Aýdit týraly shyqqan basylymdarda «aýdit» - degen túinikke ár túrli anyqtamarlar berilgen. árbir avtor óziniń anyqtamasyn óz tarabynan ańyqtaǵan. K. Sh. Diýsembaev «Teoriia aýdita» degen kitabynda ár avtordyń 13 túrli anyqtamasyn keltirgen. Biz sonyń tórt túrlisin keltireiik te mazmunyn qarastyryp taldaiyq.
Osy keltirilgen anyqtamalardyń mazmunyn taldap qarastyratyn bolsaq ár túrli mazmunda quralǵanyn kóremiz. Bir beredi. Soǵan qaramastan osy anyqtamalarǵa bir ǵana maqsat qoiylady, ol aýdittiń maǵynasyn, negizin anyqtaý. Solai bola tursa da eshbir anyqtamada aýdittiń negizgi maqsaty ashylmai qalyp otyr. Ol Aýditorlyq qortyndy týraly. Sededi, qandai bir aýditorlyq qortyndy jasaý. Ekinshiden, aýditorlyq tekserýdiń obektisi týraly eshqandai avtor eske de almaidy. Bizdińshe ol úlken kemshilik. Olai deitinimiz, aýditorlyq tekserý tapsyrýshynyń kelisim-shartta kóretken obektisine ǵana júrgiziledi, ol birden-bir aýdit jumysynyń negizgi printsipi. Olai deitinimiz, tapsyrýshy óz sýbektisiniń sharýashylyq kórsetkishin tolyq nemese bir bólimin aýdittik teksertýge qýqyly.
Kásiporyn sharýashylyǵynyń jeke bir bóligin nemese túgeldei sharýashylyǵyn qamtityn aýdit bolsa da «alǵashqy qujattardy» teksereý nemese «alǵashqy esepti» tekserý mindetti túrde júrgiziledi. Aýdit protsesi odan ári qarai býhgalterlik eseptiń júrgizilýimenonyń qurylymyn-uiymdastyrylýyn tekserýmen jalǵasatyny obektivti jumys. Ondai bolmaǵan jaǵdaida aýdittik tekserýdi tiianaqty, durys júrgizildi deýge bolmaidy. Keibir avtorlardyń anyqtamalarynda osy oilar oryndy aitylǵan deýge bolady.
1.Aýdittiń túsinigi
Kóptegen avtorlar «sharýashylyq-tabystylyq kórsetkishteri» degen sóz quramyn kóo keltirgen. Bizdiń oiymyzsha bultúsinikteme oryndy aitylǵan deýge bolady. Sebebi, obektisi kelisim-shart negizinde mazmun-talabyna sáikes anyqtalady. Kásiporyn sharýashylyǵyna tolyq nemese bir bólimine júrgizilse de oǵan jasaǵan aýditorlyq qorytyndyda, kásiporynnyń «sharýashylyq-tabystylyq kórsetkishimen» bailanystylyǵy kórsetilmese, ondai jaǵdaida aýdittiń negizgi maqsaty oryndalmaǵany. Naqty, ár elderdegi aýdit týraly anyqtama bergen avtoraldy qarastyratyn bolsaq, Angliia ǵalymy Roi Dodj óziniń “Kratkoe rýkovodstvo po po standartam i normami aýdita” kitabynda “aýdit – táýelsiz, derbes tekserý jáne tabystylyq aqparat týraly óz pikirin aitý”, - dep anyqtama bergen. Basqa bir angliiadaǵy belgili býhgalterlik esep, aýdit mamany Rodjer Adams “Aýdit negizinde kásipkerlik retinde qyzmet kórsetý, qoǵam úshin óte qajet málimettýrdiń dúrystyǵyn anyqtaýmen, kásiporynnyń tabystylyq aqparatyn tekserip, basylymǵa shyqqan milimetterdiń shyndyǵyn anyqtaý” – dep anyqtama bergen.
Amerikalyq professor Djek Robertson óziniń monografiiasyndy “Aýdit – ol kásiporyn aqparatyndaǵy málimetterdiń, paidalanýshylar úshin tabystylyq aqparat kórsetkishterindegi málimettik kúdikti barynsha azaitý” – dep anyqtama beredi. Osy aty atalǵan úsh avtordyn oiyn korytyndylaityn bolsaq, angliialyq aýdit jáne esep mamany Rodjer Adams óz anyqtamasynda aýdittiń maǵynasyna qoǵamdyq turǵydan qaraitynyn kóosetedi. Bul oidyń memleketter úshin, ár eldiń ekonomikasynyń damýyna aýdit jumysynyń atqaratyn rólin óte joǵarydep baǵalaý. Sebebi, aýdit kásiporyn sharýashylyǵynyń tiianaqty damýyna kepildik beretini anyq. Iaǵni, kásiporyndardyń tiianaqty damýy qamtamasyz etilgen jaǵdaida ol eldiń ekonomikasy damý jolynda bolady degen sóz.
Belgili, AQSh-tyń aýdit teoriiaasyn jáne aýdit jumysynyń damý jolyna kóp eńbek sińirgen professor Djek Robertson eki anyqtama beredi. Onyń bireýinde joǵaryda aitylǵan “málimettik kúdik” – degen túsiniktiń mazmunyn býhgalterlik esep, aýdit túrǵysynan qarastyratyn bolsaq, ol býhgalterlik esep jasaýda jiberilgen qatelerdiń saldarynan málimetpaidalanýshylardyń kásipkeligine ziian keltirý áserin aitady. Iaǵni, aýditordyń mindeti sol “Málimettik kúdikti” bar múmkinshiliginshe azaityp, kásipkerlerdiń senimdiligin arttyrý. Barlyq saladaǵy kásipkerler ózderiniń ekonomikalyq máselelerin sheshý barysynda basylymǵa shyqqan málimetterdi kúdiksiz padalanýyna aýdit kepildik berýi qajet. Osy óziniń oiyn qorytyndylai kele professor Djek Robertson aýdittiń eń negizgi mindetiniń biri osy dep atap kórsetken.
Osyndai oiyn odan ári jalǵastyra otyryp professor “kásipkerlik kúdik” – degen túsinik qosady. Bul túsinikti kásipkershilik sharýashylyǵandaǵy kúdiktenýshilik, senimsizdik nemese kásipkerlerdiń ekonomikalyq damý jolyndaǵy kaýipptiligi dep túsenýgi bolady. Oǵan sebep: infliatsiianyń kúsheiýi, salyq tóleminiń tolqymalyǵy nemese kóbeiýi, satý protsesindegi básekelestiktiń kúsheiýi, jumysshylardyń ereýil jasaýy men taǵy basqa kóptegen sebepterden bolady. Osy atalǵan sebepterden týyndaityn “ kásipkerlik kúdiktiń” mólsherin nemese ziiandylyǵyn kásipker eseptep shyǵaryp, óz sharýashylyǵyn júrgezý úshin tiimdi sheshim qabyldai alady. “Kásipkerlik kúdik” aýdit jumysyna eshqandai áserin tigizbeidi.
AQSh-tyń aýdit mamandary E:A. Arens jáne Dj. K. Lobsk ózderiniń jazǵan oqýlyqtarynda mynadai anyqtama beredi: “Aýdit ol protsess, arnaiy mamandar arqyly derbes táýelsizdiq jolymen kásiporyn sharýashylyq operatsiialarynyń durystyǵyna tekserý júrgizip, sol málimetter belgilengen normativtik úlgige sai ekenin anyqtap, óziniń aýditorlyq qorytyndysyn berý”. Shetel mamandarynyń aýdit mazmunyna bergen anyqtamalaryn qorytyndylaityn bolsaq, osy sonǵy anyqtama basqalaryna karaǵanda bizdiń oiymyzsha aýditti tolyq qarastyrǵan siiaqty
K.Sh. Dúisembaev aýdit mazmuny týraly mynadai anyqtama beredi: “aýdit – derbes saraptaý jáne qarjy esebimen qosa sharýashylyq sýbektileriniń barlyq jaǵyn qamtityn málimetterge ekonomikalyq taldaý jasaidy, ishki baqylaý jumysyn tekserip, býhgalterlik eseptiń zańdylyǵyn jáne normativtik qujattar talabyna sáikestigin anyqtap, tapsyrýshylar talabyna jaýap retinde túsinikteme qyzmetin atqarý ” – degen. Avtordyń oiynsha osy anyqtamada aýdit evoliýtsiiasy eskerilgen, ekinshiden – táýelsiz derbestigi kórsetilgen, úshinshiden – aýdit protsesindegi taldaýdyń alatyn orny erekshe delingen. Sebebi, taldaý arqyly kásiporynnyń qatshylyq jaǵdaiy anyqtalyp, damý jolyna sáikes usynystar berledi, tórtinshiden – aýdittiń konsaltingtik qyzmet kórsetý jaǵy aitylǵan.
Bizdiń oiyiyzsha, «aýdit degenimiz – derbes, táýelsiz aýdit mamandarynyń kásipker retinde kelisim-shart boiynsha tapsyrýshylardyń sharýashylyq-tabystylyq esebin, býhgalterlik esep kórsetkishterintekserý arqyly anyqtap, ekonomikalyq taldaý jasap, qajet bolǵan jaǵdaida saraptaý júrgizip, aýditorlyq qorytyndy jasaý jáne ártúrli túsinikteme qyzmetin kórsetý» - dep oilaimyz. Sebebi, aýdit jumysynyń kólemi – obektisi, sharýashylyq sýbektiniń qalaýynda tolyq nemese bir bólimin aýdittik tekserýdi tapsyrý tapsyrýshynyń erkinde. Ekinshiden, qandai esebi bolmasyn onyń málemetteriniń durystyǵy, qatesizdigi tek qana býhgalterlik esep kórsetkishteri arqyly anyqtalady. Úshinshiden, aýdittiń negizgi maqsaty – aýditorlyq qorytyndy jasaý. Tapsyrýshynyń óz tarapynan tólem jasap, aýdit jasatýdaǵy dirden-bir maqsaty – aýdit qorytyndysyn alý. Sebibi, tek aýdit qorytyndysyn alǵan sharýashylyq sýbektileriniń esebi basylymǵa shyǵady. Iaǵni, ol sharýashylyq júrgizýine kepildik alady degen sóz. Barlyq sybailastarymen kedergisiz qarym-qatynasta bolady.
Aýdittiń mazmunyn anyqtamalar arqyly qarastyrǵannan keiin onyń negizgi túsinikti bolǵan siiaqty. Sonymen qatar, aýdittiń mazmunyn odan ári terendeý qarastyrý maqsatymen bizmyna úsh burysh úlgissimen berýdi oilastyrdyq .
- aýditor-kásipker, tabys tabý úshin kásiporyndarǵa qyzmet kórsetý.
- Sharýashylyq sýbektisi-kásiporyn, oǵan aýditor qorytyndysy kerek
Ol kezinde basylymǵa shyǵýyna kepildik beredi.
- memleke, kásiporyndardyń jaqsy jumys júrgizip tabysty bolǵanyn qalaidy, sebebi olar salyq tóleidi, aýdit jumysyna qushtar bolý sebebi aýditor tekserý barysynda tabystylyq esebin tekserip kásiporynyń qansha tabys taqanyn, qansha salyq tóleitinin anyqtaidy anyqtaidy. Al qajet bolǵan jaǵdaida aýditor tikelei memleket salyq inspektsiiasyna málimet bere alady. Iaǵni, aýdit júrgizilgen kásiporyndarda tabys somasyn jasyryp qalý, salyq tólemeý úshin qylmysqa nemese basqalai ár túrli jaltarýshylyqqa jol berilmeidi.
Osy úshburyshtyń ózara bailanysyn qarastyratyn bolsaq, aýdit “osy úshburyshtyń tóbesin” qosyp qana qoimai erekshe qyzmet atqaratynyn aitý qajet. Birinshiden, «aýdit qorytyndysy» arqyly sharýashylyq sýbektileri bir qalypty sharýashylyǵyn júrgizýge qandai dengeide bolsa da damý protsesin qamtamasyz etýge kepildik alady. Iaǵni, bir regiondy nemese bir el kóleminde sharýashylyq sýbektileri damý jolynda bolǵan jaǵdaida ol elde óziniń ekonomikalyq infrastrýktýrasy qalyptasady da, onyń áserinen sol elde naryqty qatynas ekonomikalyq zandylyqtary kúsheiip, naǵyz naryqty qatynasqa kóshý arqyly ol elde taýar baǵalary turaqty deńgeige kóship naryqty qatynas zańdylyǵyn is júzinde qalyptastyrady.
Ekinshiden, «aýdit jumysy» úlken memlekettik qyzmet atqarady. Olai deitin sebebimiz, aýdit tekserýi barysynda kásiporynnyń tabys-paida somasy salyq naqty anyqtamadan qansha soma salyq tóleý kerek ekenin, “salyq esebiniń” durys júrgizilgenin aýditorlyq teksereý arqyly anyqtaidy. Qandai bir elde bolmasyn úlken ekonomikalyk másele ol – salyqtyń tiisi kólemde jinaý jáne de normativtik ereje-nusqaý talabyna sáikestigin qamtamasyz etý. Qazirgi kezde sharýashylyqsýbektileri óz tarapynan “salyq esebin” júrgizýge májbúr, oǵan qosa tek qana “salyq esebine” aýdittik tekserý júrgizip, aýditorlyq qorytyndy alýǵa májbúr. Ondai jasamaǵan jaǵdaida salyq inspektsiiasy qatal jaza qoldanyp, sýbektiler aiyp tóleidi.
Aýdittiń mazmunyn qarastyrý barysynda taǵy da osy túsinikti áideii qarastyrǵan durys dep oilaimyz. Ol aýdit anyqtamasynyń kóbisinde aýditti tekserý dep anyqtaǵan. Mysaly, avtorlar keltirgen on úsh anyqtamanyń on birinde tekserý dep, al ekeýinde baqylaý jasaýǵa quqysy joq. Tek ishki aýditti uiymdastyrý barysynda ǵana arnaiy baqylaý júrgizilýi múmkin.
2.Aýdittiń negizgi quramdary.
Aýdittiń mazmunyna qarastyrý qarastyrý barysynda onyń naqty quramy aitý qajet . Olar mynalar :
- sharýashylyqtaǵy sýbekkt;
- málimet;
- aýditordyń mamandyǵy ;
- faktilerdi jinaý jáne baqylaý;
- aýdit standarty;
- aýditor aqparaty,esebi;
Osy kórsetilgen aýdit elementterin jeke-jeke qarastyrý qajet .
- Sharýashylyqtyǵy sýbekt .Aýdit jumysyn oryndaý úshin mindetti túrde sol sýbektiniń sharýashylyq baǵytyn ,kólemin anyqtaý qajet .Ony sol sýbektiniń sharýashylyq parametirleri quraidy .Oǵan aýdit barysynda naqty boljam jasaý úshin aýdit qamtityn obektilerdiń kólemi , maqsatty qarastyrylyýy qajet. Mysaly, zań sýbektileri nemese
ekanomikalyq obektige qosylmaityn málimet júiesi .
- Málimet. Aýdit jumysy barysynda tapsyrýshylar bergen málimet qarastyrady . Aýditor olardyń durystyǵyn dáleldep , óziniń jańa málimetterin quraidy . Sol jumys barysynda olardan kemshilik tabýy nemese durys emestigin anyqtaýy múmkin. Ol negizinde eki túrli sebepten bolýy múmkin;
1) aqparatta keibir málimetterdiń jetispeýshiliginen ;
2) aqparat durys jasalǵanbaǵandyqtan .
- Aýditordyń mamandyǵy . Aýdit júrgshizýshi joǵary dárejedegi , óz mamandyǵyn jaqsy meńgergen, sarapshy ,bilgir adam bolýy qajet . Aýdit barysynda ol ózine qajet faktilerdi jinap taldaý jasaidy , bir tujyrymǵa keltirip,
qortyndy jasaýyna paidalana alatyn bolýy qajet .
- Faktilerdi jinaý jáne baqlaý .Aýditordyń negizgi maqsaty ol- faktini jinaý. Sebebi sol faktiler arqyly ol óziniń aýditorlyq aqparatyn jasaidy .
- Aýdit standarty . Jinalǵan faktiler , málimetter óz kezeginde bir júiege keltirilýi qajet. Oǵan negiz aýdit standarty. Standart degenimiz málimetti bir júiege keltirý ádisi nemese normativtik ereje-nusqaý talabyna sáikes bir qalypqa keltirý .
- Aýditor aqparaty. Aýditor óz jumysynyń qorytyndysyn tekserý barysynda anyqtalǵan kemshilikterdiń
mazmunyn ,óziniń aýditorlyq qortyndysyn aqparatynda kórsetedi.
Qoryta kelgende, joǵaryda keltirilgen aýdittiń mindetti quramyn qarastyrmai , naqty aýdit júrgizý múmkin emes . Aýdittiń mindeti men maqsaty tolyq oryndaý úshin onyń printsipterin bilý qajet.
- Aýdittiń negizgi printsipteri
Aýdit jumysy naqty printsipterdi saqtaý arqyly júrgizledi.
- Ǵylymi negizdeligi . Aýdittiń ǵylymi negizgi onyń metadalogiasynyń dialektialyq ádisimen damidy . Ekanomika teoriasyndaǵy obektivtik shyndyqty negizge alý bolyp tabylady . Aýdit jumysynyń barlyq málimeti , tujyrymy ǵylymi jolmen anyqtalǵan, dáldengen bolýy qajet . Aýdit
qyzmetiniń ǵylymi damý barysy onyń kóptegen naqty faktorlaryn taldaý arqyly ol óziniń teoriasyn quraidy.
Aýdit jumysy barysynda ǵylymi zertteý ádisi qoldanylady.
Mysaly, aýditte ekanomikalyq taldaý qoldanylady, ol iaǵni faktilerdi zerttep qortyndy jasaý. Sondyqtan da aýdit firmalardyń basshylyǵy zertteý jumysyn, tájiribesin igergen ǵalymdar.
2.Obektivtilik. Bul qaǵida oilaný, tek qana faktige súiený arqyly ǵana tujyrym jasaý. Aýditor shynshyl, burmalaýshylyqqa barmaityn, tazalyq ustaityn maman bolý kerek. Ol óziniń aýditorlyq qortyndysyna kásiporynnnyń tabystylyq aqparatyn shynshyldyqpen tekserip , obektivti kórsetkishterin anyqtaýǵa mindetti. Onyń qortyndysy eshqandai kúndiktenbeýshilikke nemese senbeýshilik jol bermeitin dáleldi bolý qajet.
- Derbestilik . Qoǵam taný jolynda aýditordyń statýsy óz betinshe derbes dep tanylǵan . Oǵan sebep ol birinshi den , tapsyrýshyǵa táýeldi emes , óitkeni ol tólem alýyna aldyn tapsyrýshyǵa táýeldi emes , óitkeni ol onda tólem alýyna aldyn ala kelisip qoiady, ekinshiden, onyń jumysyn memlekettik aýdit zańy moiyndaidy, úshinshiden, tapsyrýshy men aýditordyń túpki maqsaty bir . Olardyń ózara kelisim -shart boiynsha anyqtaityny tek qana shyndyq.
Aýditordyń derbestigin qorǵaý úshin arnaiy sharalar qoldanylady: aýditorlardy rotatsiialaý, aýditor soty, memlekettik aýditor taǵaiyndaý, memlekettik aýditor departamentin, aýditor komitetin qurý.
Qoryta kelgende,aýdit strategiayn keńeitý turǵysyna arnaiy instettar ashý qajet, aýditti júrgizý jumysyn jetildirý qajet. Bizdiń oiymyzsha sondai jumystardy iske asyrý úshin Memlekettik Qarjy Ministirligi , aýdit platasy , býhgalterler assotsiatsiiasy kómektesýi qajet .
- Kásibi biliktilik .Aýdit jumysyn óte joǵary deńgeidegi mamandar júrgizýi qajet , ol teorialyq jáne praktikalyq jaǵynan óte bilimdi maman bolýy jáne arnaiy aýdit ádisterin jaqsy biliýi qajet . Ol tekserý jumysyna mashyqtanǵan bolýy kerek . Aýditor óz jumysyna qajetti ereje nusqaýlaryn óte jaqsy bilip is júzinde qoldana bilýi qajet . Aýditor óz jumysyna analiz jasaýda , saraptaý júrgizýde , kompiýtermen jumys isteýde . ábden mashyqtanǵan bolýy qajet Ol barlyq tekserýshige sene bermeýi kerek , tek ózi tekserip kózi jetpeiinshe eshqandai qorytyndy jasamaýy kerek .
- Senimdilik , sózge berik bolýy ( konfidentsalnost)
Aýditor óz jumysynyń komissialyq qupialyǵyn saqtaýǵa mindetti . Úshinshi jaqqa óz málimetin erekshe jaǵdaida ǵana habarlandyrýǵa, tapsyrýshymen jazbasha kelisim jasaý arqyly berýge qúqyly .
- Tez-jedeldik printsipi . Aýditordyń jedeldigi ol óz jumysynyń tez, tianaqty oryndaýdan tapsyrýshyǵa aýdit materialyn ýaqytymen tapsyrý . Aýdittiń tez, jedel júrgizilýine eki túrli sebep bar. Birinshi , aýdit júrgizý ýaqyty naqty belgilenbegendikten , ekinshiden , aýdit úshin tólem sol jumys ýaqytymen eseptelinedi .
Qorytyndy
Qoryta kelgende,aýdit strategiayn keńeitý turǵysyna arnaiy instettar ashý qajet, aýditti júrgizý jumysyn jetildirý qajet. Bizdiń oiymyzsha sondai jumystardy iske asyrý úshin Memlekettik Qarjy Ministirligi , aýdit platasy , býhgalterler assotsiatsiiasy kómektesýi qajet .
Bizdiń kózqarasymyz boiynsha bul túsinik “ qarjylyq baqylaý” túsiniginen birshama keń. Óitkeni, ol kórsetkishterdiń durystyǵy teksertýdi ǵana emes,sondai-aq shyǵyndardy ratsionalizatsiialaý men paidany zańdyq negizde optimizatsiialaý maqsatymen sharýashylyq qyzymetin jaqsartý jónindegi usynystardy daiyndaýdy qamtidy.Sonymen qatar aýditti tekserýmen,aýditorlardy tekserýshilermen teńestirýge bolmaidy.”Reviziia”termini latynnyń “revision”sózinen aýdarǵanda “qyzmetti zertteý”degendi,al”revizor”termini”reviziiany júrgizýshi adam”degen maǵynany bildiredi.Tekserý men aýdit mazmuny jaǵynan jaqyn bolsa da bir túsinik emes.Aýdit tekserý men baqylaýdyń túrli ádisteri men tásilderin qoldana otyryp,sonymen birge ózine tán erekshelikteri bar.Olar júielengen túrde 2-shi kestede kórsetilgen.
Aýdit ekshqashanda belgili bir syńar jaq maqsatymen júrgizilmeidi jáne óziniń aldyna klieienke ziian keltirý maqsatymen negativti materialdy jinaý jáne toltyrý mindetin qoimaidy. Al reviziia kóp jaǵdaida syńar jaq baǵytta bolyp óziniń aldyna unamsyz tulǵalarǵa qatysty, onyń bedelin túsiretin materialdar jinaýy mindet etip qoiady. Tekserýge (orynan dabyl) dep atalǵan syltaý bolady, iaǵni qarapaiym tilmen aitqanda kásiporyn basshylyǵynyń syrtynan sóz tasý nemese joǵary turǵan uiymdarǵa jetkiliksiz silamshylyq syltaý bolady. Bolashaq qaralaýshy bola otyryp , ol ózine tán qylyqtarmen aiyptaýshy bolady . Keibir asa aqyldy emes tekserýshiler óziniń túrimen jáne minez-qulqymen tekserýshilige kóbirek qorqynysh uialatýǵa tyrysady; talap etpei kerilip, minýt saiyn esep jumystaryn olardyń aǵymdaǵy jumysynan alandattyrady. Mundai tekserýdiń saldarymen aýditorlar áli de soqtyǵysýda, esep jumysshylarynyń kózderinde tekserýshiniń aldyndaǵy qorqynysh uialap turady.
Aýditordyń tekserýshiden ereksheligi tekserýshiniń tekserilýmen seriktestik qalpyna tán. Munan ózge, onyń jumysynda kóp oryndy klientke kommertsialyq qyzymettiń túrli qiyn suraqtaryna jaýap tabýǵa keńes berý qyzymeti alady. Ol klientke keńes berip kómektesýi qajet. Aýditordyń tekserýshiden ózgesheligin túsindire otyryp aýditordy advakatpen, tekserýshini kináláýshimen salystyrýǵa bolady.
Qazirgi kezde elimizde aýditor mamandyǵynyń qalyptasýy júrip jatyr. Bylaisha aitqanda, barlyǵyn nólden bastaýǵa týra keledi.
Paidalanǵan ádebietter:
1.Sátmyrzaev Asan Abdasbekuly, Ýqashev Baqyt Erkinbekuly.
Aýdit teoriiasy; oqý quraly – Almaty R.B.K 2000j
2.Sátmyrzaev Asan Abdasbekuly, Ýqashev Baqyt Erkinbekuly.
Aýdit teoriiasy; oqý quraly Ulaǵat ýniversiteti Almaty 1998j
