Qazaq tili fonetikasy jáne til mádenieti týraly referat
Qazaq tiliniń fonologiialyq ereksheligi singarmonizm zańdylyǵymen tikelei bailanysty. Sóz quramyndaǵy, sóz ben sóz, qosymsha aralyǵyndaǵy dybystar ózara úndesip, úilesip aitylady. Al jazý yńǵaiyna qarai sóileýge bolmaidy, tilimizdiń fonologiialyq ereksheligine sai orfoepiialyq normany saqtaý qajet. Orys tilinde negizgi fonologiialyq qyzmetti ekpin atqaratyn bolsa, qazaq tilinde bul qyzmetti singarmonizm atqaratyndyǵy dáledendi. Mysaly, orys tilinde ýgol-ýgol, mel-mel t.b. sózder maǵynasy bir-birinen sóz ekpinine qarai ajyratylatyn bolsa, qazaq tilinde mundai erekshelik (sóz ekipini) joq. Sondyqtan «alma» sózi etistik ne zat esim maǵynasynda jumsalǵanyn jeke turǵanda baiqai almaimyz. Ony basqa sózben tirkesýi kezinde ǵana anyqtaýǵa bolady. Mysaly, kitapty alma, qyzyl alma; Demek, qazaq tilinde sóilem ishindegi sózder singarmonizmge arqa súiep, býnaq arqyly (ritmicheskoe chlenenie) ajyratylady. Mysaly, At /qora mańynda/ júr. At qora /mańynda/ júr. Qazaq tiliniń fonologiiasy boiynsha jeke dybysty sózden bólek alyp qaraýǵa bolmaidy, dybys býyn quramynda ǵana tanylady. Sondyqtan qazaq álipbiindegi daýyssyz dybysty jeke atamai, aldynan ne artynan y dybysyn qosyp bir býyn etip aitamyz. Sondyqtan qazaq álipbiindegi daýyssyz dybystardy aitqanda oryssha atamai (be, ve, ge, es, en), qazaq tiliniń fonologiialyq ereksheligine sai (by, vy, gi, sy, ny, yr, yl) ataǵan jón.
Assimiliatsiia – daýyssyz dybystardyń ózara úilesýi. Qai tilde bolmasyn, onyń orfoepiialyq jáne orfografiialyq normalary bolady. Iaǵni, aitylym jáne jazylym talaptaryn árqashan eskerip otyrýymyz qajet. Ókinishke orai, keiingi jastar arasynda kúndelikti ómirde jazý da, aitý da óz talaptaryna sai qoldanylmai, barlyq sózdi jazylýy boiynsha aitý, sol siiaqty keibir sózderdi aitylýy boiynsha jazý úrdiske ainalyp bara jatyr. Keibir sózder qate qoldanylyp júrgeni baiqalady. Bul jaǵdai shetten kelgen sózder arqyly odan ári asqynyp, qazaq tiliniń dybystyq zańdylyǵyn orynsyz buzyp júr. Sondyqtan sóileý barysynda sóz quramyndaǵy dybystardyń ózara úndesip, úilesip, bir-birine beiimdele aitylýyna erekshe nazar aýdarǵan jón. Ásirese, daýyssyz dybystardyń bir-birine ilgerindi – keiindi yqpal etip, assimiliatsiia talaptaryna sai aitylymyn saqtap sóilei bilgen durys. Al kópshilik jaǵdaida bul talaptardyń tolyq oryndalmaitynyn baiqaimyz. Mysaly, aman keldi degen sózdi amańgeldi dep aitý ornyna 1) aman keldi dep ózgerissiz aityp, 2) aman geldi dep tek ilgerindi yqpal arqyly ǵana aitý kezdesedi. Al bul sóz toǵyspaly yqpal arqyly, iaǵni nk qatań dybystary ńg dybystarymen almasyp uiańdap aitylady (amańgeldi). Ilgerindi yqpalmen atalatyn sózderdi (ash-sa (ashsha)), ush-sa (ushsha), qaǵaz qalam (qaǵazǵalam) jáne keiindi yqpalmen aitylatyn sózderdi (jaz-sa (jassa)), janbady (jambady), bas-shy (bashshy), toǵyspaly yqpalmen aitylatyn sózderdi (Janqabyl-Jańǵabyl, Janpeiis-Jambeiis) bilip, singarmonizm zańdylyǵyna sai aitý kerek. Singarmonizm zańdylyǵy qazaq tiliniń orfoepiialyq normasyn tanytady. Osy zańdylyqqa baǵynbai, iaǵni dybys almasýy bolmai, dybystar sol ózgerissiz kúiinde, jazylýynsha aitylatyn keibir jaǵdailar bolady. Mundai jaǵdai kóp emes, óte sirek kezdesedi. Mysaly: a) elikteýish sózder: jarq etti, kúńk etti, dúńkil, jarqyl; á) syn esim týdyratyn y jurnaǵy jalǵanǵanda: qazaq-qazaqy; b) familiia – ov qosymshasymen aitylǵanda: Tilepov, Jaqypov, Tilekov; Ókinishke orai, qazirgi kezde jazý yńǵaiyna qarai aitýǵa beiim turatyn, qazaq tilin jetik igermegen, sondyqtan aitylym talaptaryn eskermei sóileýshiler kóp kezdesedi. Munyń bir sebebi tildi jetik bilmeýi bolsa, ekinshi sebebi saýatty jazýǵa kóp kóńil aýdaryp, atylym mádenietine nazar aýdarmaýdan dep bilemiz. Al tildiń jany, til mádenieti aitylym zańdylyqtaryn meńgerýmen tikelei bailanysty ekendigin eskergen jón.
Qazaq álipbiindegi h dybysynyń tilimizdegi fonologiialyq qyzmeti jóninde de aita ketken jón. Mysaly, qosh – hosh, qabar – habar t.b. sózderde h fonema qyzmetin atqara almai tur. Sebebi sóz maǵynasyna áseri joq. Sondyqtan bul dybys orys tilinen engen sózderde ǵana fonemalyq mánge ie bolady. Mysaly, himiia, tseh. Orys tilinde keibir daýyssyz dybystardyń jýan-jińishkeligi eki fonema bolyp, fonologiialyq qyzmet atqarady. Mysaly, mel – mel, ýgol – ýgol; osy sózder quramyndaǵy l jýan jáne jińishke aitylatyn eki fonema dep tanimyz. Sebebi sóz maǵynasyna áser ete alady. Sonymen, fonemanyń negizgi qyzmeti sóz maǵynasyna qatysty dep bilemiz. Dálirek aitqanda, fonema sóz maǵynasyn ajyratý, sóz maǵynasyn ózgertý qyzmetterin atqarady eken. Qazaq tilinde barlyq daýysty fonemalardy qarama-qarsy qoiyp, olardyń maǵyna aiqyndaý qyzmetin atqaratyndyǵyna kóz jetkizýge bolady. (Mysaly: jol – jul, jaq – jyq, jón – jún). Al daýyssyz fonemalar ózderiniń ár túrli aiyrym belgileri arqyly maǵyna aiqyndaýǵa qatysady. (Mysaly: tal – dal, shaq – jaq, mal – bal). Daýyssyz dybystardyń jýan-jińishke, erindik-ezýlik bolyp bólinýiniń fonematikalyq mańyzy joq, olardyń bulai aitylýy negizgi fonemanyń reńkteri dep tanylady. Demek, fonema týraly aitqanda negizgi fonema, iaǵni invariant fonema men onyń reńkteri arasyndaǵy aiyrmashylyqtardy bilgen jón. Mysaly, t fonemasy sóz quramynda jýan (ty), jińishke (ti), jýan erindik (tu), jińishke erindik (tú) túrinde tórt túrli dybystalady. Sonda tilimizdegi ár daýyssyz sóz quramynda kórshi dybystardyń, dálirek aitqanda, daýysty dybystardyń (býynnyń) jýan-jińishkeligine, erindik-ezýlik ereksheligine qarai ártúrli tembrmen aitylady eken. Biraq bul ereksheligi sóz maǵynasyn ózgertýge emes, sózdiń quramyndaǵy barlyq dybystardyń bir áýenmen aitylýyna qyzmet etedi. Osy tórt túrli dybystalýyn bir dybystyń, iaǵni fonemanyń reńkteri dep bilemiz. Demek, t fonemasynyń tórt túrli (ty, ti, tu, tú) reńi bolady, iaǵni jýan ezý, jińishke ezý, jýan erin, jińishke erin dybystaryn bir fonemanyń quramyna toptasatyn reńkteri dep esepteimiz.
Dybystar tirkesimi bir tildiń dybystar tirkesimi ekinshi tildiń dybystar tirkesimimen sai kele bermeidi. Bul ár tildiń tabiǵi ereksheligin tanytatyn zańdylyqtardyń biri. Sondyqtan bir tilden ekinshi tilge aýysqan sózderdi ózgerissiz aitýda qiyndyq bolyp jatady. Sebebi eki tildiń dybystar tirkesimi sáikes kelmeitindikten, árkim óz tiliniń yńǵaiyna buryp aitýǵa beiim turady. Mysaly, erterekte tilimizge engen krovat-kerýet, brevno-bórene, rýs-orys, klass-kylas t.b. túrinde aitylady. Munyń sebebi qazaq tilinde sóz basynda eki daýyssyz dybys qatar kelmeýinde jatyr. Sondyqtan qazaqtardyń aitýynda eki daýyssyz arasyna daýysty dybys qosylyp, nemese sózdiń aldyna daýysty dybys qosylyp qoldanylady. Al qazirgi tańda oqyǵan, saýatty, orys tilin jetik biletin jastar joǵarydaǵy sózderdi orys tili zańdylyǵyna sai aitady. Bul tilge qiianat, iaǵni ár tildiń óz zańdylyǵyn saqtap sóileý kerek. Osy kemshilikterdiń bolýynyń bir sebebi, orys tilinen engen sózderdi, terminderdi ózgertpei qabyldaýdan bolyp otyr.
Qazaq tilinde daýysty dybystarǵa qatysty tómendegidei zańdylyqtar bar:
a) bir býyn ishinde eki daýysty qatar tura almaidy (Al orys tilinde eki daýysty qatar kele beredi: zoologiia, zoopark, oazis t.b.);
á) bir sóz deńgeiinde tek jýan daýystylar, nemese tek jińishke daýystylar ǵana keledi. Al sóz quramynda jýan-jińishke daýystylardyń ekeýi de kelýi qazaq tiline tán qasiet emes. Mysaly, kitap, muǵalim degen sózder quramynda jýan-jińishke daýystylardyń aralas kelýi olardyń basqa tilden (arab) engen sóz ekendigin kórsetedi;
v) sóz aralyǵynda qatar kelgen daýystylardyń kóbine aldyńǵysy aitylmaidy (eliziiaǵa ushyraidy). Mysaly, sary arqa (sararqa), qandy aǵash (qandaǵan), naǵashy aǵa (naǵashaǵa); Qatar kelgen daýystylardyń sońǵysy aitylmaityn (aferezis) kezi de bolady. Mysaly: ne isteiin (nesteiin), ne ishesiń (neshesiń);
g) sóz quramyndaǵy daýystylardyń biryńǵai jýan ne jińishke, erindik ne ezýlik bolyp úndesip kelýi tilimizdiń fonologiialyq ereksheligin tanytady.
Daýyssyz dybystar tirkesiminde tómendegidei erekshelik bar:
a) qatań daýyssyzdardan soń qatań dybys keledi: Mysaly: bas-tyq, att-tar, oq-taý;
á) uiań daýyssyzdan soń uiań dybys keledi. Mysaly: qyz-dar, qaz-ǵa, baǵ-dar;
b) úndi daýyssyzdan soń úndi dybys jáne qatań, uiań dybystar da kele beredi. Mysaly: órmek, tórt, qarǵa, naiza. Aitý kezinde qatań dybys pen uiań dybystar qatar kelmeidi, ol jazýda qatar tura berýi múmkin. Mysaly, bes jigit (beshshigit), jaz kezi (jazgezi). Daýysty dybystar arasynda kelgen keibir qatań daýyssyzdar uiańdap aitylýy tiis. Mysaly, shekara (shegara), kók alma (kógalma); jańa qazaq (jańaǵazaq);
Sóz quramynda bolatyn dybystyq ózgeristerdi fonetika salasynda osylai ataidy. Dybystyq qubylystar tildiń aitylym zańdylyqtary talabyna sai týyndap otyrady. Basqa tilden engen sóz, nemese dybystar tirkesimi tilimiz tabiǵatyna sai kelmeitin sóz bolǵan jaǵdaida dybystyq qubylystar paida bolyp, ony tilimizdiń aitylymyna sai retke keltiredi. Mysaly, proteza (stol-ústól, radio-yradio, ras-yras, laq-ylaq), epenteza (krovat-kereýet, tramvai-tyrambai, metr-metir), epiteza (kiosk-kioski, tank-tanki, propýsk-propýski, fond-fondy), apokopa (minýta-minýt, gazeta-gazet); eliziia (Sary aǵash-Saraǵash, Qandy aǵash-Qandaǵash, tory at-torat, jaqsy adam-jaqsadam); aferezis (ne ishseń –neshesiń, ne isteiin-nesteiin); redýktsiia (dáriger – dár(i)ger, judyryq-jud(y)ryq, qudiret-qud(y)ret, Sary jailaý-Sar(y)jailaý, sary mai – (sar(y)mai) t.b. Osy mysaldarǵa qaraǵanda, dybystyq qubylystardyń aitylym talaptaryna bailanysty ekenin baiqaimyz. Sondyqtan basqa tilden engen sózderdi, terminderdi qazaq tiline aýdaryp, ne balama sóz taýyp alý qiyn bolǵan jaǵdaida ózge til sózderin ózgerissiz ala salmai, osy dybystyq qubylystarǵa beiimdep, ana tilimizdiń aitylymyna qarai «óz qazanymyzda qainatyp» qabyldaý kerek dep esepteimiz. Qazaq tilin zertteýde jáne kúndelikti sóileý barysynda ózge til zańdylyqtary jeteginde ketpei, óz tilimizdiń zańdylyqtaryn únemi eskerip otyrý qajettigi jóninde ǵalymdar men til janashyrlary jii-jii aityp keledi. Sońǵy kezde tilimizge orys tili sózderiniń ózgerissiz kúiinde kóp enýi, olardyń ekpini, til dybystary men tirkesimindegi ózgeshelikter qazaq tiliniń tabiǵi áýenine de áser ete bastady. Burynǵy zertteýshiler «qazaqtar sóilegende án salyp turǵandai» áýendi estiletinin aitqan edi, onyń bir sebebi qazaq tilinde sóz basynda eki-úsh daýyssyz qatar kelmeitindikten burynǵy atalarymyz tilinde krovat-kereýet, brevno-bórene, stol-ústól bolyp aitylsa, qazirgi sóileýshiler osyndai sózderdi ózgerissiz qoldanatyn boldy. Tipti qazaq tilindegi bir, bet, kitap siiaqty t.b. sózderdiń quramyndaǵy daýystyny tildi «shala» biletinder kómeski aitýǵa beiim turatynyn, al Ysmailov- Smailov, Sylanov-Slanov, Yrysty-Rsty dep qate jazylýy boiynsha sóileýshiler kóbeiip bara jatqanyn aitsaq, bul úrdis tilimizdiń tabiǵi úndesim áýenine de keri áser etip otyrǵanyn eskergen jón.
Qoryta aitqanda, til mádenieti sózdi durys dybystap aitýdan bastalady, al orfoepiia- tildiń tiregi, sondyqtan qazaq tiliniń aitylymy týraly máseleler tilimizdiń tabiǵatyna sai singarmonizm zańdylyqtary aiasynda qarastyrylýy kerek.
