Múmkindigi shekteýli bolsa da, qoǵamymyzda on eki múshesi túgel adamnan artyq eńbek etip, óziniń erik jigerimen ainalasyna úlgi bolyp júrgen jandar jeterlik. Solardyń biri – Armangúl Bolatjan. Ol óziniń ereksheligine qaramastan talai erekshe jandarǵa kómektesip, múmkindigi shekteýli balalardyń bilim alyp, damýyna jaǵdai jasap keledi. 7 jasynda anasyz qalǵan keiipkerge múgedek degen diagnoz qoiylǵan. Keiin araǵa 4 jyl salyp ol ákesinen de aiyrylady. Ol óziniń densaýlyǵyndaǵy kináratyna qaramastan ózin damytyp, ózgelerge kómek qolyn sozyp, ózi sekildi jandardyń kóńilin aýlap «Muzbalaq» qoǵamdyq birlestigin quryp, ómir úshin kúresip keledi. Armany da, maqsaty da taýdai qyzben arnaiy suhbattasqan edik. Suhbat barysy qyzyǵýshylyǵymyzdy týdyrǵan múgedekterge arnalǵan "Muzbalaq" qoǵamdyq birlestigi jaily órbidi.
– Qazirgi tańda sizdiń qurǵan qoǵamdyq birlestigińiz qandai jumystar atqaryp jatyr?
– Qazirgi tańda «Muzbalaq» múgedekter qoǵamdyq birlestiginiń atqaryp jatqan jumysy óte kóp. Múgedek balalardy qoldaý, olarǵa tegin meditsinalyq kómek uiymdastyrý, múmkindigi shekteýli balalardy qoǵamdyq ómirge beiimdeý, olardyń boiyndaǵy erekshe ónerin shyǵarý, qandai da bir artyqshylyǵy bolsa ony kópshilikke tanytýdy maqsat etemiz.
Kóp jaǵdaida erekshe balalardyń boiynda ózin erekshe etip kórsetetin kináraty bolǵanymen keibireýiniń boiynda erekshe zeiini, qolynan keletin asa bir sheberligi nemese daryny bolady. Bizdiń maqsatymyz sol olardyń boiyndaǵy ereksheligin kórsete otyryp, qoǵamnan óz ornyn tabýyna atsalysý.
Bizde 3 jastan 18 jasqa deiingi mektepke daiarlyq synybyna baratyn jáne mektep jasyndaǵy balalardy qamqorlyǵymyzǵa alamyz. Olardyń mektepke barǵan kezde qatarynan qalyp qoimaýy úshin aldyn ala daiyndap, jazý syzýdy úiretemiz.
– Ómirbaianyńyz týraly aita ketseńiz, qalai bilim aldyńyz?
– 1996 jyly Almaty oblysy Narynqol aýdanynda dúniege kelgem. Ókinishke qarai anam bosaný ústinde qaitys bolǵan. Ákem 11 jasymda ómirden ozdy. Ákem meniń múmkindigi shekteýli bala ekenimdi 7 jasymda bildi. Ol 40 jasynda 5 qyzben qaldy. Er adam úshin áielsiz ońai emes. Ár otbasynda erekshe balalar dúniege kele bermeidi ǵoi. Kelse de kóp aityla bermeitin ol kezde. Sol úshin ákeme qoldaý kórsetken jan az boldy. Ákem óziniń erte ketetinin sezgendei edi. Meni psihologiialyq turǵyda daiyndai bastady. "Men ketip qalamyn" dep qulaǵyma quia berdi. Meni solai eseitti.
Baýyrlarymnyń arqasynda, óz kúshimmen oqýǵa tústim, balalar úiine alyp ketse, ne bolaryn kim bilsin. Sodan beri talpynyp, eshkimge salmaq salmaýǵa tyrysyp kelemin.
Sosyn arnaýly mektep internatta bilim aldym. Keiin Abai atyndaǵy ulttyq ýniversitetke túsip, býhgalter mamandyǵynda diplom aldym. Elimizde múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan oqytý oryndary az. Keiingi 2 jylda ǵana inkliýziv baǵdarlamalar, oqý oryndary men mektepterde inkliýzivti kabinetter damyp kele jatyr.
Al bizdiń kezimizde, iaǵni 2014 jyldary, damymaǵan edi. Maǵan oqýǵa túsýge de qiyn boldy. Men qajet ball jinap, oqýǵa túseiin dep jatqanda "keshirińiz, bizdiń kabinetter múmkindigi shekteýli jandarǵa beiimdelmegen" degen jaýapty kóp estidim.
– Qoǵamdyq birlestik qurýǵa ne sebep boldy?
– Men kórgen qiyndyqty basqa múmkindigi shekteýli jandar kórmese eken degen oimen «Muzbalaq» múgedekter qoǵamdyq birlestigin qurǵan bolatynmyn. Olar ózin basqalardan kem sezinip synyp qalmasa eken dep tileimin. Óitkeni erekshe jandardyń taǵdyry, densaýlyǵymen alysyp júrip, qoǵamda ózgelerge de, ózine de qolynan birdeńe keletinin, dáleldei júrip ómir súrýi ońai emes. Olar úshin ómirdiń árbir sáti úlken kúres.
Basqalar úshin dúkennen birdeńe satyp ákelý jai ǵana eleýsiz áreket bolsa, múmkindigi shekteýli jan úshin dúkenge jetý, baspaldaǵymen kóterilip, qalaǵan nársesin alyp úiine aman-esen jetýi kóptegen qiyndyqtar men kedergilerge toly. Ómirdiń árbir sáti olar úshin kúres. Osy jolda ózimdi kóp izdedim, árbir nársege qol jetkizý ońai bolmady. Báribir qoǵamda erekshelenip turasyń, basqalardyń bireýiniń aiaýshylyqpen, kelesi bireýiniń mensinbeýshilikpen qaraýynyń ózi ońai emes.
Kómek surap kóptegen jerlerdiń esigin qaqtym. Sondyqtan osy joldyń ońai emestigin túsingen soń «Muzbalaq» múgedekter qoǵamdyq birlestigin qurdym. Basynda 18 jasqa deiingi balalarmen ǵana jumys jasasam dep oilaǵam. Keiin ol oiymnan bas tarttym. Óitkeni aramyzda eresek biraq kómekke muqtaj múmkindigi shekteýli jandar da kóp eken.
Olar bizdiń qoǵamdyq birlestigimiz arqyly em shara nemese qandai da bir basqa qyzmet túrlerin ala almaǵanymen kelip aralasyp, basqalardan motivatsiia alýyna múmkindigi bar. Óitkeni mundai jandardyń ainalasymen aralasýy da ońai emes.
Sondyqtan ózimen taǵdyrlas jan izdeidi, aralasqysy keledi. Kóp jaǵdaida erekshe jandarǵa motivatsiia jetpei jatady. Óziniń múmkindigi shekteýli ekenin aldymen ózi moiyndap, artyq áreketsiz qalady. Al ózi sekildi bir jannyń talpynyp, áldeqandai bir ispen ainalysyp jatqanyn kórý, úilenip otbasyn quryp, qolynan keletin bir isimen ainalysyp kásipke ainaldyryp jatqanyn kórýdiń jóni bólek.
Sondyqtan bizdiń birlestigimiz arqyly olar bir bir demep, aralasyp, bir-birin qoldaǵanyn qaladym. Osy oraida aita ketsem, mamandyq boiynsha jumys istegen joqpyn. Múmkindigim shekteýli bolǵan soń diplom maǵan "jai" kerek boldy. Kishkentai kezimnen bireýge kómektesýim keregin, artymnan ergenderge demeý bolýym keregin sezetinmin. Bala kezimde kóp qiyndyq kórdim. Túrli ortalyqtarda diskriminatsiiaǵa ushyradym. Kei jerde diagnozym kelmei qabyldamady, kei jerde bala jastan qaralǵandardy qabyldap, meni qabyldamai qoiatyn.
Osy oidyń barlyǵy diplomdy jinap qoiyp, múgedekterge arnalǵan qoǵamdyq birlestik qurýǵa yqpal etti. Múgedekterdiń qoǵamǵa beiimdelýi úshin mundai qoǵamdyq birlestik, ortalyq kóp bola berýi kerek. Qoǵamnyń erekshe jandarǵa degen qamqorlyǵyna qarai qanshalyqty azamattaryna qamqor ekenin baiqaýǵa bolady.
– Qazirgi tańda inkliýzivti qoǵam qurý jolyndaǵy ózgeristerge kóńilińiz tola ma?
– Ras, inkliýzivti qoǵam qalyptasyp keledi. «Kósh júre túzeledi» degendei birte-birte erekshe jandarǵa jaǵdai jasalyp jatyr. Bul protsess uzaq bolsa da júzege asyp jatqany kóńil qýantady.
Múmkindigi shekteýli jan úshin jasalǵan árbir nárse olarǵa úmit syilaidy. Emin erkin qozǵalýyna múmkindik beredi. Ýaqyt suranysymen qoǵamnyń árbir múshesine barlyq jaǵdaiy jasalǵan inkliýzivti qoǵam qalyptasady dep úmittenem.
Qoǵamnyń betburysynyń ózi, múmkindigi shekteýli jandardyń máselesin memlekettiń umytyp ketpegenin kórsetedi. Osy oraida elimizdiń inkliýzivti qoǵam qurý jolyndaǵy talpynysyna qýanamyn. Degenmen aldaǵy ýaqytta jaǵdai budan da jaqsara tússe nur ústine nur bolar edi.
– «Muzbalaq» ataýy qandai shyqty?
– Muzbalaq búrkit tektes myqty qus. Ol – taýda da, qyrda da, muzda da aýa raiyn talǵamai, ómir súre beretin, ólmeitin erekshe qus. Maǵan kelgen balalardyń barlyǵynyń qanaty qataiyp, ýaqyt óte myqty tulǵaǵa ainalsyn degen nietpen qoǵamdyq birlestigimizdiń ataýyn solai qoiǵan edim.
Osy ómirden, osy qoǵamnan óz ornyn taýyp, basqalardan erekshelenbei, tolyqqandy ózin osy qoǵamnyń bir múshesi sezinip ketsin degen oimen solai yrymdadym. Meniń balalaryma osy myqty qustyń myqtylyǵyn berse degen tilekten týǵan ataý ǵoi.
«Muzbalaq» ortalyǵy tegin ortalyq, adamdardan eshqandai qarajat alynbaidy da, jinalmaidy da, alaida ortalyqtyń demeýshisi bar. Erekshe balalarmen jumys kezinde airyqsha kóńil, ynta kerek. Olarmen jumys ońai emes. Sondyqtan men mamandarǵa qatań qaraimyn. Balalarmen jumys istei alatyn, ár balamen durys sóilese alatyn, túsinetin, ár balany óz balasyndai jaqsy kórip, jaqyn tartatyn, mahabbatyn bere alatyn mamandardy ǵana alamyn.
Olarmen dóreki qarym qatynas jasalmaýy kerek. Erekshe balalar óte sezimtal bolyp keledi. Olar bárin kóredi, sezedi. Sondyqtan biz balalarǵa yńǵaily orta jasaýǵa tyrysamyz.
Budan basqa, ai saiyn 20 otbasyǵa ortalyq atynan azyq-túlik sebeti taratylady. Barynsha ainalama qaiyrymdy, kómek qolyn sozýdy maqsat etken ómirlik ustanymym iske asyp kele jatqanyna qýanyshtymyn. Az azdan bolsa da, alǵa qadam basyp, ómirlik maqsattaryma jetip kele jatqanyma qýanamyn.
Negizi ortalyqty ashý ońai bolmady. Qujattar jaǵynan zańgerlermen keńesý arqyly áreń ashtyq. Biraq sol tyrysqanymyzdyń arqasynda balalar tegin keledi. Al bul qoǵamymyz úshin óte qajetti qyzmet. Qazir massajdyń quny sharyqtap tur. Al keibir otbasynda bir emes, birneshe erekshe bala bar. Olardy asyraý ońai emes. Bul – meniń basymnan ótken jaǵdai. Elimizdegi árbir erekshe balany batyr der edim. Olardyń árbir kúni kúres. Olardyń anasyna da qurmetim zor. Erekshe bala qinalǵan saiyn anasy odan eki ese qatty qinalady. Osy oraida erekshe balalar úshin massajdyń mańyzy zor. Erekshe balalardyń bir qyzmetin tegin alýyna ortalyǵym arqyly yqpal etip otyrǵanyma qýanamyn.
– Bilim alý kezinde qiyndyqtar kezdesti me?
– Iá, bilim alý keziniń óz qiyndyǵy boldy. Ýniversetten kirip shyǵýdyń ózi bir muń bolatyn. Barlyq jerde baspaldaqtarmen kóterilip túsý óte qiyndyq týdyratyn. Sol jaǵynan qoljetimdilik sezine almadym.
Bizdiń kezimizde ájethanaǵa kirip shyǵý, erekshe qajettiligi bar adamdarǵa baspaldaqtar máselesi óte qiyn bolatyn. Bilimdi laiyqty qabyldaý bar, al sol bilimge qoljetimdilik bólek másele bolatyn. Basqalardyń kirip oqyp, miyna toqyp ketýi másele bolsa, bizge sol kabinetke qol jetkizý qiyn edi. Qazir endi kóp jerlerde bul másele sheshilgen.
Sondyqtan ózim qazir ainalamdaǵy erekshe balalarǵa aityp otyramyn. Senderdiń kezderiń óte yńǵaily kez, bilim alyńdar, damyńdar, talpynyńdar. Basqalardan esh kem emessińder, sender úshin jaǵdai jasalǵan dep otyramyn.
Tipti, mádeniet úiine barǵysy kelse de, kontsert nemese kino kórgisi kelse de pandýsy bar mekemeler qazir kóp. Múgedekterge arnalǵan taksiler bar. Oqý oryndary, sán salondarynda da erekshe jandardyń júris qozǵalysyna barynsha jaǵdai jasalǵan. Olar arnaiy pandýstar kómegimen erkin kirip shyǵyp, ájethanaǵa barýyna nemese ózine kerekti nársesin satyp alýyna, qajetti qyzmetin de qoldanýyna bar jaǵdai jasalǵan. Budan onshaqty jyl burynǵy kezben salystyrǵanda qazir múmkindik kóp.
– Qazirgi tańda qimyl qozǵalys kezinde qandai qiyndyqtar bar?
– Búgingi tańda qimyl qozǵalysta aitarlyqtai máseleler joq. Osy kúnime shúkir. Biz erekshe bolyp týylǵannan keiin ár kúnimiz baqyt, jetistik. Óz basym qiynshylyqtarǵa moiymaýǵa tyrysamyn. Óitkeni moinymda jaýapkershilik bar.
Qoǵamdyq birlestigimizge keletin balalarǵa úlgi, motivator bolýym kerek. Sol balalar úshin áli kóp tirlikter jasaǵym keledi. Kóp nárse tyndyrǵym keledi. Sondyqtan densaýlyq jaǵdaiyma renish joq. Tek aldaǵy maqsattar men armandarymdy oryndaý jolynda júrmin.
– Elimiz qimyl qozǵalysy qiyn jandarǵa, múmkindigi shekteýli adamdarǵa qandai kómek kórsetkenin qalar edińiz? Ne jetispeidi?
– Elimiz múmkindiginshe ereksha adamdardyń suranysyn qanaǵattandyrýǵa tyrysyp jatyr. Degenmen keide kózboiaýshylyq jaittar az emes.
Máselen júrginshilerge arnalǵan aspaly kópirlerge lift qoiyp qoiǵan. Biraq olar únemi istemeidi. Tipti, sol kóp liftterdiń salynǵaly istegenderin kórgen emespin. Biraq kópir qurylysyn josparlaǵanda aqsha bólindi ǵoi. Endeshe ol liftter nege jaramsyz? Nege halyqqa qyzmet etpeidi. Istemeitin kópir liftisiniń aqshasyn kimnen suraimyz? Osyndai máseleler qadaǵalaýǵa alynsa eken.
Aiaǵy bar adam áiteýir baspaldaqpen shyqsa da joldyń arǵy betine ótedi. Al múmkindigi shekteýli arbada otyrǵan adam úshin baspaldaq alynbas qamal. Osyndai nárseler qoljetimdi bolsa eken deimin. Múmkindigi shekteýli jandardyń baspanasynyń kezegi tezirek jyljysa eken, olardyń árqaisysynń óz páteri bolsa eken degen de armanym bar. Sondyqtan páter alý joldary jeńildetý keerk.
Sosyn bir atap óter jait, memleket tarapynan beriletin qolarbalardyń sapasyna kóńil tolmaidy. Qazirgi tańda qolarbany berý merzimin azaitý jóninde usynys jasap jatyrmyz. Iaǵni, ony 5 jyl saiyn emes, 3 jyl saiyn aýystyryp turýǵa sóilesip jatyrmyz. Bizdiń bar ómirimiz sonyń ústinde ótetindikten olar sapaly bolýy kerek. 5 jyl ishinde arba kóp synady. Sosyn paidalanýǵa jaramsyz bolyp qalady ýaqytyna jetpei. Sosyn biz qozǵalyssyz qalamyz.
Múgedek ekenimdi 2 jyl saiyn dáleldep otyrý da óte yńǵaisyz. Eki jyl saiyn dárigerlerge baryp, analiz tapsyrýym kerek. Onyń bárine ýaqyt pen shydam kerek. Tolyq jazylyp ketpeitinim anyq qoi, endeshe ony jyl saiyn dáleldei berip qaitemiz?! Pandýstar da kóp jerde yńǵaisyz. Aty ǵana pandýs. Jergilikti jerdegi atqarýshy organdar óz aimaǵyndaǵy múmkindigi shekteýli jandardyń emin erkin qozǵalýyna jaǵdai jasap, pandýstardy yńǵaily etip jasasa eken. Osy bir jaittar kóńil jabyrqatady.
– Bimen ainalysady ekensiz. Bul siz úshin hobbi me?
– Bi eń aldymen ózim úshin. O basta densaýlyǵymdy nyǵaitý úshin bastap ainalysqan edim. Hobbi dep aitsam da bolady. Múmkindigi shekteýli jandar túsinedi. Biz únemi qozǵalysta bolýymyz kerek. Denemizdi jattyǵý jaǵdaiynda ustaýymyz kerek.
Óitkeni tolyqqandy jazylyp ketýimiz múmkin bolmaǵandyqtan árqashan aǵzamyz shynyǵyp júrýi kerek. Sondyqtan bi janymyz ben tánimiz úshin asa qajetti nárse. 2015 jyldan 2020 jylǵa deiin qolarba biine qatystym. Keiin ýaqyt jetkize almai toqtatyp, ortalǵymynyń damýy úshin bar kúsh jigerimdi jumsap kettim. Kezinde biraq bimen ainalysyp, baiqaýlarǵa da qatysqanbyz.
– Qandai arman maqsatyńyz bar?
– Basty maqsatym «Muzbalaqty» úlken bir dárejege jetkizsem deimin. Sol jerdegi balalardyń úlken úlken jetistikterin kórip, ózim solarǵa motivator bolsam eken degen armanym bar.
Erekshe jandar ózderiniń basqalardan esh aiyrmashylyǵy joqtai sezinetin ortalyq ashqym keledi. Eń úlken armandarymnyń biri Mekkege barý. Sosyn kólik alsam deimin. Kólik bizdiń jaǵdaiymyzda maqtanysh úshin emes, eń aldymen qajettilik. Qazir osy arman jolynda júrmin.
– Osy jyldar ishinde memleket tarapynan qandai qoldaý kómek kórdińiz?
– Ókinishke qarai «Muzbalaqty» damytý úshin memleket tarapynan eshqandai kómek alyp jatqan joqpyn. Demeýshilerdiń kómegimen, ózimniń qarajatymen múgedekter qoǵamdyq birlestigin damytyp kelemin.
Degemen qoǵamdyq oryndardaǵy jasalǵan jaǵdai kóńil qýantady. Sondyqtan kópshilikke ortaq sondai nárselerge jaǵdai jasasa qalǵanyn ózimiz rettep alar edik.
Suhbattasqan Qýanysh ERMEKOVA
