq, osy baǵytta memleket kóp jumys istep keledi, áli de isteý kerek, sebebi osydan biraz jyldar buryn bizde de túrli oqiǵalar oryn alǵan bolatyn. Qazir rettelip keledi, biraq áli de jumys isteý kerek osy baǵytta»,- deidi Beknur Dosjan.
Avtor: Sara Syzdyq
