Esimdik jáne onyń túrleri týraly referet
A. YsqaqovEsimdik — leksika-semantikalyq sipaty, morfologiialyq erekshelikteri jáne sinntaksistik qyzmetterine bailanysty jeke bir derbes sóz tym taby. Esimdikter maǵynasy tym jalpy sózder.Qazaq grammatikasy Esimdikter – sóz taptarynyń biri. Belgili bir zattyń atyn, sanyn, synyn atap kórsetpegendikten, osy sóz tabyna enetin sózderdiń naqtyly maǵynalary, kóbinese, kontekste, iaǵni ózderinen buryn ne soń aitylatyn sózdermen bailanysty aiqyndalady.
Á. Tóleýov Leksika-semantikalyq sipaty Esimdikterdi derbes sóz taby dep tanýda negizinen leksika-semantikalyq printsip basshylyqqa alynady. Óitkeni esimdikterdiń maǵynalary ózge sóz taptarynyń maǵynalaryna kóptegen ózgeshelik erekshelikterimen oqshaýlanyp, airyqsha kózge túsip turatyn sóz maǵynalary bolyp keledi. Biraq esimdikterdi jeke sóz taby dep tanýdyń negizgi printsipi olardyń leksika-semantikalyq belgisi degende, esimdikterdiń ózindik keibir grammatikalyq erekshelikterin syrt qaldyrýǵa bolmaidy.\r\n\r\nEsimdikter maǵynasy jaǵynan tym jalpy sózder.
Esimdikter sózder sóilemnen tys jeke-dara turǵanda nemese sóilem ishinde qoldanylǵanymen ózine qatysty basqa sózder jáne oqiǵalardan bólek alynǵanda, maǵynalary qashan da dál naqtyly bolyp kelmei, óte jalpylama qalypta kezdesip otyrady. M.: men, sen, ol, kim?ne?ózi, bári, bireý, eshteńe. \r\n\r\nÓzindik belgisi – olardyń árqashan sýbektimen bailanysty bolýy. Esimdik sózder árqashan sóileýshi nemese sóilemdegi sýbektiniń sýbstantsiialarǵa, qubylystarǵa jáne olardyń sapalary men qasietine qatynasyn kórsetýshi sózder bolyp tabylady. Bul qatynastar tikelei nusqaý, aralyq qatynas, belgisizdik t.b.bolyp tabylady.Morfologiialyq erekshelikteri.
Esimdikterdiń zattyq jáne zattyq belgisi degen uǵymdardy jalpylama bolsa da, boiyna saqtaý qasietine bailanysty, esimdikter ataýysh sózder qataryna jatqyzylady. Esimdikter túgel alǵashqy jalpy sózder bolyp tabylady da, ol ataýlyq qasiet ishinara kúrdeli eki jikke bólinedi. M.: men, sen jikteý esimdikterinen bul, sol silteý esimdikterin, kim?ne?qai?suraý e simdikterin alaiyq.
Eger osy esimdikterdiń negizgi ataýlyq maǵynalaryn taptastyryp qaraityn bolsaq, zattyq uǵymdaǵy sózder jáne zattyń belgisi uǵymyndaǵy sózder bolyp ishtei kúrdeli eki jikke bólinedi.
Men, sen, kim?ne?zattyq uǵymdaǵy sózder zattyq ataýlar, bul, sol, qai? zattyq belgisi uǵymyndaǵy sózder – belgi ataýlary bolyp shyǵady.
Maǵynalyq jikter tarapynan zattyq uǵymdaǵy sózder – sýbstantivtik esimdikter, zattyń belgili uǵymyndaǵy sózder – atribýtivtik esimdikter degen eki salaǵa bólinedi. Morfologiialyq jaǵynan esimdikter túrlenetin sózderdiń tobyna qosylady.
Esimdikterdi ózge sóz taptarynan bólip, jeke daralap turatyn morfologiialyq erekshe belgisi – esimdikterdiń bárine birdei, bárine teń ortaq zańdylyq dep qaraýǵa bolatyn belgili bir formalar nemese ózgerý tásilderiniń joqtyǵy.
Ereksheligi: — Esimdikterdiń kóptelý jáne septelý júielerinde. Kóptik maǵynany bildirýshi z morfemasy(biz, siz) jáne jikteý, silteý esimdikteriniń septelý júiesinde túsip qalatyn barys septiginde paida bolatyn n dybysy jatady. Biren-saran qosymshalar arqyly jasalǵan keibir kóne sózder jasalmaidy(Qazaq akdemiialyq grammatikasy.
Bir esimdigi bir san esiminen paida bolǵan. Bireý sózi bir jáne –eý qosymshasynan quralǵan. Ár esimdigi «hár» degen parsy sózinen paida bolǵan.\r\n\r\nÁlde esimdigi arab tilinde illá sóziniń alǵy i dybysynyń á dybysyna jáne ekinshi dybysynyń d dybysyna almasyp qoldanylýy negizinde paida bolǵan.
Pálen esimdigi arab tilinen engen. Birdeńe(nemese bir-deńe), bir-neshe, keibir, keibireý – keibireý, áldeqai, áldeqaida, áldeqashan, áldeqalai, árkim, árne, árqaisy.
