Qazaqstan Respýblikasyndaǵy sot júiesi elimizdiń Konstitýtsiiasymen jáne 2000 jylǵy 25 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan Respýblikasynyń sot júiesi men sýdialardyń mártebesi týraly» konstitýtsiialyq zańmen jáne beasqa da zań aktilerimen belgilenedi. Bul konstitýtsiialyq zańdy qabyldaýdyń negizgi maqsaty elde sot – quqytyq reformany odan ári jetildirý boldy.
Sot júiesiniń qazirgi damý kezeńinde basym mindetter bilikterdi bólýdiń konstitýtsiialyq printsipterin neǵurlym tolyq jáne dáiekti iske asyrý, bilik tarmaqtarynyń «tejemelik» ári «tepe-teńdik» júiesin paidalana otyryp, ózara is-qimyl jasaýy bolyp tabylady.
Joǵaryda atalǵan konstitýtsiialyq zań sot tájiribesin jinaqtap, qazirgi zamannyń talaptaryna sai keletin jańa mazmúnmen bailanysty. Onda:
1) Joǵarǵy Sot tóraǵasynyń ókildikterin keńeitýge, sýdialardyń quqyqtyq mártebesin kóterý men áleýmettik qamtamasyz etýge baǵyttalǵan birqatar progresshil erejeler engizilgen.
2) sýdialar ákimshiligi – sýdialardy uiymdyq, materialdyq-tehnikalyq qamtamasyz etý jónindegi fýnktsiialar túsinigi engiziledi, ony QR Joǵarǵy sotynyń janyndaǵy qaitadan qurylǵan Sot ákimshiligi jónindegi komitetke júktedi. Buryn bul ókilettilik Ádilet ministrliginiń quzyretine kirgizilgen bolatyn;
3) oblystyq sottardaǵy jáne Joǵarǵy Sottaǵy alqalar men Joǵarǵy sot plenýmynyń ornyna qadaǵalaý tóralqalary men jalpy otyrystar qurý kózdeldi.
Sot tóreligin tek Konstitýtsiiada kózdelgen sot organdary – alqalar ǵana júzege asyratyn bolady. Sot qyzmetindegi jalpy uiymdastyrý máselelerin sheshetin bolady.
4) sot óndirisin bir izge salý maqsatynda respýblika sottaryndaǵy sharýashylyq jáne azamattyq ister jónindegi alqalar biriktiriledi;
5) Joǵarǵy sot janyndaǵy áskeri alqa taratylady.
6) sýdialardyń táýelsizdik kepildikteri kúsheitildi. Mysaly, buryn sot organdary men Ádilet ministrligi organdarynyń sýdialarǵa qatysty tártiptik isterdi qozǵaý quqyǵy bolsa, endi bul quqyq tek respýblika sýdialarynyń kúlli isine qatysty – Joǵarǵy sot tóraǵasyna jáne oblystyq sot tóraǵasyna ǵana tiesili
Sýdialar laýazymdaryna taǵaiyndaý rásimderdiń ashyuqtyǵy men jariialylyǵyn qamtamasyz etýge – aýdandyq jáne oblystyq sottar sýdialarynyń laýazymdaryna konkýrstyq negizde tiisinshe Ádilet biliktilik alqasy men Joǵarǵy sot keńesiniń kandidattar irikteýin júzege asyrýdy kózdeitin normalarda baǵyttalady.
Joǵarǵy sot alqalary tóraǵalary men sýdialary, jergilikti sottar tóraǵalary, alqalar tóraǵalary bos laýazym organdaryna kandidattardy usyný, sondai-aq respýblika sýdialary ókildikterin toqtatý jóninde usynystar engizý tek qana Joǵarǵy Sot tóraǵasy qudiretine jatqyzylady.
Sot krpýsynyń spaly quramyn jaqsartý úshin sýdia laýazymyna kandidattarǵa qoiylatyn jańa qosymsha talaptar – biliktilik emtihanyń tabysty tapsyrǵan tulǵallardyń mindetti túrde taǵylymdamadan ótýi belgilenedi.
7) sýdialarǵa qoiylatyn talaptar qataidy.Zańda tártiptik – biliktilik alqalarynyń ókilderi edáýir keńeitildi.
- Sot biliginiń fýnktsiialary.
- Qazaqstan Respýblikasynda sot biligi turaqty sýdialar, sondai- aq zańda kózdelgen jaǵdailarda jáne tártippen qylmystyq sot isin júrgizýge tartylǵan alqa zasedatelderi arqyly sottarǵa ǵana tiesili.
Qazaqstan Respýblikasynda sot tóreligin tek sot qana júzege asyrady.
Sottyń erekshe ókilettiligin basqa organdarǵa berýdi kózdeitin zań aktilerin shyǵarýǵa tiym salady.
Eshqandai ózge organdar men tulǵalardyń sýdia ókilettiligin nemese sot biligi fýnktsiialaryna ielenýge quqyǵy joq.
Sot isin qaraý tártibimen qaralýǵa tiis ótinishterdi, aryzdar men shaǵymdardy basqa eshqandai organnyń, laýazymdyq nemese ózge de adamdardyń qaraýyna nemese baqylaýǵa alýyna bolmaidy.
- Sot biligi Qazaqstan Respýblikasynyń atynan júzege asyrylady jáne azamattar men uiymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múdderlerin qorǵaýǵa, Respýblika Konstitýtsiiasynyń, zańdarynyń ózge de normativtik quqyqtyq aktileriniń, halyqaralyq sharttarynyń oryndalýyn qamtamasyz etýge qyzmet etedi.
Árkimge memlekettik organdardyń, uiymdardyń, laýazymdy jáne ózge de adamdardyń Respýblikanyń Konstitýtsiiasynda jáne zańdarynda kózdelgen quqyqtarǵa, bostandyqtar men zańdy múddelerge nuqsan keltiretin nemese olardyń shekteitin kez kelgen zańsyz sheshimderi men is- qimyldarynan sot arqyly qorǵalýǵa kepildik beriledi.
Eshkimdi de onyń isin zańnyń barlyq talaptary men ádilettilik saqtai otyryp quzyretti, táýelsiz jáne alalmaityn sottyń qaraý quqyǵynan aiyrýǵa bolmaidy.
Sot biligi azamattyq, qylmystyq jáne zańda belgilengen ózge de sot isin júrgizý nysandary arqyly júzege asyrylady.
- Sýdialar sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz jáne tek Konstitýtsiia men zańǵa ǵana baǵynady. Sýdialardyń mártebesi men táýelsizdigine nuqsan keltiáretin zańdardy nemese ózge de normativtik quqyqtyq aktilerdi qabyldaýǵa jol berilmeidi.
Sot tóreligin iske asyrýda sot qyzmetine qandai da bir aralasýǵa jol berilmeidi jáne zań boiynsha jaýapkershilikke ákep soǵady. Naqty ister boiynsha sýdialar esep bermeidi.
Sot sheshimderi men sýdialardyń óz ókilettikterin júzege asyrý kezindegi talaptaryn barlyq memlekettik organdar men olardyń laýazymdy adamdary, jeke zańdy tulǵalar oryndaýǵa mindetti. Sot sheshimderi men sýdianyń talaptaryn oryndamaý zańmen belgilengen jaýapkershilikke ákep soǵady.
- Qazaqstan Respýblikasyndaǵy sot júisi
Respýblikanyń Sot júiesi Konstitýtsiiamen jáne Respýblikanyń konstitýtsiialyq zańmen belgilenedi.QR-nyń sottar júiesin Joǵarǵy Sot jáne Konstitýtsiiaǵa sondai-aq Konstitýtsiialyq zańǵa sáikes qurylatyn jergilikti sottar quraidy. Jergilikti sottarǵa oblystyq jáne oǵan teńestirilgen sottar (Almaty qalalyq, Astana qalasynyń, QR áskerleriniń Áskeri Sottary) aýdandyq, qalalyq jáne áskeri sottar jatqyzylady.
Respýblika Konstitýtsiiasynda belgilengendei, kez kelgen basqa organdardyń laýazymdy tulǵa nemese basqatulǵanyń sot fýnktsiialaryn ózine alýǵa haqysy joq. Sonymen qatar Konstitýtsiia qandai da bir atýmen arnaýly jáne tótenshe sottar qurýǵa jol bermeidi. Degenmen QR mamandandyrylǵan (áskeri, ekonomikalyq, ákimshilik, t.b.) sottar qurylýy múmkin.
QR 2000 jylǵy 25 jeltoqsandaǵy «QR sot júiesi men sýdialarynyń mártebesi týraly» konstitýtsiialyq zańynda sot júiesiniń birligi belgilengen, ol mynadai joldarmen qamtamasyz etiledi.
- sot tóreligin konstitýtsiialyq printsipterge sáikes júzege asyrý;
- sot júiesiniń Konstitýtsiiamen jáne Konstitýtsiialyq zańdarmen belgilenýi;
- sottardy qurý tártibimen;
- sot biligin sot isin júrgizýdiń zańmen belgilengen nysandarymen júzege asyrý;
- sottardyń biryńǵai zańdardy qoldanýy;
- zańdy kúshine engen sot sheshimderiniń Respýblikanyń búkil aýmaǵynda oryndalý júiesi;
- barlyq sottardyń rkspýblikalyq biýdjet esebinen qarjylandyrý.
QR sot júiesiniń birligi aýmaqtyq belgilerge negizdeledi. Sonymen qatar QR Prezidenti birneshe aýmaqtyq-ákimshilik birlikterde bir aýdandyq sot nemese bir aýmaqtyq-ákimshilik birlikte birneshe sot qurýy múmkin.
- Qazaqstan Respýblikasyndaǵy sýdialardyń konstitýtsiialyq quqyqtyq mártebeleri.
Qazaqstan Respýblikasynyń barlyq sottary sýdialarynyń mártebesi birdei bolady jáne bir-birinen tek ókilettikterimen erekshelenedi. Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasynda jáne osy Konstitýtsiialyq zańda belgilengen tártippen sýliaǵa sot tóreligin júzege asyrý jónindegi ókilettikter beriledi, olóz mindetterin turaqty negizde oryndaidy jáne sot biligin júrgizýshi bolyp tabylady.
Sýdialardyń quqytyq jaǵdaiy Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasymen, osy Konstitýtsiialyq zańmen jáne ózge de zańdarmen belgilenedi.
Sýdiaǵa zańda kózdelmegen sottan tys fýnktsiialar men mindetterdi júkteýge bolmaidy. Sýdiany qylmysqa qarsy kúres, zańdylyq pen quqy tártibin saqtaý máseleleri jónindegi memlekettik jáne qoǵamdyq qurylymdardyń quramyna engizýge bolmaidy.
Sýdialar qyzmetke Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna jáne osy Konstitýtsiialyq zańǵa sáikes sailanady nemese taǵaiyndalady jáne turaqty negizde ókilettikterge ie bolady.
Zańda qoldanǵan kezde sýdia tómendegi printsipterdi basshylyqqa alýǵa tiis:
1) adamnyń kináli ekendigi zańdy kúshine engen sot úkimimen tanylǵansha ol jasalǵan qylmysqa kináli emes dep esepteledi;
2) bir quqy buzýshiliq úshin eshkimdi de qaitadan qylmystyq nemese ákimshilik jaýapqa tartýǵa bolmaidy;
3) ózine zańmen kózdelgen sottylyǵyn onyń kelisiminsiz eshkimniń ózgertýine bolmaidy;
4) sotta árkim óz sózin tyńdatýǵa quqyly;
5) jaýapkershilikti belgileitin nemese kúsheitetin, azamattarǵa jańa mindettemeler júkteitin nemese olardyń jaǵdaiyn nasharlatatyn zańdardyń keri kúshi bolmaidy. Eger quqyq buzýshylyq jasalǵannan keiin ol úshin jaýapkershilik zańmen alynyp tastalsa nemese jeńildetilse, jańa zań qoldanylady;
6) aiyptalýshy óziniń kinásizdigin dáleldeýge mindetti emes;
7) eshkim ózine-ózi, jubaiyna (zaiybyna) jáne zańmen belgilengen shektegi jaqyn týystaryna qarsy aiǵaq berýge mindetti emes. Dini qyzmetshiler ózderine senip syryn ashqandarǵa qarsy kýáger bolýǵa mindetti emes;
8) adamnyń kináli ekendigi jónindegi kez kelgen kúdik aiyptalýshynyń paidasyna qarastyrylady;
9) zańsyz tásilmen alynǵan aiǵaqtardyń zańdy kúshi bolmaidy. Eshkim óziniń jeke moiyndaýy negizinde ǵana sottalýǵa tiis emes;
10) qylmystyq zańdy uqsastyǵyna qarai qoldanýǵa jol berilmeidi.
Sýdianyń ókilettigi tek qana osy Konstitýtsiialyq zańda kózdelgen negizder men tártip boiynsha toqtatylýy nemese toqtatyla turýy múmkin.
Sýdialardyń táýelsizdigi. Sýdianyń táýelsizdigi Konstitýtsiiamen jáne zańmen qorǵalady. Sýdialar sot tóreligin júzege asyrýy kezinde táýelsiz jáne Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy men zańǵa ǵana baǵynady.
Eshkimniń sot tóreligin júzege asyrý isine aralasýǵa jáne sýdia men zasedateline qandai da bolmasyn yqpal etýge quqyǵy joq. Mundai áreketter zańmen qýdalanady.
Sýdia qaralǵan nemese qaralyp jatqan sot isteriniń máne jóninde qandai da bir túsinik berýge mindetti emes. Keńesý bólmesiniń qupiiasy barlyq jaǵdailarda qamtamasyz etilýge tiis.
Sottardy qarjylandyrý, sýdialardy materialdyq qamtamasyz etý, sondai-aq olarǵa turǵyn úi berý sot tóreligin tolyq ári táýelsiz júzege asyrý úshin jetkilikti mólsherde respýblikalyq biýdjet qarajatynyń esebinen júrgiziledi.
Sýdianyń táýelsizdigi, joǵaryda atalǵandai, oǵan eshkimniń tiispeýimen naqtylanady. Sýdiany qylmys ústinde ustalǵan nemese aýyr qylmys jasaǵan jaǵdailardy qospaǵanda, tutqynǵa alýǵa, kúshtep ákelýge, oǵan sot tártibimen belgilengen ákimshilik jazalaý sharalaryn qoldanýǵa, Joǵary Sot Keńesiniń qorytyndysyna negizdelgen QR Prezidentiniń kelisiminsiz, al Konstitýtsiianyń 55-babynyń 3-tarmaqshasynda belgilengen jaǵdaida, (oǵan eshkimniń tiispeýi jónindegi quqyǵynan aiyrý), QR Parlament Senatynyń kelisiminsiz ony qylmystyq isti QR Bas Prokýrory ǵana qozǵai alady. Sýdiaǵa Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti belgilegen tártippen kýálik beriledi.
Sýdialardyń táýelsizdiginiń kepildikteri. Sýdialar sot tóreligin júrgizgen kezde derbes, eshkimniń erkine yqtiiarsyz, baǵynbai, táýelsiz, tek qana elimizdiń Konstitýtsiiasy jáne ózge de zań aktilerine baǵynady. Demek,olardyń táýelsizdigi zańmen qorǵalady. Sýdialardyń táýelsizdigi mynadai kepildiktermen qamtamasyz etiledi:
- sýdianyń sot tóreligin iske asyrý jónindegi qyzmetine aralasqany úshin, sondai-aq sotty jáne sýdialardy sailamaǵandyǵy úshin zańda jaýaptylyq belgileýimen;
- sýdianyń eshkimniń tiispeýimen;
- sýdiany qyzmetke sailaý, taǵaiyndaý, sýdianyń ókilettigin toqtatý jáne tqtata turý tártibimen, sýdianyń ornynan túsý quqyǵymen;
- sýdialarǵa memleket esebinen olardyń mártebesine sáikes materialdyq jaǵdai jasaý jáne áleýmettik qamsyzdandyrý, sondai-aq ony nasharlatýǵa tyiym salý arqyly.
Sýdialar, olardyń otbasy músheleri men múlki memlekettiń qaraýynda bolady, onyń tiisti organdary sýdialar men olardyń otbasy músheleriniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, olarǵa tiesili múlikti saqtaýǵa, eger sýdiadan nemese onyń otbasy múshelerinen tiisti ótinish túsken jaǵjaida, der kezinde jáne barlyq sharalardy qoldanýǵa mindetti. Olardyń ózderine jáne múlkine kásiptik qyzmetine bailanysty kelitilgen ziian respýblikalyq biýdjettiń qarajaty esebinen óteledi.
Sóitip, sottardy qarjylandyrý, sýdialardy materialdyq qamtamasyz etý, sondai-aq olarǵa turǵyn úi berý sot tóreligin tolyq ári táýelsiz júzege asyrý úshin jetkilikti mólsherde respýblikalyq biýdjet qarajaty esebinen júrgiziledi.
