Q. Júkesheev. Qazaq teatr óneriniń aiaqalysy (jalǵasy)
QAZAQ TEATR ÓNERINIŃ AIaQALYSY
Qazaq dramatýrgteri kezinde «alyptar toby» atalǵan, klassikalyq ádebiettiń negizin salǵan qairatkerler úlgilerin jasap bergen folklorlyq shyǵarmalardy instsenirovkalaý tájiribesin odan ary spetsifikalyq drama týdyrýǵa ulastyra almady, drama úlgilerin jasaýdan ótken ǵasyrlardaǵy Shekspir men Molerdiń deńgeiine jete almady. Olar dástúr boiynsha, sol burynǵysha, salystyrmaly táýir romandar men povesterdi – Á. Nurpeiisovtyń «Qan men ter» romany, Sh. Aitmatovtyń «Qus joly», «Jámila» povesteri, taǵy sol qatardaǵy shyǵarmalardy instsenirovkalaýdan ary damyta almady. Pesalarynda ishinara eksperiment deńgeiindegi dramatýrgiiaǵa uqsas qaqtyǵystar ushyrasqanymen, olar naǵyz dramatýrgiianyń spetsifikalyq erekshelikteri men tásilderin meńgermedi. Kásipqoi teatrlardyń ózderinde áreketinen sózi kóp, aibyndylyǵynan muńy kóp bas keiipkerleri bar, jylaýyq sentimentalizm sarynyndaǵy spektaklder basym túsip jatty. Ulttyq teatrdyń jetken shyńy osy ǵana boldy. Repertýar tapshylyǵynan akademiialyq atqa ie bolǵan teatrlardyń ózderi aýdandyq ónerpazdar ujymdary deńgeiinde qalyp qoidy.
Shynaiylyǵynda, qazaq teatrlary rejisserleriniń qorjynyna túsip jatqan pesalar az emes. Olardyń arasynan sirek bolsa da, T.Ahtanovtyń «Ant»,
Q. Ysqaqovtyń «Qazaqtar» siiaqty birsydyrǵy, táýir tarihi dramalar ushyrasatyn. D.Isabekovtyń zamandastar beinelerin jasaǵan keibir pesalary shet elderde qoiyldy. Qazaq teatrlary bolymsyz jetistigin solarmen astastyrady. Biraq bular siiaqty salystyrmaly táýir pesalar Qazaqstan teatrlaryn repertýarmen qamtamasyz etýge azdyq etti.
Qazaq teatrlary Ortalyq Aziiada, ózge Shyǵys elderiniń teatrlary arasynda ótken konkýrstarda aldyńǵy lekten kórinip júrdi. Biraq, bul kóńil jubatýdan basqa paidasy joq «jetistik» bolyp shyqty. Arttaǵydan ozǵanǵa maqtanar dáneńe joq, árine. Shyǵys elderiniń, solardyń ishinde mádenietten kenje qalyp otyrǵan elderdiń jetistigi nysanaǵa alatyn etalon bola almaidy. Eýropa teatrlarymen iyq tiresýge umtylý bolǵan joq.
Zamanaýi qazaq teatrlary memlekettiń taǵdyryna qatysty, ulttyń, tildiń, mádeniettiń qordalanyp qalǵan máselelerin qopara, qotara qozǵaityn, áleýmettik-saiasi dramalar qoiýǵa betburys jasai almady. Dramaǵa arqaý bolýǵa suranyp turǵan oqiǵalardyń ishinen ózektisin iriktep ala bilmedi. Biliktiń mańaiyndaǵy úreili qarbalas, ózinde erki joq depýttardyń jeldiń yǵyna qarai japyraqsha jyǵylǵysh kúii, sybailas jemqorlyqpen bailanysty shytyrman oqiǵalar, áleýmettik ómirdiń tómengi qabattaryndaǵy siqyrly qubylystar... bári jabýly qazan astynda jatyr. Shýaǵy men kóleńkesi qatar júretin, jylymyǵy men yzǵary tez almasatyn, kereǵar zamandaǵy zamandas beinesi, onyń psihologiialyq tolaǵanysy men kúizelisi, úmiti men kúdigi buqaranyń aldyna tartylǵan joq, jan dúniesin qozǵap, ony oi keshýge itermelegen joq. Jailaý men qystaý arasyn shiyrlai berýden qoldary timeitin qazaq avtorlarynyń bul taqyryptardy igerýge qaýqary jetpeidi.
Shekspirdiń zamanynda ómir súrgen qazaq dramatýrgin ondai bola almadyń dep kinalaǵanda, ol «men Shekspir emespin, aǵylshynnyń joǵary qaýymynyń arasynda júrgen joqpyn, jailaýdan keldim» dep aqtalar edi. Al HHI ǵasyrdaǵy qazaq qalamgerin shekspirshe jaza almadyń dep sógýge ábden bolady. Óitkeni, ol «titannyń iyǵynda tur» (O. Súleimenovtyń sózimen). Búgingi qazaq qalamgeriniń Eýropa óneri shyqqan biikke kókten qaraý múmkindigi bar.
* * *
2013 jyldyń jazynda Astanada jańa opera jáne balet teatrynyń ǵimaraty paidalanýǵa berildi. Mádeniet ministri sipattaǵandai, dúniejúzilik standarttarǵa sai, biregei mádeniet obektisiniń syrtqy sáýleti boiynsha klassikalyq, ishki bezendirilýi ýltrazamanaýi ekeni de ras. Sońǵy jyldary Eýropa astanalarynda salynǵan tektes óner ordalarynan asyp túsken «Astana-opera» M.Tólebaevtiń biregei týyndysy «Birjan-Saramen» ashyldy.
Bári kelisti. Syrttai qaraǵanda, jetistik emes dep aitýǵa eshkimniń aýzy bara qoimaidy. Biraq,..
Biraq, osy ýltrazamanaýi saraidyń ishine kirgende jetesi bar adamnyń jelkesinen aýyr zil basady, onyń kóńili qulazyp sala beredi. Nege?
Bul suraqtyń jaýaby da suraqpen beriledi: Endi osy ǵajap ǵimarattyń sahnasyna shyǵaratyn qazaq operalary men baletteri qaida?
Almatydaǵy Abai atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń (kezinde bul da joiylyp kete jazdady) repertýary negizinen sheteldik avtorlardyń shyǵarmalarynan turady. Ishinara ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda ómir súrgen qazaq avtorlarynyń shyǵarmalary qaitalap qoiylyp jatady. Óitpeske shara joq. Repertýar tapshylyǵy aldan kóldeneńdei beredi. Teatr táýelsizdikten keiingi kezeńde qazaq tilinde sonaý Keńes kezinde jazylǵan, qazirgi kórermendi tartpaityn, Á.Kekilbaev pen E.Rahmadievtiń «Abylai hanynan» basqa tatymdy eshteńe usyna almady. Qazaqtildi avtorlar opera men balet jazatyndai, kórermenderi ony kórip baǵalaityndai deńgeige deiin óspedi.
ÁDEBIETTEGI ÚRDISTERDIŃ MÝZYKADAN BAIaN TABÝY
Mýzyka ónerimen ainalysýshylar da ózderiniń áleýmettik jaiǵasýyna sáikes, órkenietten jyraq qalǵan aýyl adamdaryna arnalǵan turmystyq jailardy sipattaýmen keledi. Qazaq áýenshileriniń ánderindegi taptaýryndar josyqsyzdyǵy men jalpylyǵy jaǵynan aitylar oi nemese alǵa tartylar ideia túrinde ǵana emes, kórkemdik ádis retinde de myzǵymastyǵyn kórsetti. Intellektýaldyq qorashtyǵynan, shyǵarmashylyq aýqymynyń tarlyǵynan qazaq aqyndary men sazgerleri oryndaýshylardy zamanaýi repertýarmen qamtamasyz ete almady.
Qazaq jazýshylary men sazgerleriniń arasynan shyqqan, aýyldyq tabiǵilyǵymen kórinetin, indýstriialy qoǵam ómirine beiimdelmegen tulǵalar – óńdelmegen «kesek altyndar» az bolǵan joq. Biraq olar shyǵarmashylyq qyzmetinde de sol «óńdelmegendigin» únemi kórsetýmen boldy. Kópshiligi tabiǵi qabiletiniń arqasynda birdeńeler shyǵaryp, sonysymen ziialy qataryn toltyryp júr. Joǵary bilimniń diplomyn úderistik (protsedýralyq) ádispen alǵan aýyl marginaly postindýstriialy qoǵam adamynyń talǵamyna sai mádeniet týyndylaryn jasaǵan joq, jasai almaityn edi. Sondyqtan, qazirgi qazaqtar ótken XX ǵasyrdyń 60-70 jyldarynda paida bolǵan, Sh.Qaldaiaqov jáne onyń tustastarynyń ánderin aityp júr. Bul sol kezde ómir súrip, eńbek etken avtorlardyń kemeńgerliginiń emes, mádenietti jasaýda jyljý bolmaǵanynyń jáne buqaranyń talǵamynyń da óspegeniniń aiǵaǵy bolyp tabylady. Sońǵy 30-35 jyl ishinde qazaq kompozitorlarynyń án janyrynda ǵana emes, klassikalyq (opera, simfoniia) janrlarynda da usynyp júrgenderiniń arasynda tatymdylary kóp emes.
Qazirgi tańda ideiasy ulttyq múddege qaishy, taqyryby taptaýryn, mazmuny qorash, zarly saǵynysh pen aýyldy ańsaýǵa toly minorly notadaǵy, týystar jáne olarǵa án arnaý formalarynda ushyrasatyn án janrynyń týyndylary buqaranyń jutań sanasyn ábden meńdep aldy. Qubylystyń naqty mysaldary mynadai.
1-mysal. Saǵynysh taqyrybynyń taptaýrynǵa ainalýy:
«Shattyǵyń bop sharladym,.. Saǵynysh bop samǵadym» («Sarjalym». Óleńin jazǵan R.Ońtaǵarov, ánin jazǵan T.Abylaihanov. Budan bylai osy retpen.); «Aiaýlym, saǵyndyryp kelseń edi»… («Aralym – aiaýlym». J.Mákenáliev, N. Alǵashbaev); «Amanbysyń, inkárim-aý, Saǵynyshym, amanbysyń?» («Oiandyń ba?» T.Moldaǵaliev, Q.Arshabaev); «Saǵyna ma menibireý, saǵyna ma mendei bop. Saǵyna ma meni bir jan...» («Saǵyna ma meni bireý?» T.Moldaǵaliev, Q.Arshabaev); «Ákeńniń osy saǵynysh kúiin sherte bar» («Baryp qait balam aýylǵa». A.Qadyrbaeva, T.Baqtygereev); «Qara kózim, saǵynasyń ba, kók japyraq kóktemderdi» («Qara kózim». T.Moldaǵaliev, D.Gýsintsov); «Kózińniń otyn saǵyndym, janym… Sairaǵan kezin saǵyndym, erkem… Serpilter óziń, saǵyndym seni» («Jan erke». S.Ospanov, Q.Deripsaldin); «Ana degen júregim, saǵynyshtan balqysyn… Saǵynatyn kezderim… Saǵyndyrdy-aý sózderiń…» («Bala saǵynyshy». M. Embergenov); «Sen meniń máńgi-baqi saǵynyshym». («Aq gúlim». M.Embergenov); «Saǵynyp ketpei oidan týǵan jerim»,.. («Týǵan jer saǵynyshy». Q.Qazybekov, S.Qaiyrǵaliev); «Saǵan degen saǵynyshym bitpedi. («Úmitim meniń». Q.Qazybekov, S.Qaiyrǵaliev); «Kóńilim kóbelek bop taǵy da ushty, qomdap ap saǵynyshtyń qos qanatyn». («qara kóz». Á.Sársenbaev, A.Qasymov); «Saǵynysh boidy sharpydy». («Ińkár». Q.Jumaǵaliev, J.Meimandosov); «Qaraimyn jolyńa, seni súigen júrekti saǵyndyrma… Samalym-aý, sen endi saǵyndyrma… Baqytym-aý, sen endi saǵyndyrma». («Saǵyndyrma». Ó.Oralbaev, J.Nazarov); «Senderdi oilap, saǵynyp júrmin búgin»,.. («Ádemi edik». G.Seitaqov, M.Nysanov); «Shet júrsem – saǵynarym»,.. («Anashym». Q.Jumaǵaliev, M.Omarov); «Túsiner kim bar ózińdei saǵynysh toly janymdy» («Áke armany». Q.Qazybekov, M.Omarov); «Saǵyndym ǵoi, dediń-aý, janym, maǵan,.. Saǵynyshqa tósegin besik etken»… («Saǵynysh besigi». M.Maqataev, Q.Palymbetova); «Saǵan arnap saǵynyshyn joldaidy» («Sezim nury». Q.Palymbetova); «Saǵynyshtan sarǵaiyp tús pen óńdei» («Qaidasyń sen, arýym?» S.Ospanov, T.Taibekov); «Saǵyndym seni, arailym»,.. («Ańsarym sen». Ó.Esekbaev, S.Turǵymbaev); «Saǵynǵan sazdy únimniń ońasha mánin». («Jetkizsem deimin ózińe». S.Ospanov, S.Turǵymbaev); «Áýendei ǵasyrdyń, saǵynyshty asyrdyń». («Asylym». A.Túgelbaev); «Armandai ańsap kelgen aiaýly elim, sálemim, saǵynyshym saǵan meniń». («Elim saǵan». A.Túgelbaev); «Saǵynysh bop qalam dep, óziń be ediń kezikken». («Ańsaǵanym». T.Yshqońyrov); «Kezderim joq seni ańsap saǵynbaǵan». («Júrek syry». M.Kóbeeva, T.Iztaev); «Túsimde seni kórip saǵynatyn». («Oqjetpes». K.Salyqov, K.Iliiasov); «Saǵynǵan osy qazir sátterimde». («Saǵynysh». E.Ibraim, K.Iliiasov); «Sezemin súigen júrekke, saǵyný soqpas ońaiǵa». («Meni oila». T.Aibergenov, M.Iliiasov); «Osy ánmen balańyz, saǵynyshyn joldaidy». («Bala saǵynyshy» M.Embergenov) [Jastyq shaq áýenderi: Ánder. – Almaty: «Óner», 1993.].
2-mysal: Án arnaý taptaýrynyna qurylǵan shyǵarmalar:
«Aralym, saǵan arnap án salamyn». («Aralym – aiaýlym». J.Mákenáliev, N.Alǵashbaev); «Bir balań saǵan ánmen syi arnady». («Ásem qala – Almatym». Á.Nilibaev, H.Dáýitbaev); «Ózińe arnap jazǵan ánim úshin». («Aq gúlim». M.Embergenov); «Ózińsiń – meniń ańsarym, ánim. Arnaimyn saǵan ánimdi, janym». («Ózińsiń súigenim». Q.Jaǵyparova); «Jas dáýrende arnadym súiikti óleń». («Shirkin-ai, dáýren-ai». J.Kárimova); «Arnaimyn men árqashanda án saǵan»... «Sensiń – meniń armanym, ándi ózińe arnadym». («Jan syrym». Q.Hasanov, M.Nysanov) [sonda].
Osylardyń bári bir ǵana ánder jinaǵynan alynǵan. Jinaqqa engen ánderdiń joǵaryda atalǵandarynan basqasynyń derliktei bári aýylǵa shaqyrý ideiasyn kóteredi. Bul ideianyń qazaqtyń sanasyndaǵy ústemdigi sondai, tek aýyl taqyrybyna jazylǵan ánderdiń arnaiy jinaqtary bar.
Turmys taqyryby qazaq ádebietiniń barlyq janrlaryn meńdep alǵany burynnan belgili. Al án janrynda bul taqyryp kózge urarlyqtai, aishyqty kórinis beredi.
Turmys obektileriniń ishindegi qazaq avtorlarynyń kózine kóbirek túsetini – turmys aiasynda júzdesetin adamdar bolyp tabylady. Olar – ata, áje, áke, ana, aǵa, jeńge, naǵashy, jien, baýyr, kelin, bala, nemere, baldyz taǵy basqalar. Bular qazaq tilinde kórkem óner týyndylaryn jasaýmen ainalysatyndardyń shyǵarmalarynyń negizgi obektileriniń birine ainalyp aldy. Sońǵy kezderi olar «taqyryptyq keńistikterin» quda, qudaǵi, qudasha, quda bala «beinelerin» jasaýmen keńeitýde jáne týystaryn qosarlap ánge qosatyn, mysaly, «atam men ájem», «ákem men sheshem», «aǵam men jeńgem» dep keletin «formalyq túrlendirýmen» tolyqtyrýda. Qoiyrtpaq týystyq bailanysy bar adamdardy ǵana emes, sonymen qosa, turmystyq zattardy (mys, dastarhan, tamaqtar: qaimaq, shai, mai, qymyz,..), turmystyq oqiǵalardy (toi, qudalyq, shildehana, arýaqtardyń qurmetine as berý), týystardyń mereili kúnderin de (týǵan kún, balany súndetke otyrǵyzý, soldatqa shyǵaryp salý, mereitoi) qamtýda. Sýbkýltýrany jasaýshylardyń deni ózderiniń intellekti men darynyn tek osy obektilerdi ǵana «kórkemdikpen igerýge» baǵyshtap keledi.
Keńes kezinen bastaý alǵan, týystyqty dáriptegen shyǵarmalardyń, solardyń ishinde ánderdiń ideialarynyń mańyz alarlyq deńgeide buqaralyq sanada shaǵylýy qarýsyz kózben kórinetindei qubylysqa ainalǵan. Nepotizmder (lingvistikada týystyq qatynastardy bildiretin sózder maǵynasynda: áke, ana, baýyr, baldyz,..) aýyl qazaǵynyń sózdik qorynyń mańyz alarlyq bóligin quraidy jáne sana qaltarystarynda mentaldyq deńgeide kórinis beredi. Onyń saldaryn memlekettiń basqarý satysynyń túrli baspaldaqtaryndaǵy laýazymdy adamdardyń ainalasyna týystaryn jinap alyp, sybailas jemqorlyqty órshitip otyrǵandarynan kórýge bolady. Buǵan qosa, adamdardyń qazir qarajatyn, qaidan jáne qalai tapqanyna qaramastan, tek turmystyq sharalarǵa ǵana jumsaityny, óndiriske investitsiia salý týraly oi eshkimniń qaperine kirmeitini jáne bar. Óndiristik sana degen uǵym esh qazaqtyń qaperine kirmeidi, onyń ornyn tolyǵymen toi-sana (hatym-sana, múshel-sana,..) jailap alǵan.
* * *
Sýbkýltýra týyndylaryn jasaýshylardyń alyp otyrǵan obektisin kórkem sipattaý ádisindegi taptaýryndar mynalar:
a) qurǵaq jariia nemese taptaýryn emotsiia: «súiemin», «ańsaimyn», «senen artyq el joq, jer joq», «jeri keń», «kólderi móldir», «taýlary biik», «aspany ashyq»;
á) troptar men mezi qylatyn tirkester: «aiym», «kúnim», «juldyzym», «jaryǵym», «biigim», «asqarym», «baiteregim»; nemese «anaýyń bop», «mynaýyń bop» nemese «anaýymsyń», «mynaýymsyń»;
b) kelbet beineleý: «qara kóz», «qolań shash», «qiǵash qas», «piste muryn», «aqqý moiyn», «arshyn tós»,..;
v) bata berý: «sóite bersin», «búite bersin».
Eýropalyq postmodernniń kórnekti ókilderiniń biri R.Bart «aqynnyń tek álsizi ǵana beineni sýretteýmen ainalysady nemese odan basqa eshteńemen ainalyspaidy... poetikalyq til uǵymyn qabyldaýy bulyńǵyr... olar bárine qaitken kúnde metaforalyq belgilerdi tańyp tastaýdy ditteidi, demek, neni bolsa da, poetizatsiialaý úshin ony óz atymen atamasa bolǵany» degen eken [Bart R. Semiotika: Poetika:– M.: Progress, 1989. 53-b.]. Onyń rastyǵy qazaq tilinde óleń jazýdyń tehnologiiasynan aishyqty kórinedi. Qazaq aqynynyń óleń jazýy shabyttyń shańbozyna minýden, kózildirikti kiiýden, sonan keiin ainalada ne kórinse, sony tizýden turady. Mysaly, shabyty kúndiz kelgen aqyn, «sen meniń kúnimsiń, jaryq bergen nurymsyń,..» dep kókke órleidi. Shabyty túnde kelgen aqyn, tiisinshe, aspandaǵy ai men juldyzdy kóredi de, «aiymsyń, juldyzymsyń,..» dep aǵylady. Ormanda júrgen aqyn «qaiyńsyń», «tereksiń», «kereksiń» degen uiqastardyń ainalasynda oiqastaidy.
Aqyndardyń án óleńderin jazýda kórkemdik stildi jetildirýden jetken jeri osy. Jambyl atalarynyń súrleýimen olar teńeý izdeýdiń sońynan túsýdi ǵana ádistemege ainaldyryp alǵan, biletinderi tek «bárine metaforalyq belgilerdi tańyp tastaý», «neni bolsa da, óz atymen atamaý». Olar oqyrman kóńilin aýdararǵa turarlyq ómirdiń bir úzigin, ainalada bolyp jatqan bir qubylysty, adamdar arasyndaǵy qatynastyń bir qyryn, kóńilge túitkil týdyratyn nemese úmittendiretin bir nárseni, adamdardyń yndynyn, qulshynysyn, dostyǵy men mahabbatyn, satqyndyǵy men aldampazdyǵyn, alysqa ketip jatqandar men aýylda qalyp qoiǵandardy, bireýlerdiń ádiletsiz órlep, endi bireýlerdiń jazyqsyz aidalyp bara jatqanyn, ózgelerge uqsastyrmai, buryn aitylyp ketkendi qaitalamai, jańa qyrynan, jańa tirkestermen, tyń kórkemdik sheshimmen sipattap bere almaidy. Sol baiaǵysha, «kún shalmaǵan arymsyń, ...barymsyń, ...janymsyń, ...jarymsyń; dombyramnyń úni sen, ...gúli sen, ...jyry sen, ...nury sen» degen pishinge keltirilgen ideialardy, shaqyrýdy, keibir «oralymdy» sózderdi akkýmýliatsiialaýdy, sheksiz qaitalaýdy, tek kimniń (neniń) kimge (nege) uqsaitynynyń uzyn-sonar tizimin jasaýdy ǵana biledi. Osylai sýbkýltýranyń maitalmany óziniń ainaldyrǵan úsh myńdyq lingvemasymen, úsh ideianyń (saǵyný, aýylǵa shaqyrý, án arnaý) ainalasynda, úsh stildik tásildiń birin qoldanyp, óziniń «kórkem dúnielerin» burqyratyp shyǵarýda.
Saǵynysh – túrli sebeptermen kópten kórispegen týys nemese ińkár adamdardyń júzdesýge yntyqqanyn bildiretin psihologiialyq kúi. Árine, jaǵymdy emotsiialyq qubylys retinde, onyń da kórinis berýge quqyǵy bar. Al qazaqtardyń saǵynyshynda kóziniń jasy men kóńiliniń kirbińi, qolǵa bailaý, aiaqqa tusaý bolyp turǵandy jeńe almai, is túiinin sheshe almai, «saǵyndym» dep beisharalyqtan kúńirenýi jatyr. Koniýnktýra shynaiylyǵyn seze bilmeitin adamnyń óziniń quziretsizdigin jariialaýy, álsizdigin áshkereleýi jatyr. Óz ómirin durys qura biletin, erkin adam eshkimdi saǵynbaidy (saǵynyp bara jatsa – barady nemese saǵynǵan adamyn qasyna alyp keledi). Beisharalyq pen zar erkin adamǵa iltifat emes, jaisyzdyq týdyrady. Al kórkemónerde saǵynyshtyń minorly sarynda únemi kórinis berýi, kóp qaitalanyp sipattalýy erkin adamdy odan múldem alystatady. Túptep kelgende, saǵynysh taqyryby – kórkem shyǵarmaǵa ózek bola alatyn problema emes. Óitkeni, quldyń zaryn tyńdaý óte jiirkenishti, oqyrmandy (tyńdaýshyny) psihologiialyq jáisyz kúige túsiredi. Erkin halyq muń men zardan aýlaq bolýy kerek.
Orys jáne ózge tilderde jaryq kórip jatqan kórkem óner týyndylarynyń sany qansha bolsa, olarda sonsha taqyryp kóteriledi, sonsha ideia alǵa tartylady, sonsha oi aitylady, ár qaisysynyń mazmunyna sai keletin kórkemdik sheshimder qabyldanady. Al qazaqtardyń súiikti taqyryby – aýyl, saǵynysh, týystar; ideiasy – aýylǵa qashý, án arnaý; kórkemdik sheshimi – teńeýlerdi tizý.
Osyndai rýhani azyqpen, O.Súleimenov aitqandai, «aýyldan kelip, muǵalimdik joǵary oqý ornyna túsken» [«Bizdiń muratymyz taǵy da sol – taýlardy alasartpai, dalany asqaqtatý» // Egemen Qazaqstan. 26.02.1994] aýylshyl qalamgerler darynnan quralaqan bolmasa da, oilaý stilderiniń orasholaqtyǵynan, túsinikteriniń birjaqtylyǵynan kórkem ádebi týyndy jasaýdyń zamanaýi tásilderin meńgeretin deńgeige deiin ósip úlgirmedi, aýyl baqtashysynyń talǵamyna turarlyqtan asa almady. Sondyqtan qazirgi qazaq mádenieti orys tilinde jasalyp jatqan mádenietpen básekelese alatyn deńgeige kóterile almady. Kóterilýi múmkin de emes, óitkeni, sharýanyń intellektisimen, agrarly qoǵam adamynyń lingvemasymen, shekteýli taqyrypta, teris ideologiiamen básekege qabiletti ádebiet jasalmaidy.
ÓNERDIŃ DÁSTÚRLI TÚRLERI
Bul jerde ónerdiń dástúrli túrleri týraly sóz olardyń qazaq tiliniń taralyp, qoldanylýyna qatysy bolýynan týyndap otyr.
Halyq kórkem ónerde ǵasyrlar stihiiasymen bite qainasqan, óz zamany adamdarynyń kókeiine qonymdy, tóltýma formalardy dúniege ákeldi. Qazaqtarda olar aitys, terme, jyr pishinderinde ushyrasatyn biregei folklorlyq janrlar retinde alǵa tartylǵan. Qaimaǵy buzylmaǵan, tabiǵi qalpynda olardyń ózin qazaqpyn dep sanaityn ár ziialynyń umtylar ańsaýyna ainalyp, ǵasyrlar boiy janǵa serik bolyp, tánge rýh berip kelgeni ras. Alaida, rýhy jaǵynan ónerdiń bul janrlary damý qarqyny baiaý, mal sharýashylyǵymen ainalysatyn qoǵamda ómir súrip, ýaqytpen reglamenttelmeitin jumystar atqaratyn, dalamen etene, asyqpaityn, jaibasar halyqtyń psihologiiasyna sai keletin edi. Sonysymen, dástúrli óner agrarly qoǵammen bite qainasqan, onymen ýaqyt sheńberinde birge ómir súrip, birge tarih sahnasynan kórinis bergen bolatyn.
Ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldarynan bastap ónerdiń bir kezde umytyla bastaǵan kóne janrlaryn «saqtaý» jáne «jańǵyrtý» baǵytyndaǵy sharalar júrgizile bastady. Sol jyldary bul baǵytty jaqtaýshylar aýyldardan kóptegen «oryndaýshylar» taýyp, teleefirlik ýaqytty aityspen, jyrmen, termemen toltyrdy. Baspasóz «ulttyq ónerdiń qaita jandanǵanyn» kún qurǵatpai sarnap jatty.
Syrttai qaraǵanda bári durys siiaqty bolyp kórindi. «Ulttyq ónerimizdi jańǵyrtaiyq, damytaiyq» degen niettiń izgiliktiligine shúbá keltirýge bolmaityn edi. Kópshilik oǵan kámil sendi. Biraq bul syrtqy kórinis qana edi. Al qubylystyń ishine úńilip kórgen adam sheshýi qiyn túiinderge ushyrasar edi.
Aqyry konstitýtivtik-semantikalyq qaishylyqtarynan aryla almaǵan dástúrli janrlar jańa dáýirmen bite qainasyp kete almady, zamanaýi jastardyń súiikti ónerine ainala almady. Óitýi múmkin emes te edi. Óitkeni, dástúrli ónerde mazmundyq-formalyq jetilý bolmady (olai bolǵanda olar ónerdiń dástúrli túrleri degen qasietinen aiyrylyp qalar edi). Olardyń mátindi berý stili de qazirgi zamannyń ratsional adamy qabyldai almaityn niýanstarǵa toly boldy. Qarsylastardyń birine biriniń órepkigen umtylysy, túitiksiz elirýi men lepirýi psihologiialyq-etikalyq turǵydan zamanaýi mádenietti tutynatyn tulǵanyń talǵamymen úilespedi.
Dástúrli ónerdi jaqtaýshylar alǵa shyǵaryp otyrǵan qazaq absýrdy aldymen kontentten kórinis berdi. Kópshilikke usynylyp júrgen janrlar múldem pishinin ózgertken, kontentiniń mazmuny taiaz, kórkemdik qaýqary shamaly boldy. Únemi qaitalanatyn, maǵynasyz, syldyraǵan, shubyrtpa uiqastardan turatyn semantikalyq júdeýlik tyńdaýshyny mezi qyldy.
Aityskerler ózderiniń taptaýryn sarynyna túsip:
Alystan at terletip kelip turmyn,
Astanaǵa sálemimdi berip turmyn, – degen sekildi ratsional tyńdaýshynyń qulaǵyn tesetin ekilenýine basa beredi. Sharýashylyqtaǵy kemshilikterdi synaǵan boldy, árneniń basyn bir shalyp, áli jetkeninshe tilin bezep baqty. Osylai ónerdiń bul túrleri óziniń XXǵasyrǵa deiingi formalarynyń karrikatýrasyna ainaldy.
Dástúrli ónerdi oryndaýshylar kásipqoi emes, aýyl klýbyna qatysýshylar arasynan shyqqandar boldy. JOO-lar bul sala úshin mamandar daiyndamaidy. Ár aýyldan ustap ákelingen olar ózderiniń syrtqy usqyny men júzine, grimasasyna baqylaý jasai almaityn, betteri jýylmaǵan adamdar boldy. Qaradúrsin qurastyrýshylardyń otyrysy men turysynda, qozǵalysynda da kórermendi, ásirese, jastardy ózinen úrkitetin, olardyń jeriný sezimin kórsetetin mysqyl kúlkisin týdyratyn elementter kóp boldy.
Sh.Aitmatovtyń «Qyzyl alma» shyǵarmasynyń jelisimen túsirilgen filmde bas qaharman Isabekovtiń kishkentai qyzy Anar, avtorlyq remarka boiynsha, Robertino Lorettidiń Ave Maria-syn súiip tyńdaidy. Filmdegi bir epizodta ol televizordan jyr aityp otyrǵan manasshyny kórip, «men myna kisiden qorqamyn» dep, ákesine jylap keledi. Bul kórinis «zamanaýi urpaq ókiline óziniń ata-babalarynyń óneri nege jat?» degen suraqtyń jaýabyn izdeýge jeteleidi. Syrttai qaraǵanda naǵyz nonsens siiaqty kórinetin bul qubylystyń túsindirýi joq emes.
Órkenietterdiń omyrylýy saldarynan halyqtar men mádenietter tarih satysynyń túrli baspaldaqtaryna bólinip tústi. Mundaida tómengi baspaldaqta qalǵan oryndaýshy – «ótkenniń adamdary» [Toffler E. Shok býdýshego.– M.: OOO «Izdatelstvo AST», 2004. 50-b.] men omyrylý syzyǵynyń joǵarǵy baspaldaǵyna shyǵyp ketken tyńdaýshy – «qazirgi kúnniń adamdary» [sonda] arasyndaǵy qaishylyqtan ada bolý múmkin emes. Damýdyń agrarly baspaldaǵynda qalyp qoiǵan qazaq termeshileri men jyrshylary da syrtqy usqynymen osyndai, bala shoshytatyndai boldy. Olardy qolyna dombyra ustatyp, sahnaǵa jibergende kórermenmen arada attraktsiia jasalmady, kerisinshe, arnaiy sampyldaýymen jastar men ulttyq óner arasynda tuńǵiyq ornatty. Munyń arty jastardyń ulttyq mádenietke degen iltifatyna nuqsan keltirdi. Aldymen, dástúrli ónerdiń óziniń bedeli tústi.
Osylai, aitys, terme jyr qazirgi zaman adamyn ózine tartatyn, jastardyń ulttyq sezimin janityn quralǵa ainalmady. Kórkem mádeniettiń bir quraýyshy retinde qazaq jastaryn qazaqshanyń ainalasyna toptastyrýǵa septigin tigizbedi. Olardyń qazaq ónerine iltifatty sezimin oiata almady. Oiatqany bylai tursyn, olardy ózinen, sonysymen ózi assotsiatsiialaityn qazaq ónerinen, qazaqsha ataýlydan jeritýshi faktorǵa ainaldy. Óitkeni, jastarǵa formasy qorash, mazmuny eskirgen, kúni ótip ketken tamtyqty túrinen at úrketin oryndaýshynyń qolymen tyqpalai berýge bolmaityn edi.
Osyny sezgendikten, dástúrli ónerdi qyzylkeńirdek bolyp jaqtap, órshelene násihattap júrgenderdiń ózderi ekijaqty turǵy ustandy. Bir jaǵynan, olar kópshilik aldyna shyǵyp alyp, dástúrli ónerdi jaqtap, ulttyq patriottyǵyn «dáleldedi»: «kórdińder me. Men ultymdy qalai súiemin. Onyń dástúrli ónerin saqtaý úshin barymdy salyp júrmin». Bul jerde násihattaýshylar buqaranyń dástúrli ónerdi jaratatyn, ony shynaiy qalaityn bóliginiń sezimderin qamshylai otyryp, ózderin ult patrioty retinde jaǵymdy kórsetý yndynynyń sońynan erip otyrdy. Túptep kelgende, olar dástúrli ónermen ainalysýdy jumyssyzdyq jaǵdaiynda materialdyq túsim kózi retinde paidalanyp qalýdy qaǵys jibermedi. Ekinshi jaǵynan olar jasap júrgen tirliginiń maǵynasyz tyrbań ekenin, onysy ózi ólgende birge óletinin de moiyndaǵan kúiki tirshiligin jalǵastyryp jatty. Dástúrli ónerdiń mańyna jolamai júrgen jastardy kóre tura, óz balalary men nemerelerine tutyndyra da, oryndattyra da almaitynyn bile tura, ekijúzdilikpen halyq aldynda ony «násihattaýdan» jalyqpady. Ózderin ulttyq múddeler úshin ter tógip júrgen qairatker retinde kórsetip, abyroiǵa bólengisi kelgendikten solai isteýin jalǵastyra berdi. Al úiinde óz balalarymen, nemerelerimen turmystyq aiada oryssha sóilesti, olarǵa aǵylshynsha úirenip alyp, shetelge turaqty turýǵa ketýge keńes berdi.
Osylai qazaq jastary ónerdiń dástúrli túrlerin tereń túsinetin, olardan lázzat alatyn, sezimge bólenetin, shabyt tabatyn kúige jete almady. Qudiretimen zamanaýi adamdy ózine tarta almaǵan, onyń rýhani álemin baýrap almaǵan, individtiń jan dúniesiniń názik qyldaryn dirildete almaǵan dástúrli ónerdiń ulttyń rýhani aspanyndaǵy orny aiqyndalmady. Aýyl óz ónerpazdarynyń qolynda bolǵan ónerdiń bul túrleri otanshyldyqqa baýlityn, tárbieleýshi fýnktsiiasyn atqara almady. Atqarýy múmkin de emes edi. Óitkeni, órkenietke tóteden qosylǵan ýaǵyzshyldardyń oǵan intellektýaldyq-estetikalyq qaýqary jetpedi.
Qazir dástúrli óner taǵy da dilemmanyń aldynda tur. Birinshi jol – termeni, jyrdy, aitysty «saqtap qalý» joly. Bul baǵyttaǵylar – ónerdiń dástúrli túrleriniń jaqtaýshylary, oryndaýshylary men tyńdaýshylary. Olar «aýyl aman bolsa – dástúrli óner ólmeidi, budan keiin de bola beredi» dep esepteidi. Biraq myna faktorlardy eskere almai otyr: dástúrli ónerdi «saqtaýda» maǵyna joq. Saqtaý úshin damytý kerek. Neni bolsa da, únemi jetildirmei, sol qalpynda saqtaý degen bolmaidy. Damytqanda, zamanaýi qala jastarynyń, sonyń ishinde qazaq emesterdiń de, júregine jol tabatyndai damytý kerek. Bul sharttylyqtyń qazaq tiline qatysty alǵandaǵy máni mynada: dástúrli óner buqaranyń aldynda sol ónerdiń ózi arqyly assotsiatsiialanatyn qazaq tiliniń indýstriialy qoǵamdaǵy qyzmetimen bite qainasyp jatsyn. Olai bolsa, ónerdiń bul formalaryn damytý aýyl óz ónerpazdarynyń kúshimen emes, zamanaýi ýniversitetterden arnaiy bilim alyp shyqqan, kásipqoi mamandardyń kúshimen júzege asyrylýy kerek. Ǵylymi-baǵdarlamalyq jolǵa túsirilmegen óz ónerpazdyqtyń, ádette, paidasynan ziiany kóp bolady.
Dástúrli ónerdiń jaqtaýshylary men oryndaýshylaryna aitylar ýáj mynaý: eger dástúrli óner ýniversitetterde arnaiy daiyndalǵan mamandardyń kúshimen damytylmasa, onda, óz zamanynyń belbalasy Aqtamberdiniń, Buqardyń, Murynnyń, Qulmambettiń, Jambyldyń etegine jarmasyp, sońynan shań qaba súiretilýdi qoiý kerek. Olardyń tunyǵy lailanbaǵan, qol jetpeitin, asqaq ónerin «jalǵastyryp jatyrmyn» degen jalǵannan bas tartyp, keleshek urpaqtyń basyn qatyrmaý kerek. Dástúrli ónerdi diskreditatsiialaýdy, ony urpaqty qazaq tilinen, qazaqsha ataýlydan úrkitýshi faktorǵa ainaldyrýdy úzildi-kesildi toqtatý kerek.
Eger óz balalaryń men nemerelerińdi ónerdiń osy túrlerine yntyqtyra almasań, ónerdiń osy túrlerimen urpaǵyńnyń intellektýaldyq jáne mádeni deńgeiin kótere almasań – onda halyq óneriniń «saf altynynyń» tabiǵi qalpyndaǵy qadirin ketirme, halyqtyń esinde saqtalǵan, tól ónerine degen iltifatty qatynasyn lailama. Aýyldan kelgen tymaqtylardyń keýkeýin búrkenip, dástúrli ónerdi násihattaýdyń shymyldyǵynyń ar jaǵyna tyǵylyp alyp, mal tabýdy doǵar. Ulttyq ónerdiń dástúrli túrlerin ulttyq jáne dástúrli bolǵany úshin ǵana «saqtaýdan» eshqandai keleli nátije shyqpaidy.
Osy turǵyny ustanýshylar da az bolmasa kerek. Buǵan J.Ermanovtyń qynjylysy dálel bolarlyqtai. Ol bylai deidi: «Bir kórinbeitin qudiretti qoldar halyqtyń ańsaýly ónerine toqtaý sala beredi. Qazaqstan táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq aitys teledidardan berilmedi. Barlyq arnalarda aitystan aiaq tartý, boiyn aýlaq salý bar, úrei bar. Aitysqa qoldaýshy taba almai pushaiman bolyp otyrmyz» («Qańtarýly tulparlar, qaidasyńdar». QÁ, 25-31.05. 2012). Aitysty teledidardan kórsetýden bas tartqan qorqaqtar – bular dástúrli ónerdiń perspektivasyna senbeitinder. Alaida ishindegisin ashyq aita almaidy, aitysty qorǵaityndardyń aranyna ushyrap qalam ba dep qorqady. Sol sebepten úndemei qarsylasý turǵysyn tańdap alǵan.
(jalǵasy, basy buryn jariialanǵan)
https://dalanews.kz/17206
https://dalanews.kz/17273
