Jas ónertapkysh Ular Ahmetjanovpen syr shertisip otyrmyz. Taqyrypqa tamyzyq bolyp otyrǵan jait – ekologiia, onyń búgingi jai-kúii. Ular osy tóńirektegi biraz túitkildiń basyn ashyp berip otyr.
– Birneshe jyldyń júzi ótti, ekologiia máselesiniń astaryna tereń boilap júrmin. Úńilgen saiyn úrke túsem. Qazir bizdiń planetamyzdaǵy árbir qala turǵyny jylyna 300 keli turmystyq qaldyq shyǵarady eken. Eger osy sandy álemdegi 7 milliard adamǵa kóbeitseńiz, osynshama kúl-qoqysty, onyń ishinde óndiristik, tehnogendik qoqysty boiyna syidyryp, sińirip otyrǵan jerimizdiń tózimdiligine tańqalasyn.
Álemdi qoia turyp, Qazaqstan jaily aitaiyn. Jamanshylyq shaqyryp otyrǵanym emes, biraq qazaq dalasy qazir qokysqa tolyp keledi. Meniń bilýimshe, bizdiń jerimizde búginge deiin jinalǵan 20-21 milliard tonna qaldyq bar. Jaraidy, eger bular erteń jerge sińip joq bolyp jatsa bir sári. Osynyń ishinde shamamen 15 milliard tonnasy óndiristik qaldyqtar bolsa, 5 milliardqa jýyǵy adam densaýlyǵyna asa qaýipti áseri bar himiialyq qoqystar. Bul az ba, kóp pa ózińiz baǵalai jatarsyz. Biraq buǵan kóz juma qaraýǵa bolmaidy. Men negizgi aitaryma kósheiin. Negizi sóz etken derekterim ánsheiin resmi statistika, arnaiy kúl-qoqys alańdaryna tógilgen qaldyqtar mólsheri. Bar másele de osynda. Ázirgi kúni biz qatty turmystyq qaldyqtar men kúl-qoqystyń 90 paiyzdan astamyn arnaýly kúl-qoqys alańdaryna tógýmen kelemiz. Al olardyń ertengi kúni jerge sińbei, aýaǵa ziiandy gazdar bólip shyǵaratynyna mán bere bermeimiz, – deidi el ekologiiasynyń erteńgi taǵdyryna alańdaýshylyq tanytqan jas ónertapqysh.
Ol sońǵy ýaqyttary kúl-qoqystardy ainalaǵa ziian keltirmeitindei joiýdyn joldaryn izdeýde. Osy salanyń basy-qasyndaǵy mamandarmen sóilesip, Reseige, Qytaiga jol júredi. Biraq, tehnologiialyq turǵydan tyńnan túren salatyndai ádis tappai, áýre-sarsańǵa túsedi. Úmitim úzildi me dep júrgen kúnderdiń birinde Ularǵa Germaniiaǵa barýdyń sáti tústi.
– Germaniiaga baram dep úsh uiyqtasam da túsime kirmegen edi. Senseniz, olardyń ómiri kádimgi qiial-ǵajaiyp ertegige uqsaidy. Tehnologiiasy damyǵan, halqy bai. Kózimniń jetkeni, álgi sheteldiń kinolarynan kórsetip jatatyn eýropalyqtardyń ýaiym-qaiǵysyz tirligi tipten jasandy dúnie emes eken. Sol joly sáti túsip Berlin, Frankfýrt, Gambýrg siiaqty qalalardy aiaǵym talǵansha sharladym. Qalalary beine bir sheberdiń qolynan shyqqandai, birinen-biri aýmaidy. Meni tańǵaldyrǵan Germaniia qalalarynyn muntazdai tazalyǵy boldy. Bizdegidei saǵyzdy oryndyqqa japsyra salyp, shalqaiyp shemishke shaǵyp, bylsh-bylsh túkirip, temeki tuqylyn kalai bolsa, solai laqtyra salatyn adamdy kórmeisiń. Mysalǵa, Berlinniń kósheleri, saiabaqtary, aýlalary, qyl-aiaǵy qoqys tastaityn jáshikterine deiin ainadai taza. Árbir qoqys jáshikteri laqtyratyn qaldyqtarǵa bailanysty jeke-jeke suryptalady. Aitalyq, temeki tuqylyn laqtyratyny bir bólek, tamaqtan qalǵan qaldyqtarǵa bir bólek jáshik. Adam júretin jalǵyz aiaq joldaryna deiin jarqyrap jainap tur. Tegi eýropalyqtardyń aiaq kiimderin de sheshpei, tabaldyryqtan tórge ótip ketetinderi sodan bolsa kerek. Keshqurym olardyń saiabaqtaryna qyrǵyn halyq jinalady Biraq, artynan qoqys qaldyryp, tóńiregin shashyp-tógip jatqandaryn kórmedik. Bizde tabiǵat aiasyna qydyryp shyqqan árbir adamnyń artynda kem degende 10 keli turmystyq qaldyq qalady...
Nemis halqynyń kósheli mádenieti Ularǵa úlken oi salady. Tazalyǵy óz aldyna, 80 millionnan asa halyqty asyrap otyrǵan alaqandai memleket myń san tonna qoqystan qalai qutylyp otyr? Seitse, nemister kádimgi polietilen paketterdiń jerge ózdiginen sińip ketetin túrin oilap taýypty!
– Iá, nemis halqy qoqystan ońai, shyǵynsyz qutylýdyń jolyn tapqan birden-bir el. Mysalǵa kún saiyn turmystyq qaldyq salyp qoqysqa tastaityn polietilen paketteri 200 jyldan astam ýaqyt shirimei jatyp alady, bul óz aldyna paketpen birge ketken konservi qalbyrlary, shyny synyqtary 900 jyl boiyna, apelsin men banan qabyqtary 1 jyl, qaǵaz ónimderi – 2-8 jyl, temeki tuqyldary – 11 jyl joiylyp bitpei, topyraq jep jatady, – deidi Ular.
Sonda qazaq ǵalymdarynyń osy taraptaǵy innovatsiialyq ideiasy, óndiriske engizer jobasy bolmaýy kerek pe? Osy suraqtyń jaýaby tolǵandyrǵan Ular elge kele sala bizdiń tabiǵatymyzǵa ikemdelgen polietilen paketterdi óndirý isin bel býyp, bilek sybana qolǵa aldy. Elimizde áli kúnge deiin turmystyq qaldyqtardy óńdeý júiesi durys jolǵa qoiylmai otyrǵanda, jas ónertapqyshtyń jasap shyǵarǵan jobasy qoqys, qaldyqtardan qutylýdyń tiimdi joly bolary sózsiz.
Ular jasap shyǵarǵan organikalyq paketterdiń nemis tehnologiiasynan bir ereksheligi – bular ózimen birge jinalǵan qoqysty da qorshaǵan ortaǵa ziiansyz jerge sińdire alady. Demek, bular ózdiginen óńdeledi degen sóz. Dei turǵanmen, atalmysh innovatsiiany keńinen qoldanysqa engizýge elimizdiń ipi-iri saýda dúkenderi áli qulyq tanyta qoiǵan joq. Ular bolsa, óziniń oilap tapqan tyń ideiasy erteńgi kúni qoǵam tarapynan airyqsha nazarǵa iligerine senimdi.
Dýman Tanabasov